Księga I, Rozdział 71
Że Bóg poznaje rzeczy złe
Pozostaje teraz do wykazania, że Bóg poznaje także złe rzeczy.
Gdy się bowiem pozna dobro, poznaje się przeciwne mu zło. Lecz Bóg poznaje wszystkie poszczególne dobra, którym się przeciwstawia złe rzeczy. Bóg więc poznaje złe rzeczy.
Oprócz tego. Pojęcia rzeczy przeciwnych nie są w duszy sobie przeciwne, inaczej nie istniałyby równocześnie w duszy, ani by się ich razem nie poznawało. Wzgląd zatem, pod którym się poznaje zło, nie sprzeciwia się dobru, lecz raczej należy do pojęcia dobra. Jeśli więc w Bogu z powodu Jego absolutnej doskonałości znajduje się wszystkie pojęcia dobroci, jak tego powyżej dowiedziono, wynika stąd, że istnieje w Nim idea, którą poznaje zło. I w ten sposób poznaje także złe rzeczy.
Podobnie. Prawdziwe jest dobrem umysłu, z tego się bowiem jakiś umysł nazywa dobrym, że poznaje prawdziwe. Jest zaś prawdą nie tylko, że dobro jest dobrem, lecz także, że zło jest złem; jak bowiem jest prawdą, że to co jest, jest, tak jest prawdą, że nie ma tego, czego nie ma. Stąd dobro umysłu polega także na poznaniu zła. Lecz skoro umysł boży jest doskonały w dobroci, nie może mu brakować żadnej z doskonałości umysłowych. Posiada zatem poznanie rzeczy złych.
Co więcej. Bóg poznaje rozróżnienie rzeczy, jak to wykazano powyżej. Lecz w pojęciu rozróżnienia zawiera się przeczenie; różne bowiem są rzeczy wtedy, gdy jedna nie jest drugą. Stąd i pierwsze rzeczy, które się same przez się rozróżniają, zawierają wzajemne zaprzeczenie, i z tego powodu odnoszące się do nich zdania przeczące są oczywiste, jak na przykład żadna ilość nie jest substancją. Bóg więc poznaje przeczenie. Brak zaś jest pewnym przeczeniem w określonym podmiocie, jak się to okazuje w IV Metaph. A zatem poznaje brak. A więc poznaje także zło, które nie jest niczym innym, jak brakiem należnego dobra.
Oprócz tego. Jeśli Bóg poznaje wszystkie gatunki rzeczy, jak to udowodniono powyżej, i jak to także przyznają i dowodzą niektórzy filozofowie, musi poznawać rzeczy przeciwne; czy to dlatego, że gatunki niektórych rodzajów są przeciwne, czy to dlatego, że różnice rodzaju są przeciwne, jak to widać w Metafizyce. Lecz w rzeczach przeciwnych zawiera się przeciwstawienie formy i braku, jak to widać tamże. Musi więc Bóg poznawać brak. A co za tym idzie, zło.
Dalej. Bóg poznaje nie tylko formę, ale także materię, jak to wykazano powyżej. Materii zaś, będącej bytem w możności, nie można poznać doskonale, jeśli się nie poznaje tego, do czego się jej możność rozciąga; co się też odnosi do wszystkich innych możności. Możność materii rozciąga się zaś i do formy i do braku; co bowiem może być, może także i nie być. Zatem Bóg poznaje brak. I tak poznaje tym samym zło.
Podobnie. Jeśli Bóg poznaje coś innego od Siebie, najbardziej poznaje to, co jest najlepsze. Tym zaś jest porządek wszechświata, do którego, jako do celu skierowane są wszystkie dobra poszczególne. W porządku zaś wszechświata istnieją pewne rzeczy, służące do usuwania szkód, mogących z czegoś wynikać, jak to widać w tych rzeczach, które otrzymały zwierzęta ku obronie. Bóg zatem poznaje tego rodzaju szkody. Poznaje więc zło.
Oprócz tego. Nigdy się nam nie gani poznania złych rzeczy, o ile się to odnosi samo przez się do wiedzy, to znaczy do sądu o rzeczach złych, lecz przypadłościowo, mianowicie odnośnie do tego, że przez rozważanie rzeczy złych czasem się ktoś skłania do zła. Tego zaś nie ma w Bogu, gdyż jest niezmienny, jak to wykazano powyżej. Nic więc nie przeszkadza, by Bóg poznawał złe rzeczy.
Zgadza się zaś z tym to, co powiedziano w (Mdr 7, 30), że: mądrości nie zwycięża złość. W (Prz 15, 11) powiedziano: Piekło i zatracenie przed Panem. A w (Ps 69, 6): Występki moje nie są Tobie tajne. I w (Hi 11, 11) powiedziano: On bowiem zna próżność człowieczą, a widząc nieprawość, aza nie baczy?
Należy jednak powiedzieć, że umysł Boga odnosi się do poznania zła i braku inaczej niż nasz umysł. Skoro bowiem nasz umysł poznaje poszczególne rzeczy przez poszczególne swoiste i różne idee, to, co jest w czynie, poznaje przez ideę poznawczą, przez którą umysł przechodzi w czyn. Stąd i możność może poznawać, o ile czasami jest w możności do takiego gatunku, i tak samo, jak czyn poznaje czynem, tak także poznaje możność przez możność. A ponieważ możność należy do pojęcia braku, brak bowiem jest przeczeniem, którego podmiotem jest byt w możności, wynika stąd, że jest właściwością naszego umysłu poznawanie w pewien sposób braku, o ile umysł nasz z natury ma zdolność być w możności. Chociaż można też powiedzieć, że z samego poznania czynu wynika poznanie możności i braku.
Umysł zaś boży, który żadnym sposobem nie jest w możności, nie poznaje w powyższy sposób ani braku ani niczego innego. Gdyby bowiem coś poznawał przez ideę, która nie jest Nim samym, wynikałoby koniecznie, że stosunek Jego do tej idei jest taki, jak stosunek możności do czynu. Musi więc Bóg rozumieć tylko przez ideę, którą jest Jego istotność. A zatem musi się rozumieć tylko jako pierwszy przedmiot Swego rozumienia. Poznając jednak Siebie, poznaje inne rzeczy, jak to okazano powyżej. Nie tylko zaś same czyny poznaje, lecz i możności i braki.
I to jest znaczenie słów, które kładzie Filozof w III de Anima mówiąc: W jaki sposób poznaje zło albo czarne? Przeciwne rzeczy bowiem w pewien sposób poznaje. Musi zaś poznawać przez możność i to, że w nim jest. Jeśli zaś jest coś, w czym nie ma przeciwieństwa, (mianowicie w możności), poznaje siebie samego, i jest w czynie i da się oddzielić. Nie potrzeba też pójść za tłumaczeniem Averroesa, który chce, by z tego wynikało, że umysł, który jest tylko w czynie, w żaden sposób nie poznaje braku. Lecz znaczy to, iż nie poznaje braku przez to, że jest w możności do czegoś drugiego, lecz przez to, że poznaje sam siebie i zawsze jest w czynie.
I dalej należy wiedzieć, że gdyby Bóg poznawał Siebie Samego w ten sposób, iż poznając się, nie poznawałby innych bytów, jakimi są poszczególne dobra, w żaden sposób nie poznawałby braku lub zła. Dobru bowiem, którym jest On Sam, nie przeciwstawia się żadnego braku, skoro brak i jego przeciwieństwo z natury odnoszą się do tego samego, i w ten sposób Bogu, który jest czystym czynem, nie przeciwstawia się żadnego braku. A zatem nie przeciwstawia się też zła. Stąd, gdy się przyjmie, że Bóg poznaje tylko Siebie, wynika, że poznając dobro, którym Sam jest, nie poznaje zła. Lecz ponieważ poznając Siebie, poznaje byty, które z natury posiadają braki, musi poznawać braki przeciwne, i złe rzeczy, przeciwne poszczególnym dobrom.
Należy także wiedzieć, że jak Bóg bez roztrząsania rozumowego poznając Siebie, poznaje inne rzeczy, jak to powyżej wykazano, tak też nie musi Jego poznanie polegać na roztrząsaniu, jeśli przez dobre rzeczy poznaje złe. Dobro bowiem jest jak gdyby powodem poznawania złego. Stąd złe rzeczy poznaje się przez dobre, tak, jak się poznaje rzeczy przez ich definicje, a nie jak wniosek z przesłanek.
Nie można też uważać za niedoskonałość poznania bożego, jeśli Bóg poznaje złe rzeczy przez brak dobrych, zło bowiem mówi o bycie, tylko o ile jest brakiem dobra. Stąd jest poznawalne tylko w ten sposób, każda rzecz bowiem o tyle jest poznawalna, o ile ma byt.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.