Księga I, Rozdział 66
Że Bóg poznaje te rzeczy, które nie istnieją
Następnie należy okazać, że Bogu nie brak poznania także tych rzeczy, które nie istnieją.
Jak bowiem wynika z tego, co powiedziano powyżej, taki sam jest stosunek wiedzy bożej do rzeczy poznanych, jak rzeczy poznawalnych do wiedzy naszej. Takie zaś jest porównanie rzeczy poznawalnej do naszej wiedzy, że rzecz poznawalna może istnieć bez tego, żebyśmy o niej wiedzieli, jak przykład tego podaje Filozof w Praedicamentis, o kwadraturze koła; nie jest zaś naodwrót. Takie więc będzie porównanie wiedzy bożej do innych rzeczy, że może się także odnosić do rzeczy nie istniejących.
Podobnie. Poznanie umysłu Boga przyrównuje się do innych rzeczy, jak poznanie pracownika do rzeczy, którą uczynił, skoro przez swą wiedzę jest przyczyną rzeczy. Pracownik zaś poznaniem swej sztuki zna także te rzeczy, których jeszcze nie uczynił, formy bowiem sztuki wypływają z jego wiedzy do materii zewnętrznej, dla utworzenia rzeczy, które czyni; stąd nic nie przeszkadza, by w wiedzy pracownika były formy, które jeszcze się na zewnątrz nie okazały. Tak więc nic nie przeszkadza, by Bóg miał poznanie tych rzeczy, które nie istnieją.
Oprócz tego. Bóg poznaje rzeczy inne od Siebie przez Swą istotność, o ile jest podobieństwem tych rzeczy, które od Niego pochodzą, jak wynika z tego, co powyżej powiedziano. Lecz skoro istotność Boga jest nieskończenie doskonała, jak to wykazano powyżej, każda zaś inna rzecz ma ograniczony byt i doskonałość, jest niemożliwym, by wszystkie inne rzeczy razem dorównały doskonałości istotności bożej. Zatem możność przedstawiania Go rozciąga się na wiele więcej rzeczy, niż te, które istnieją. Jeśli więc Bóg poznaje całkowicie moc i doskonałości swej istotności, poznanie Jego rozciąga się nie tylko na te rzeczy, które istnieją, lecz także na te, które nie istnieją.
Co więcej. Umysł nasz odnośnie do tego działania, którym poznaje, czym coś jest, może poznawać nawet te rzeczy, które nie są w czynie, może bowiem pojmować istotność lwa lub konia, nawet gdyby wszystkie takie zwierzęta zostały pozabijane. Umysł boży zaś poznaje na sposób poznającego, czym coś jest, nie tylko definicje, lecz także sądy, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej. Może więc poznawać nawet te rzeczy, które nie istnieją.
Dalej. Skutek jakiś można przewidzieć w jego przyczynie, nawet zanim zaistnieje; jak na przykład astronom przewiduje przyszłe zaćmienie, rozważając porządek ruchów niebieskich. Lecz Bóg poznaje rzeczy wszystkie przez przyczynę, poznając bowiem Siebie, będącego przyczyną wszystkich rzeczy, poznaje inne rzeczy jako swoje skutki, jak to powyżej okazano. Nic więc nie przeszkadza, by także poznawał te rzeczy, których jeszcze nie ma.
Co więcej. W poznaniu Boga nie ma następstwa, tak jak i w Jego bycie. Jest więc cały równocześnie wiecznie trwający, co należy do pojęcia wieczności. Trwanie zaś czasu rozwija się przez następstwo wcześniejszego i późniejszego. Stosunek więc wieczności do całego trwania czasu jest jak stosunek niepodzielnego do ciągłego; a to nie tego niepodzielnego, które jest kresem ciągłego, i którego nie ma w każdej części ciągłego, gdyż podobieństwo do takiego ma chwila czasu, lecz tego niepodzielnego, które jest poza ciągłym, które jednak współistnieje z każdą częścią ciągłego, czyli z punktem wyznaczonym w ciągłym, skoro bowiem czas nie wychodzi poza ruch, wieczność, będąca zupełnie poza ruchem, nie ma niczego z czasu.
Dalej skoro wieczne zawsze posiada byt, każdemu czasowi lub chwili czasu zawsze obecna jest w teraźniejszości wieczność. Pewien tego przykład można widzieć na kole: punkt bowiem wyznaczony na obwodzie, choć jest niepodzielny, jednak nie istnieje równocześnie co do miejsca z każdym innym punktem, porządek bowiem położenia sprawia ciągłość obwodu; środek zaś, który jest poza obwodem, przeciwstawia się wprost każdemu punktowi, oznaczonemu na obwodzie. Cokolwiek więc jest w jakiejkolwiek części czasu, współistnieje równocześnie z wiecznym, jako jemu obecne, choć odnośnie do drugiej części czasu jest przeszłym lub przyszłym. Z wiecznym zaś nie może w teraźniejszości nic współistnieć, chyba z całym wiecznym, dlatego, że nie ma ono trwania następstwa. Cokolwiek więc istnieje przez cały bieg czasu, umysł boży ogląda jako teraźniejsze w całej Swej wieczności. A jednak to, co się dzieje w pewnej części czasu, nie istniało zawsze. Wynika więc, że Bóg ma poznanie tych rzeczy, których odnośnie do biegu czasu jeszcze nie ma.
Z tych więc powodów okazuje się, że Bóg poznaje niebyty. Nie wszystkie jednak niebyty mają ten sam stosunek do Jego wiedzy.
Te rzeczy bowiem, których ani nie ma, ani nie było, ani nie będzie, Bóg poznaje jako możliwe dla Jego mocy. Stąd ich nie poznaje jako istniejących niejako same w sobie, lecz tylko jako istniejące w mocy bożej. A o tych rzeczach niektórzy mówią, że Bóg je poznaje według poznania pojedynczego umysłu.
Te rzeczy zaś, które dla nas są teraźniejsze, przeszłe, lub przyszłe, Bóg poznaje, o ile są w Jego mocy, a także o ile są w własnych przyczynach i same w sobie. A poznanie ich nazywa się poznaniem widzenia, co do rzeczy bowiem, których w stosunku do nas jeszcze nie ma, Bóg widzi nie tylko ten ich byt, który one mają w swych przyczynach, lecz także ten, który mają w sobie, o ile Jego wieczność przez Jego niepodzielność jest obecną każdemu czasowi.
A jednak każdy byt rzeczy Bóg poznaje przez Swą istotność. Istotność Jego bowiem może przedstawiać wiele rzeczy, które ani nie istnieją, ani nie były, ani nie będą. Jest ona także podobieństwem mocy każdej przyczyny, odnośnie do tego, że skutki istnieją uprzednio w przyczynach. Byt także każdej rzeczy, który ma sama w sobie, wywodzi się od Niej jako od wzoru.
Tak więc Bóg poznaje niebyty, o ile w pewien sposób mają byt czy to w mocy Boga czy w swych przyczynach, czy same w sobie. A to się nie sprzeciwia wymaganiom wiedzy.
Temu zaś, co powiedziano, przyświadcza także powaga Pisma św. Powiedziano bowiem (Syr 23, 29): Panu Bogu pierwej niźli były stworzone Wszystkie rzeczy, znajome są; także i po dokończeniu na wszystko patrzy. I (Jr 1, 5): Pierwej niżlim cię utworzył w żywocie, znałem cię.
Widać zaś jasno z tego co powiedziano, że nic nas nie zmusza powiedzieć, jak to niektórzy powiedzieli, że Bóg poznaje rzeczy poszczególne powszechnie, dlatego, że poznaje tylko w przyczynach powszechnych, jak na przykład by ktoś poznawał to zaćmienie nie jako to, lecz o ile pochodzi od przeciwstawienia, skoro wykazano, że poznanie boże rozciąga się do rzeczy poszczególnych, jako istniejących same w sobie.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.