Księga I, Rozdział 68
Że Bóg poznaje poruszenia woli
Następnie należy okazać, że Bóg poznaje myśli umysłów i wole serc.
Wszystko bowiem, co istnieje w jakikolwiek sposób, Bóg poznaje, o ile poznaje Swoją istotność, jak to wykazano powyżej. Istnieje zaś jakiś byt w duszy, a jakiś inny w rzeczach poza duszą. Bóg więc poznaje wszystkie tego rodzaju różnice bytu, i to, co się pod nimi zawiera. Bytem zaś w duszy jest to, co jest w woli, lub w myśli. Wynika więc stąd, że Bóg poznaje to, co jest w myśli i w woli.
Co więcej. Bóg poznając Swą istotność, tak poznaje inne rzeczy, jak przez poznanie przyczyny poznaje się skutki. Bóg więc, poznając Swą istotność, poznaje wszystko, do czego rozciąga się Jego przyczynowość. Rozciąga się zaś do działań rozumu i woli; skoro bowiem rzecz jakaś działa przez swą formę, która nadaje jakiś byt rzeczy, musi pierwotne źródło całego bytu, od którego pochodzi także wszelka forma, być początkiem wszelkiego działania, gdyż skutki przyczyn drugorzędnych sprowadzają się przede wszystkim do przyczyn pierwszorzędnych. Bóg więc poznaje i myśli i uczucia duszy.
Podobnie. Jak byt Jego jest pierwszym i przez to przyczyną wszelkiego bytu, tak rozumienie Jego jest pierwszym i przez to przyczyną umysłową wszelkiego działania umysłowego. Jak więc Bóg, poznając Swój byt, poznaje byt każdej rzeczy, tak poznając Swe rozumienie i chcenie, poznaje każdą myśl i wolę.
Dalej. Bóg poznaje nietylko rzeczy odnośnie do tego, że są same w sobie, ale także odnośnie do tego, że są w swych przyczynach, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej, poznaje bowiem porządek przyczyny do jej skutku. Lecz rzeczy sztuczne są w pracownikach przez ich umysł i wolę, jak rzeczy w przyrodzie są w swych przyczynach przez moce przyczyn; jak bowiem rzeczy w przyrodzie upodabniają do siebie swe skutki przez swe moce czynne, tak pracownik przez umysł nadaje formę rzeczy wykonywanej, przez którą upodabnia się ona do jego sztuki. I tak samo rzecz się ma ze wszystkimi rzeczami, które się wykonuje z rozmysłem. Bóg więc poznaje i myśli i wole.
Tak samo. Bóg poznaje substancje umysłowe nie mniej niż On sam lub my poznajemy substancje zmysłowe, skoro substancje umysłowe są bardziej poznawalne, dlatego, że bytują więcej w czynie. Uformowania zaś i skłonności substancji zmysłowych poznaje i Bóg i my. Skoro więc poznanie w duszy odbywa się przez pewne jej uformowanie, uczucie zaś jest pewną jej skłonnością do czegoś, gdyż samą skłonność rzeczy naturalnej nazywamy pożądaniem naturalnym, wynika stąd, że Bóg poznaje myśli i uczucia serc.
Potwierdza to zaś świadectwo Pisma św. Powiedziano bowiem w (Ps 7, 10): „badający serc i nerek Boże”, i (Prz 15, 11): „Piekło i zatracenie przed Panem, jako daleko więcej serca synów człowieczych”; (J 2, 25): „wiedział, co było w człowieku”.
Władza zaś, którą wola posiada nad swymi czynami, przez które w mocy jej jest chcenie lub niechcenie, wyklucza zdeterminowanie mocy do czegoś jednego i gwałt przyczyny działającej z zewnątrz, nie wyklucza zaś wpływu przyczyny wyższej, od której posiada byt i działanie. I w ten sposób pozostaje przyczynowość w pierwszej przyczynie, którą jest Bóg, odnośnie do poruszeń woli, tak, że Bóg w ten sposób poznając Samego Siebie, może poznawać takie poruszenia.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.