Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga I, Rozdział 65

Że Bóg poznaje rzeczy poszczególne

Wykażemy najpierw, że nie może Bogu brakować poznania rzeczy poszczególnych.

Wykazano bowiem powyżej, że Bóg poznaje inne rzeczy, o ile jest ich przyczyną. Rzeczy zaś poszczególne są skutkami Boga. W ten sposób bowiem jest Bóg przyczyną rzeczy, jak powoduje ich byt w czynie; to zaś co powszechne, nie jest rzeczą istniejącą substancjalnie, lecz ma byt tylko w rzeczach poszczególnych, jak się to udowadnia w VII Metaph. Bóg więc poznaje rzeczy inne od siebie nie tylko powszechnie, lecz także w szczególności.

Podobnie. Gdy się pozna pierwiastki, które stanowią istotność rzeczy, musi się poznać ową rzecz, jak na przykład, gdy się pozna duszę rozumną i to ciało, poznaje się człowieka. Istotność zaś rzeczy poszczególnej składa się z materii oznaczonej i formy wyosobnionej, jak na przykład istotność Sokratesa składa się z tego ciała i tej duszy, tak jak istotność człowieka w ogóle z duszy i ciała, jak to widać w VII Metaph. Stąd, jak te rzeczy podpadają pod definicję człowieka w ogóle, tak tamte podpadłyby pod definicję Sokratesa, gdyby go można zdefiniować. Ktokolwiek więc posiada poznanie materii i tych rzeczy, przez które się materię wyznacza, i formy wyosobnionej przez materię temu nie może brakować poznania rzeczy poszczególnej. Lecz poznanie Boga dosięga aż do materii i przypadłości wyosabniających i form. Skoro bowiem Jego rozumienie jest Jego istotnością, musi On rozumieć wszystkie rzeczy, które w jakikolwiek sposób istnieją w Jego istotności, w której istnieją w możności, jako w pierwszym początku, wszystkie rzeczy, mające byt w jakikolwiek sposób, dlatego, że jest On pierwszym i powszechnym początkiem bytu; a w pośród tych mieszczą się materia i przypadłość, skoro materia jest bytem w możności, a przypadłość jest bytem w czymś innym. Bogu więc nie brak poznania rzeczy poszczególnych.

Co więcej. Nie można doskonale poznać natury rodzaju, jeśli się nie pozna jego pierwszych różnic i swoistych właściwości; nie poznałoby się bowiem doskonale natury liczby, gdyby się nie znało parzystego i nieparzystego. Lecz powszechne i szczegółowe są różnicami, lub same w sobie właściwościami bytu. Jeśli więc Bóg, poznając swą istotność, poznaje doskonale powszechną naturę bytu, musi poznawać doskonale powszechne i szczegółowe. Jak zaś nie poznawałby doskonale powszechnego, gdyby poznawał obraz umysłowy powszechności a nie poznawałby rzeczy powszechnej, jak na przykład człowieka lub zwierzęcia, tak nie poznawałby doskonale rzeczy poszczególnej, gdyby poznawał pojęcie poszczególności, a nie poznawałby tej, lub owej poszczególnej rzeczy. Musi więc Bóg poznawać rzeczy poszczególne.

Dalej. Jak Bóg jest samym Swoim bytem, tak jest i Swoim poznawaniem, jak to wykazano. Lecz z tego, że jest swoim bytem, muszą się w Nim znajdować wszystkie doskonałości bytowania, jako w pierwszym początku bytowania, jak to powyżej powiedziano. Musi się więc w Jego poznawaniu znajdować wszelka doskonałość poznania, jako w pierwszym źródle poznania. Tego by zaś nie było, gdyby Mu brakowało poznania poszczególnych rzeczy, gdyż na tym polega doskonałość niektórych poznających. Jest więc niemożliwym, by nie miał poznania rzeczy poszczególnych.

Oprócz tego. We wszystkich władzach uporządkowanych znajduje się powszechnie to, że wyższa władza rozciąga się na więcej rzeczy, a jednak jest jedyną, niższa zaś władza rozciąga się na mniej rzeczy, a jednak odnośnie do nich się mnoży, jak to widać w wyobraźni i zmyśle; jedna bowiem władza wyobrażeniowa rozciąga się na wszystko, co poznaje pięć władz zmysłów i na więcej jeszcze. Lecz władza poznawcza w Bogu jest wyższą niż w człowieku. Cokolwiek więc człowiek poznaje różnymi władzami, mianowicie umysłem, wyobraźnią i zmysłem, to Bóg ogląda jednym Swoim pojedynczym umysłem. Poznaje więc rzeczy poszczególne, które my dostrzegamy zmysłem i wyobraźnią.

Co więcej. Umysł boży nie czerpie poznania z rzeczy, tak jak nasz umysł, lecz raczej przez Swe poznanie jest przyczyną rzeczy, jak się to poniżej okaże, i tak jego poznanie, które ma o innych rzeczach, jest na sposób poznania praktycznego. Poznanie zaś praktyczne jest doskonałe tylko o ile dojdzie do rzeczy poszczególnych, gdyż celem poznania praktycznego jest działanie, które odnosi się do rzeczy poszczególnych. Zatem poznanie, które Bóg ma o innych rzeczach, rozciąga się aż do rzeczy poszczególnych.

Dalej. Pierwszym ruchomym porusza motor, poruszający umysłem i pożądaniem, jak się to powyżej okazało. Nie mógłby zaś jakiś motor powodować ruchu umysłem, chyba, żeby znał ruchome, jako z natury poruszające się co do miejsca. To się zaś dzieje, o ile jest tu i teraz, a tym samym, o ile jest czymś poszczególnym. Umysł więc, który jest motorem pierwszego ruchomego, poznaje pierwsze ruchome, o ile jest poszczególne. Za ten zaś motor uważa się albo Boga, i tak udowodniliśmy nasze twierdzenie, albo coś, co jest poniżej Boga. Jeśli zaś umysł tego motoru może swoją mocą poznać rzecz poszczególną, czego nasz umysł nie potrafi, tym bardziej będzie to mógł uczynić umysł Boga.

Podobnie. Czynnik jest znamienitszy od doznającego i uczynionego, jak czyn od możności. Forma więc należąca do niższego stopnia, nie może działając doprowadzić swego podobieństwa do wyższego stopnia, lecz forma wyższa może działając doprowadzić swe podobieństwo do stopnia niższego, jak na przykład z niezniszczalnych działań gwiazd powstają zniszczalne formy w tych niższych stworzeniach, z działania zaś zniszczalnego nie może powstać forma niezniszczalna. Wszelkie zaś poznanie dokonuje się przez uzgodnienie poznającego i poznanego; w tym jednak jest różnica, że uzgodnienie w poznaniu ludzkim dokonuje się przez działanie rzeczy zmysłowych na siły poznawcze ludzkie, a w poznaniu Boga jest na odwrót, mianowicie przez czynność formy umysłu bożego na rzeczy poznane. Forma więc rzeczy zmysłowej, będąc wyosobnioną przez swą materialność, nie może doprowadzić podobieństwa swej poszczególności do tego, co jest zupełnie niematerialne, lecz tylko do władz, które się posługują organami materialnymi, do umysłu zaś zostaje doprowadzona mocą umysłu czynnego, o ile on zupełnie jest ogołocony z warunków materii; i tak podobieństwo poszczególności formy zmysłowej nie może dojść do umysłu ludzkiego. Podobieństwo zaś formy umysłu bożego, skoro dosięga aż do najmniejszych rzeczy, do których dosięga jego przyczynowość, dociera aż do poszczególności formy zmysłowej i materialnej. Umysł więc boży może poznawać rzeczy poszczególne, a umysł ludzki nie może.

Oprócz tego. Jeśli Bóg nie poznaje rzeczy poszczególnych, które poznają nawet ludzie, wynikałaby niedorzeczność, którą wprowadza Filozof przeciw Empedoklesowi, mianowicie że Bóg jest najgłupszym.

Tę zaś udowodnioną prawdę potwierdza także powaga Pisma św. Powiedziano bowiem (Hbr 4, 13): Niemasz żadnego stworzenia niewidzialnego przed oblicznością jego. Przeciwny błąd wyklucza się też (Syr 16, 16): Nie mów: skryją się przed Bogiem, a z wysokości kto na mnie wspomni?

Z tego, co powiedziano, widać też jasno, że zarzut przeciw temu podniesiony, nie wnioskuje słusznie. To bowiem, przez co umysł boży poznaje, chociaż jest niematerialnym, jest jednak podobieństwem i materii i formy, jako pierwszy początek, wytwarzający obydwa.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.