Księga I, Rozdział 72
Że w Bogu jest wola
Po ukończeniu rozważania tych rzeczy, które należą do poznania umysłu Bożego, pozostaje teraz rozważanie o woli Bożej.
Z tego bowiem, że Bóg rozumie, wynika, że chce. Skoro bowiem dobro zrozumiane jest właściwym przedmiotem woli, musi dobro zrozumiane jako dobro, być przedmiotem woli. Poznane zaś mówi się w odniesieniu do poznającego. Musi więc poznający dobro jako dobro mieć wolę. Bóg zaś poznaje dobro; skoro bowiem ma doskonałe rozumienie, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej, poznaje byt równocześnie z pojęciem dobra. Zatem jest w Nim wola.
Dalej. Cokolwiek posiada jakąś formę, ma przez tę formę stosunek do rzeczy istniejących w przyrodzie, jak na przykład białe drzewo przez swą białość jest do niektórych rzeczy podobne, a do innych niepodobne. W rozumiejącym zaś i czującym istnieje forma rzeczy poznanej i odczutej; skoro wszelkie poznanie odbywa się przez jakieś upodobnienie. Musi więc być stosunek rozumiejącego i czującego do tych rzeczy, które zostają poznane i odczute, odpowiednio do tego, jak istnieją w przyrodzie. Nie dzieje się to zaś dlatego, że one poznają i czują, gdyż co do tego rozważa się raczej stosunek rzeczy do poznającego i czującego, ponieważ rozumienie i chcenie zależy od tego, że rzeczy są w umyśle i zmyśle, odpowiednio do sposobu każdego z nich. Czujący i rozumiejący mają zaś stosunek do rzeczy, która jest poza duszą, a to przez wolę i pożądanie. Stąd wszystko, co czuje i rozumie, także pożąda i chce, wola jednak właściwym sposobem jest w umyśle. Skoro więc Bóg rozumie, musi mieć wolę.
Co więcej. To, co wynika z każdego bytu, jest właściwością bytu, jako bytu. Taka zaś rzecz musi się znajdować przede wszystkim w tym, co jest pierwszym bytem. Jest zaś właściwością każdego bytu, że pożąda swej doskonałości i zachowania swego bytu, a to u każdego bytu według właściwego mu sposobu, mianowicie u rozumnych za pomocą woli, u zwierząt przez pożądanie zmysłowe, w tych zaś, którym brak zmysłu, przez pożądanie naturalne. Inaczej jednak jest to właściwością u tych, które to mają i u tych, które tego nie mają; te bowiem, które nie mają, mocą pożądawczą swego rodzaju dążą pragnieniem do zdobycia tego, czego im brak, a te, które to posiadają, spoczywają w nim. Tego więc nie może brakować pierwszemu bytowi, którym jest Bóg. Skoro więc jest On rozumny, jest w Nim wola, przez którą ma upodobanie w swoim bycie i w swojej dobroci.
Podobnie. Rozumienie im jest doskonalsze, tym więcej zadowolenia daje rozumiejącemu. Lecz Bóg rozumie i Jego rozumienie jest najdoskonalsze, jak powyżej wykazano. Zatem rozumienie daje Mu najwięcej zadowolenia. Zadowolenie zaś rozumowe istnieje przez wolę, jak zadowolenie umysłowe przez poruszenie pożądania zmysłowego. Jest więc wola w Bogu.
Oprócz tego. Forma rozważana przez umysł nie porusza, ani niczego nie powoduje inaczej, jak za pośrednictwem woli, której przedmiotem jest cel i dobro, i która rzecz porusza do działania. Stąd umysłu spekulatywnego nie porusza; ani go też nie porusza czysta wyobraźnia bez władzy oceniającej. Lecz forma umysłu Bożego jest przyczyną ruchu i bytu w innych rzeczach, porusza bowiem rzeczą przez umysł, jak to później się wykaże. Musi więc Bóg mieć wolę.
Podobnie. Wśród władz poruszających u istot rozumnych pierwszą znajduje się wolę, dlatego, że wola stosuje każdą możność do swego czynu, rozumiemy bowiem dlatego, że chcemy, i wyobrażamy sobie dlatego, że chcemy, i tak dalej. A dzieje się tak dlatego, że przedmiotem jej jest cel, chociaż umysł nie sposobem przyczyny sprawczej i poruszającej, ale sposobem przyczyny celowej porusza wolę, przedstawiając jej przedmiot, którym jest cel. Dlatego jest przede wszystkim właściwością pierwszego poruszającego, by miał wolę.
Oprócz tego. Wolnym jest to, co jest przyczyną siebie samego, i tak wolne zgadza się z pojęciem tego, co istnieje samo przez się. Wola zaś przede wszystkim posiada wolność działania, o ile bowiem ktoś działa z wolnej woli, mówi się, że wolny jest w spełnianiu każdej czynności. Dlatego jest rzeczą szczególnie właściwą, by pierwszy czynnik działał przez wolę, skoro jest Jego szczególną właściwością, że działa Sam od Siebie.
Co więcej. Znajdujemy w rzeczach, że zawsze cel i czynnik działający dla celu należą do jednego porządku rzeczy; stąd i cel najbliższy, który jest proporcjonalny do czynnika działającego, podpada pod ten sam gatunek co czynnik, zarówno w rzeczach naturalnych, jak w sztucznych; forma sztuki bowiem, przez którą działa pracownik, jest gatunkiem formy będącej w materii, która jest celem pracownika; i forma ognia rodzącego, którą ogień działa, należy do tego samego gatunku co forma ognia zrodzonego, która jest celem rodzenia. Z Bogiem zaś nic nie jest współrzędne jakoby należąc do tego samego porządku rzeczy, jak tylko On Sam; inaczej byłoby kilka pierwszych bytów, a wykazano powyżej, że jest przeciwnie. Jest On zatem pierwszym działającym dla celu, którym jest On Sam. Jest On więc nie tylko celem pożądania, lecz Sam Siebie pożąda, że tak powiem, jako celu. A skoro jest rozumny, pożądaniem rozumowym, którym jest wola. Zatem w Bogu jest wola.
Tę zaś wolę Bożą wyznają świadectwa Pisma świętego, powiedziano bowiem w Psalmie: „Wszystko, co jedno chciał Pan, uczynił” (Ps 135, 6). I: „Któż się sprzeciwi Woli Jego?” (Rz 9, 19).
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.