Księga I, Rozdział 67
Że Bóg poznaje rzeczy poszczególne, mogące się zdarzyć w przyszłości
Z tego zaś, co powiedziano, już widać w pewien sposób, że Bóg miał od wieczności nieomylną wiedzę o rzeczach mogących się zdarzyć w przyszłości, a mimo to pozostają one rzeczami, które mogą się zdarzyć.
To bowiem, co się może zdarzyć, nie wyklucza pewności poznania, chyba o tyle, że jest w przyszłości, a nie o ile jest w teraźniejszości. A to dlatego, że to, co się może zdarzyć, póki jest przyszłe, może się nie stać, i tak poznanie sądzącego, że ono się stanie, może zawieść. Zawiedzie bowiem, gdy się nie stanie to, o czym sądził, że się stanie. O ile zaś jest teraźniejsze, w tym czasie nie może nie być, może zaś nie być w przyszłości, lecz to nie należy już do rzeczy mogącej się zdarzyć jako teraźniejszej, lecz o ile jest przyszłą. Stąd nie umniejsza się wcale pewności zmysłu, gdy ktoś widzi, że jakiś człowiek biega, choćby to było powiedziane, jako coś możliwego. Każde więc poznanie, które się odnosi do rzeczy mogącej się zdarzyć, o ile jest teraźniejszą, może być pewnym. Wejrzenie zaś umysłu bożego od wieczności zwraca się na każdą z tych rzeczy, które się odbywają w czasie teraźniejszym, jak to powyżej wykazano. Wynika więc, że nic nie przeszkadza, by Bóg miał od wieczności nieomylną wiedzę o rzeczach mogących się zdarzyć.
Również. Rzecz mogąca się zdarzyć, różni się od rzeczy koniecznej co do sposobu, w jaki każda jest w swej przyczynie; rzecz mogąca się zdarzyć tak bowiem jest w swej przyczynie, że z niej może zaistnieć i może nie zaistnieć; konieczne zaś musi ze swej przyczyny zaistnieć. Odnośnie zaś do tego, że każda z nich jest sama w sobie, nie różni się co do bytu, na którym się opiera prawdziwe, gdyż w rzeczy mogącej się zdarzyć, rozważanej jak istnieje sama w sobie, nie ma bytu i niebytu, lecz tylko byt, chociaż w przyszłości rzecz mogąca się zdarzyć, może nie być. Umysł zaś boży od wieków poznaje rzeczy nietylko według bytu, który mają w swych przyczynach, lecz także według bytu, który mają same w sobie. Nic więc nie przeszkadza, by miał wieczne poznanie i nieomylne o rzeczach mogących się zdarzyć.
Co więcej. Jak z koniecznej przyczyny koniecznie wynika skutek, tak samo z zupełnej przyczyny mogącej się zdarzyć, jeśli nic nie przeszkodzi. Lecz skoro Bóg wszystko poznaje, jak wynika z tego, co powyżej powiedziano, zna nietylko przyczyny rzeczy mogących się zdarzyć, lecz także to, co im może przeszkodzić. Poznaje więc na pewne, czy rzeczy mogące się zdarzyć, się zdarzą, czy się nie zdarzą.
Dalej. Nie przydarza się, by skutek przewyższył doskonałość swej przyczyny, czasem jednak od niej odstępuje. Stąd skoro w nas rzeczy powodują poznanie, zdarza się czasem, że rzeczy koniecznych nie poznajemy sposobem konieczności, lecz prawdopodobieństwa. Jak zaś u nas rzeczy są przyczyną poznania, tak poznanie boże jest przyczyną rzeczy poznawanych. Nic więc nie przeszkadza, by te rzeczy, o których Bóg ma wiedzę konieczną, były same w sobie mogące się zdarzyć.
Oprócz tego. Nie może być koniecznego skutku, gdzie jest przyczyna mogąca się zdarzyć; mogłoby się bowiem zdarzyć, żeby istniał skutek, po usunięciu przyczyny. Skutek zaś ostateczny ma przyczynę i bliższą i dalszą. Jeśli więc najbliższa przyczyna jest możliwa, musi jej skutek być możliwy, nawet jeśli dalsza przyczyna jest konieczna, jak na przykład rośliny nie koniecznie owocują, chociaż ruch słońca jest konieczny, a to z powodu możliwych przyczyn pośrednich. Wiedza zaś Boga, choć jest przyczyną rzeczy, które zna sama, jest jednak przyczyną dalszą. Nie sprzeciwia się więc konieczności rzeczy przez Niego poznawanych, to, że mogą się zdarzyć, skoro niekiedy są pośrednie przyczyny mogące się zdarzyć.
Podobnie. Wiedza Boga nie byłaby prawdziwą i doskonałą, gdyby rzeczy nie następowały tak, jak Bóg wie, że następują. Bóg zaś, poznając cały byt, którego jest początkiem, poznaje każdy skutek nietylko sam w sobie, lecz także w stosunku do każdej jego przyczyny. Stosunek zaś rzeczy mogących się zdarzyć do ich przyczyn najbliższych jest taki, że z nich pochodzą jako mogące się zdarzyć. Bóg więc poznaje, że się niektóre zdarzają, oraz że się mogą zdarzyć. Tak więc pewność i prawda wiedzy Bożej nie usuwa możliwości zdarzania się rzeczy.
Jasnym jest zatem z tego, co powiedziano, w jaki sposób należy zbić zarzut, zwalczający to, że Bóg poznaje rzeczy mogące się zdarzyć. Zmiana bowiem rzeczy później następujących nie wprowadza zmienności rzeczy wcześniejszych, skoro się przydarza, że z pierwszych przyczyn koniecznych wynikają ostateczne skutki mogące się zdarzyć. Rzeczy zaś, które Bóg zna, nie są wcześniejsze od Jego wiedzy, jak to bywa u nas, lecz są od niej późniejsze. Nie wynika więc, by wiedza Jego mogła się mylić, lub zmieniać w jakikolwiek sposób, jeśli się może zmieniać to, co Bóg wie. Jest to więc pomyłką przy wnioskowaniu, jeśli dlatego, że nasze poznanie rzeczy zmiennych jest zmienne, uważamy, że z tego powodu musi się to koniecznie zdarzać w każdym poznawaniu.
Dalej. Gdy się mówi, że Bóg wie lub wiedział, że się to stanie, przyjmuje się coś pośredniego między wiedzą bożą i rzeczą poznawaną, mianowicie czas, w którym się to wypowiada, odnośnie do którego to, co Bóg zna, nazywa się przyszłym. Nie jest to jednak przyszłym odnośnie do wiedzy bożej, która, istniejąc w chwili wieczności, do wszystkiego się odnosi jako do teraźniejszego. Odnośnie do niej, nie biorąc w rachubę czasu, w którym się to wypowiada, nie należy mówić, że ta rzecz zostaje poznana jako nie istniejąca, by zaszło zagadnienie, badające, czy ona może nie istnieć, lecz mówi się, że Bóg ją poznaje, jako już w bycie oglądaną. Gdy się to przyjmie, upada powyższe zagadnienie, gdyż to, co już jest, nie może co do owej chwili nie być. Pomyłka więc zachodzi co do tego, że czas, w którym mówimy, współistnieje z wiecznością, jak też i czas przeszły (co się oznacza, mówiąc: Bóg wiedział), stąd przypisuje się wieczności stosunek czasu przeszłego lub teraźniejszego do przyszłości, który zupełnie jej nie jest właściwy. I stąd można się pomylić przypadłościowo.
Oprócz tego. Jeśli Bóg poznaje każdą rzecz, jako oglądaną w teraźniejszości, musi koniecznie istnieć to, co Bóg poznaje, jak jest koniecznym, by Sokrates siedział, gdy się widzi, iż siedzi. To zaś nie jest absolutnie koniecznym, lub jak niektórzy mówią, następczo koniecznym, lecz warunkowo, lub z konieczności następstwa. To bowiem zdanie warunkowe jest konieczne: Jeśli się widzi, że siedzi, to siedzi. Stąd też jeśli się zmienia zdanie warunkowe na twierdzące, na przykład to, co widzimy że siedzi, musi siedzieć, jest oczywiście prawdziwym w odniesieniu do powiedzenia i do zdania złożonego, w odniesieniu zaś do rzeczy i podzielonej, jest fałszywym. I tak w tych i wszystkich podobnych dowodach, którymi posługują się zwalczający wiedzę Boga o rzeczach mogących się zdarzyć, mylą się co do złożenia i podziału.
Że zaś Bóg poznaje rzeczy mogące się zdarzyć, okazuje się także z powagi Pisma św. Powiedziano bowiem w (Mdr 8, 8) o mądrości Bożej: „znaki i cuda wie pierwej niżli będą, i przypadki czasów i wieków”. I (Syr 39, 24): „nie jest nic ukrytego oczom jego. Od wieku aż do wieku przepatruje”. I (Iz 48, 5): „Opowiedziałem ci zrazu: pierwej niżli przyszło, oznajmiłem ci”.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.