Księga I, Rozdział 70
Że Bóg poznaje rzeczy niskie
Stwierdziwszy to, należy okazać, że Bóg poznaje rzeczy niskie i że się to nie sprzeciwia szlachetności Jego wiedzy.
Im silniejszą jest bowiem jakaś władza czynna, tym szerzej rozpościera swą działalność, jak się to też okazuje w czynnościach rzeczy zmysłowych. Siła zaś umysłu bożego podobna jest w poznawaniu rzeczy do władzy czynnej, umysł boży bowiem nie poznaje przez przyjmowanie od rzeczy, lecz raczej przez to, co w nie wkłada. Skoro więc ma moc nieskończoną w poznawaniu, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej, musi się Jego poznanie rozciągać aż do najdalszych rzeczy. Lecz stopnie szlachetności i niskości rozważa się we wszystkich bytach według bliskości i oddalenia od Boga, który jest u szczytu szlachetności. Dlatego Bóg z powodu najwyższej mocy Swego umysłu poznaje rzeczy choćby najniższe wśród bytów.
Oprócz tego. Wszystko, co jest, przez to, że jest, lub przez to, że jest takim, jest w czynie i jest podobieństwem do pierwszego czynu i stąd ma szlachetność. Co zaś jest w możności, uczestniczy w szlachetności przez stosunek do czynu, tak bowiem mówi się, że istnieje. Wynika stąd więc, że wszystko rozważane samo w sobie jest szlachetne, lecz odnośnie do szlachetniejszego nazywa się je niskim. Najszlachetniejsze zaś spośród innych rzeczy oddalają się od Boga nie mniej niż najniższe spośród rzeczy stworzonych oddalają się od najwyższych. Gdyby więc ta ostatnia odległość przeszkadzała poznaniu bożemu, tym bardziejby przeszkadzała poprzednia. I takby wynikało, że Bóg nie poznaje nic prócz Siebie. Powyżej zaś udowodniono twierdzenie przeciwne. Jeśli więc poznaje coś innego niż Siebie, choćby ono było bardzo szlachetne, z tego samego powodu poznaje wszystko, chociażby było uważane za najniższe.
Co więcej. Dobro porządku wszechświata jest szlachetniejsze od jakiejkolwiek części wszechświata, skoro poszczególne części są skierowane do dobra porządku w całości, jako do celu, jak to widać jasno u Filozofa w XI Metaph. Jeśli więc Bóg poznaje jakąś inną szlachetną naturę, najbardziej poznaje porządek wszechświata. Ten zaś można poznać tylko, poznając rzeczy i szlachetniejsze i niższe; a na ich różnicach i stosunkach polega porządek wszechświata. Wynika więc stąd, że Bóg poznaje nie tylko rzeczy szlachetne, lecz także te, które się uważa za niskie.
Dalej. Niskość rzeczy poznanych nie odbija się sama przez się w poznającym; do pojęcia poznania należy bowiem to, że poznający swoim sposobem zatrzymuje w sobie ideę rzeczy poznanej. Przypadłościowo zaś może w poznającym odbić się niskość rzeczy poznanych, albo dlatego, że gdy rozważa rzeczy niskie, nie myśli o rzeczach szlachetniejszych, albo dlatego, że w rozważaniu rzeczy niskich zwraca się do jakichś niewłaściwych skłonności. A tego nie może być w Bogu, jak wynika z tego, co powiedziano. Poznanie rzeczy niskich nie ubliża więc szlachetności bożej, ale raczej należy do doskonałości bożej, odnośnie do tego, że Bóg wszystko uprzednio w Sobie zawiera, jak okazano powyżej.
Dalej. Nazywa się jakąś władzę słabą, nie dlatego, że się odnosi do małych rzeczy, lecz dlatego, że się ogranicza do małych rzeczy; gdyż władza, która jest zdolna do wielkich rzeczy, zdolna jest także do małych. Poznania więc, które może się odnosić do rzeczy szlachetnych a zarazem i do rzeczy niskich, nie należy uważać za niskie, ale tylko to poznanie, które może się odnosić jedynie do rzeczy niskich, jak się to u nas zdarza; innym bowiem rozważaniem rozważamy o rzeczach boskich, a innym o ludzkich, i inną wiedzę mamy o obydwu; stąd w porównaniu ze szlachetniejszym, uważa się mniej szlachetne za niskie. W Bogu zaś tak nie jest, gdyż Bóg rozważa tą samą wiedzą i tym samym rozważaniem Siebie Samego i wszystkie inne rzeczy. Dlatego nie przypisuje się Jego wiedzy jakiejś niskości dlatego, że poznaje wszelkie niskie rzeczy.
Z tym się zaś zgadza to, co powiedziano w (Mdr 7, 24-25) o mądrości bożej, że: dosięga wszędy dla swojej czystości, i nic plugawego na nią nie przypada.
Widać zaś jasno z tego, co przedtem powiedziano, że argument przytoczony przeciw temu, nie sprzeciwia się wykazanej prawdzie. Szlachetność bowiem nauki rozważa się według tego, do czego się głównie nauka odnosi, a nie według wszystkiego, co pod tę naukę podpada; u nas bowiem pod najszlachetniejszą spośród nauk podpadają nie tylko najwyższe byty, lecz także i najniższe. Metafizyka bowiem rozciąga swe rozważanie od pierwszego bytu aż do bytu w możności, który jest ostatni spośród bytów. W ten zaś sposób zawierają się w wiedzy bożej najniższe spośród bytów, poznane jakby równocześnie z głównym przedmiotem poznania; istotność boża bowiem jest głównym przedmiotem, który Bóg poznaje, w którym poznaje inne, jak to powyżej okazano.
Jest też jasnym, że ta prawda się nie sprzeciwia twierdzeniom Filozofa w XI Metaph. Chce on tam bowiem wykazać, że umysł boży nie poznaje czegoś innego poza Sobą, co jest doskonałością Jego umysłu, jako główny przedmiot poznania. I odnośnie do tego mówi, że lepiej nie znać niskich rzeczy, niż je poznawać, gdy mianowicie inne jest poznanie rzeczy niskich, a inne rzeczy szlachetnych, a rozważanie rzeczy niskich przeszkadza rozważaniu szlachetnych.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.