Księga I, Rozdział 81
Że Bóg nie z konieczności chce innych rzeczy od siebie
Jeśli zaś wola boża chce dobroci bożej i bytu bożego z konieczności, mogłoby się komuś zdawać, że i innych rzeczy chce z konieczności, skoro wszystkich innych rzeczy chce przez to, że chce Swej dobroci, jak tego dowiedziono powyżej. Lecz tym, którzy to właściwie rozważają, okazuje się, że wola boża nie z konieczności chce innych rzeczy.
Wola Boga bowiem chce innych rzeczy, jako skierowanych do celu, którym jest dobroć Jego. Wola zaś nie z konieczności obejmuje środki do celu, jeśli bez nich cel jest możliwy; nie musi bowiem lekarz, przypuściwszy, że chce uzdrawiać, przepisywać choremu tych lekarstw, bez których równie dobrze może chorego uzdrowić. Skoro więc dobroć boża może istnieć bez innych rzeczy, i co więcej, skoro inne rzeczy nic jej nie dodają, nie ma żadnej konieczności, by chciała innych rzeczy dlatego, że chce Swej dobroci.
Dalej. Skoro dobro zrozumiane jest właściwym przedmiotem woli, to każde pojęcie rozumu może być przedmiotem woli, byle tylko zachować pojęcie dobra. Stąd, chociaż każdy byt jako byt jest dobrem, a niebyt złem, to jednak niebyt jakiejś rzeczy może być przedmiotem woli z powodu jakiegoś związanego z tym dobra, które zostaje zachowane, chociaż nie z konieczności, byt bowiem jakiś jest dobrem, choćby nie było żadnego innego dobra. Stąd wola z natury swej nie może nie chcieć istnienia tylko tego dobra, z usunięciem którego znosi się całkowicie pojęcie dobra. Takim zaś dobrem jest jedynie Bóg. Może więc wola z natury swej chcieć niebytu każdej rzeczy, prócz niebytu Boga. Lecz w Bogu jest wola wedle całej swej mocy, wszystko jest w Nim bowiem ze wszech miar doskonałe. Może więc Bóg chcieć niebytu każdej innej rzeczy prócz Swego. Zatem nie z konieczności chce, by istniały rzeczy inne od Niego.
Co więcej. Bóg, chcąc Swej dobroci, chce istnienia innych rzeczy od Siebie, by uczestniczyły w Jego dobroci. Skoro zaś dobroć boża jest nieskończona, można w Niej uczestniczyć nieskończoną ilością sposobów, i innymi sposobami niż uczestniczą te stworzenia, które obecnie istnieją. Jeśli więc dlatego, że chce Swej dobroci, chciałby z konieczności tych rzeczy, które w Niej uczestniczą, wynikałoby stąd, że chce, by istniała nieskończona ilość stworzeń, uczestniczących w Jego dobroci nieskończoną ilością sposobów. A to jest widocznie fałszywe, dlatego, że gdyby tego chciał, toby one istniały, skoro Jego wola jest źródłem istnienia rzeczy, jak się to później okaże. Zatem nie z konieczności chce także tych rzeczy, które są obecnie.
Podobnie. Wola mędrca przez to, że chce przyczyny, chce skutku, który wynika z konieczności z przyczyny; byłoby bowiem głupstwem chcieć istnienia słońca nad ziemią, i nie chcieć jasności dnia. Jednakowoż dlatego, że ktoś chce przyczyny, nie musi chcieć skutku, który nie z konieczności wynika z przyczyny. Od Boga zaś inne rzeczy nie pochodzą z konieczności, jak się to okaże poniżej. Nie jest więc rzeczą konieczną, by Bóg chciał innych rzeczy dlatego, że chce Siebie.
Co więcej. Rzeczy pochodzą od Boga, jak dzieła sztuki od twórcy, jak się to później okaże. Lecz twórca, chociaż chce posiadać swą sztukę, to jednak nie z konieczności chce wydawać dzieła sztuki. Zatem i Bóg nie z konieczności chce, by istniały inne rzeczy prócz Niego.
Należy więc rozważyć, dlaczego Bóg z konieczności wie o innych rzeczach prócz Siebie, a nie z konieczności ich chce, a jednak dlatego, że rozumie i chce Siebie, rozumie i chce innych rzeczy. Przyczyna zaś tego jest następująca: to bowiem, że ktoś rozumny coś rozumie, dzieje się dlatego, że rozumiejący ma pewne ku temu warunki, o tyle, że dlatego coś się rozumie w czynie, że podobieństwo tej rzeczy jest w rozumiejącym. Lecz to, że chcący czegoś chce, dzieje się dlatego, że rzecz chciana ma pewne ku temu warunki; chcemy bowiem czegoś czy to dlatego, że jest celem, czy to dlatego, że jest skierowane do celu. Doskonałość zaś boża wymaga z konieczności, by wszystkie rzeczy były w Bogu, aby je w Nim można rozumieć; dobroć boża zaś nie wymaga z konieczności, by istniały inne rzeczy, skierowane do niej jako do celu. I dlatego jest rzeczą konieczną, by Bóg wiedział o innych rzeczach, nie zaś, by ich chciał. Stąd też nie chce wszystkich rzeczy, które by mogły być skierowane do Jego dobroci, jednak wie o wszystkich rzeczach, które w jakikolwiek sposób są skierowane do Jego istotności, przez którą rozumie.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.