Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga I, Rozdział 82

Zarzuty przeciw twierdzeniu, że Bóg nie z konieczności chce rzeczy innych od siebie wiodące do niedorzeczności

Wydaje się jednak, że jeśli Bóg tych rzeczy, których chce, nie chce z konieczności, to wyniknie stąd niedorzeczność.

Jeśli bowiem wola boża nie jest zdeterminowana odnośnie do niektórych rzeczy, których chce, to wydaje się, że się ma do nich obojętnie. Każda zaś władza, która do wszystkiego odnosi się obojętnie, jest w pewien sposób w możności; gdyż odnoszenie się obojętnie stanowi gatunek dla tego, co może się zdarzyć. Zatem wola boża będzie w możności. Nie będzie więc substancją Boga, w której nie ma żadnej możności, jak to okazano powyżej.

Dalej. Jeśli byt w możności, jako taki, z natury swej może być zmienny, skoro to, co może być, może i nie być, to wynika stąd dalej, że wola boża jest zmienna.

Oprócz tego. Jeśli jest rzeczą naturalną dla Boga, by chciał czegoś w stosunku do swych skutków, w takim razie jest to rzeczą konieczną. Nie może w Nim bowiem być niczego, co dla Niego nie jest naturalne, nie może w Nim bowiem być nic ani przypadłościowego, ani z przymusu, jak to powyżej wykazano.

Podobnie. Jeśli to, co obojętnie odnosi się do dwóch rzeczy, nie skłania się bardziej do jednej niż do drugiej, chyba, że coś innego do tego je skieruje, to Bóg musi albo nie chcieć niczego z tych rzeczy, do których się odnosi obojętnie, a wykazano powyżej, że jest przeciwnie, albo, że coś innego kieruje Go do jednej rzeczy. I w ten sposób będzie coś istniało pierwej niż Bóg, co Go kieruje do jednego.

Nie ma zaś konieczności, by którykolwiek z tych wniosków musiał tutaj wynikać. Dwojako bowiem może władza jakaś posiadać właściwość odnoszenia się do czegoś obojętnie; jednym sposobem ze strony samej władzy, drugim sposobem ze strony rzeczy, do której ma się obojętnie.

Ze strony samej władzy, może tę właściwość posiadać wtedy, gdy władza nie dosięgła jeszcze swej doskonałości, która ją skieruje do jednego. Stąd wskazuje to na niedoskonałość władzy i oznacza, że jest w niej możność; jak na przykład widać to w umyśle wątpiącego, który jeszcze nie zdobył zasad, mających go skierować do jednego.

Odnośnie zaś do rzeczy znajduje się, że władza jakaś ma się obojętnie do obydwu możliwości wtedy, gdy doskonałe działanie władzy nie zależy od żadnej z tych możliwości, a jednak każda z nich zajść może; jak na przykład sztuka może posługiwać się różnymi narzędziami, jednakowo odpowiednimi do wykonania tego samego dzieła. To zaś nie należy do niedoskonałości władzy, ale raczej do jej znamienitości, o tyle, że przewyższa obydwie przeciwne możliwości, i z tego powodu nie kieruje się do żadnej, lecz obojętnie odnosi się do obydwu. W ten sposób zaś odnosi się wola boża do rzeczy innych od Siebie, cel Jej bowiem nie zależy od żadnych innych rzeczy, pomimo to, że ona sama z celem Swoim najdoskonalej jest złączona. Nie należy więc przyjmować jakiejś możności w woli bożej.

Podobnie nie należy też w niej przyjmować zmienności. Jeśli bowiem w woli bożej nie ma żadnej możności, to nie dlatego z rzeczy, które powoduje, z konieczności wybiera jedno z dwóch przeciwieństw, jakoby miała być w możności do obydwóch, (w ten sposób, by najpierw wola w możności chciała obydwu, a później chciała w czynie, ale zawsze wszystkiego, czegokolwiek chce, chce w czynie, nie tylko odnośnie do Siebie, lecz także odnośnie do rzeczy, które powoduje), ale dlatego, że przedmiot woli nie ma koniecznego stosunku do dobroci bożej, która jest właściwym przedmiotem woli bożej; w ten sam sposób, jak mówimy, że zdania nie są konieczne, lecz możliwe, gdy stosunek orzeczenia do podmiotu nie jest konieczny. Stąd, gdy się mówi, Bóg chce tego skutku, jest jasne, że to zdanie nie jest konieczne, ale możliwe, w ten sposób, w jaki nie nazywa się czegoś możliwym odnośnie do jakiejś możności, lecz dlatego, że ono nie musi istnieć, ani nie jest niemożliwe, by istniało, jak to podaje Filozof w V Metaph.; tak na przykład zdanie, że trójkąt ma dwa boki równe, jest możliwym, jednak nie odnośnie do jakiejś możności, gdyż w matematyce nie ma ani możności ani ruchu. Wykluczenie zatem powyższej konieczności nie usuwa niezmienności woli bożej.

Przyświadcza temu także Pismo św. (1 Sam 15, 29): „Zwycięzca w Izraelu żalem się nie zmiękczy”.

Chociaż zaś wola boża nie jest zdeterminowana do rzeczy, które powoduje, nie należy jednak mówić, że nie chce żadnej z nich, lub że jakiś czynnik zewnętrzny wyznacza jej chcenie. Skoro bowiem dobro poznane wyznacza woli jej przedmiot, umysł zaś boży dla Jego woli nie jest czymś zewnętrznym, jako że jedno i drugie jest Jego istotnością, to jeśli wolą Boga w chceniu czegoś kieruje poznanie umysłu, nie będzie to pokierowaniem woli bożej przez coś zewnętrznego. Umysł boży bowiem poznaje nie tylko byt boży, którym jest Jego dobroć, lecz także inne rzeczy, jak to okazano powyżej. A te mianowicie poznaje jako pewne podobieństwa do dobroci i istotności Boga, a nie jako Jego pierwiastki. I w ten sposób skłania się do nich wola Boga, jak do czegoś odpowiadającego Jego dobroci, a nie jako do czegoś dla dobroci bożej koniecznego. Podobnie ma się też rzecz z naszą wolą, dlatego, że gdy się do czegoś skłania jako do czegoś wprost koniecznego do celu, porusza się ku temu z pewną koniecznością; gdy się zaś do czegoś skłania tylko z powodu czegoś jej odpowiadającego, nie z konieczności się ku temu skłania. Stąd i wola boża nie skłania się z konieczności do swych skutków.

Nie należy też dla tego co powiedziano powyżej, przyjąć coś nienaturalnego w Bogu. Wola Jego bowiem jednym i tym samym czynem chce Siebie i innych rzeczy; lecz stosunek Jego do Siebie jest konieczny i naturalny; stosunek Jego zaś do innych rzeczy jest wedle pewnej odpowiedniości, jednak nie koniecznej i naturalnej, ani też wymuszony, lub nienaturalny, lecz zależny od wolnej woli; co bowiem zależy od wolnej woli, nie musi być ani naturalnym, ani wymuszonym.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.