Księga I, Rozdział 91
Że w Bogu jest miłość
Podobnie musi i miłość być w Bogu jako czyn Jego woli.
Należy bowiem do właściwego pojęcia miłości, że kochający pragnie dobra dla ukochanego. Bóg zaś chce dobra Swego i dobra innych, jak wynika z tego, co powiedziano. Według tego więc Bóg kocha i Siebie i inne rzeczy.
Dalej. Potrzeba do prawdziwej miłości, by chciała dobra czyjegoś, tak jak swego własnego; tę rzecz bowiem, której dobra ktoś chce tylko jako prowadzącego do dobra drugiego, kocha się tylko przypadłościowo; jak na przykład, gdy ktoś chce, by się wino przechowało, na to, by je wypił, lub gdy ktoś chce, by drugi człowiek był mu pożytecznym lub miłym, kocha wino i człowieka drugorzędnie, wprost zaś kocha siebie. Lecz Bóg chce dobra każdej rzeczy, jak Swego własnego, chce bowiem, by każda rzecz istniała, o tyle, o ile sama w sobie jest dobrą, chociaż jedną podporządkowuje pożyteczności drugiej. Bóg więc prawdziwie kocha i Siebie i inne rzeczy.
Co więcej. Skoro każda rzecz z natury swej chce lub pożąda na swój sposób własnego dobra, to jeśli do pojęcia miłości należy, by kochający chciał lub pragnął dobra dla ukochanego, wynika stąd, że kochający ma się do ukochanego tak, jak do rzeczy, która w pewien sposób z nim jest czymś jednym. Stąd wydaje się, że właściwe pojęcie miłości polega na tym, że uczucie jednego dąży do drugiego, jako do czegoś w pewien sposób z nim złączonego. I dlatego mówi Dionizy, że miłość jest siłą jednoczącą. Im więc to, przez co kochający jest jednym z ukochanym, jest większe, tym miłość jest żarliwsza; bardziej bowiem kochamy tych, których z nami łączy pochodzenie, lub stosunki towarzyskie, lub coś podobnego, niż tych, których z nami łączy tylko wspólność natury ludzkiej. I podobnie, im przyczyna jedności jest bardziej wewnętrzna w kochającym, tym miłość jest silniejsza. Stąd czasami miłość pochodząca z jakiejś namiętności, staje się silniejszą od miłości, powstającej z naturalnego pochodzenia, lub z jakiegoś zwyczaju, jednak przemija łatwiej. To zaś, przez co wszystkie rzeczy łączą się z Bogiem, mianowicie Jego dobroć, którą wszystkie naśladują, jest w najwyższym stopniu i najbardziej wewnętrzne u Boga, skoro On sam jest Swoją dobrocią. Jest zatem w Bogu miłość nie tylko prawdziwa, lecz także najdoskonalsza i najsilniejsza.
Podobnie. Ze strony przedmiotu nie wnosi miłość żadnego pojęcia sprzeciwiającego się Bogu, skoro przedmiotem jej jest dobro. Nie wnosi też niczego takiego w sposobie odnoszenia się do przedmiotu, miłość bowiem jakiejś rzeczy, gdy się tę rzecz posiada, nie jest mniejsza, lecz większa; gdyż dobro, gdy je posiądziemy, staje się nam bliższym; stąd też w przyrodzie ruch zdążający do celu staje się intensywniejszy, gdy cel się przybliża (czasami jednak dzieje się przypadkowo przeciwnie, na przykład, gdy w rzeczy umiłowanej spostrzeżemy coś sprzeciwiającego się miłości, wtedy bowiem posiadanie umniejsza miłość). Miłość nie sprzeciwia się więc doskonałości bożej ze względu na naturę swego gatunku. Zatem jest w Bogu miłość.
Oprócz tego. Własnością miłości jest dążyć do zjednoczenia, jak mówi Dionizy. Gdy bowiem z powodu podobieństwa lub odpowiedniości między kochającym a ukochanym uczucie kochającego jest w pewien sposób złączone z ukochanym, wtedy pożądanie dąży do udoskonalenia zjednoczenia, by mianowicie zjednoczenie zapoczątkowane w uczuciu, spełniło się w czynie; stąd też cieszą się przyjaciele wzajemną obecnością i współżyciem i wspólnymi rozmowami. Bóg zaś dąży do zjednoczenia wszystkich rzeczy; o ile bowiem im daje byt i inne doskonałości, jednoczy je ze Sobą, tak, jak to jest możliwe. Bóg więc kocha Siebie i inne rzeczy.
Dalej. Początkiem każdego uczucia jest miłość. Radość bowiem i pragnienie odnoszą się tylko do dobra ukochanego, bojaźń i smutek tylko do zła, które się sprzeciwia dobru ukochanemu, z tych zaś powstają wszystkie inne uczucia. Lecz w Bogu jest radość i wesele, jak wykazano powyżej. Zatem jest w Bogu miłość.
Mogłoby się zaś komuś wydawać, że Bóg nie kocha bardziej jednej rzeczy od drugiej. Jeśli bowiem natężenie i osłabienie jest właściwym zmiennej naturze, to nie może być odpowiednim dla Boga, od którego daleką jest wszelka zmienność. Dalej. Żadnej z tych rzeczy, które się mówi o Bogu według sposobu działania, nie stosuje się do Niego w stopniu większym lub mniejszym; ani bowiem nie poznaje lepiej jednej rzeczy od drugiej, ani nie cieszy się bardziej z jednej rzeczy niż z drugiej.
Należy jednak wiedzieć, że podczas gdy inne czynności duszy odnoszą się tylko do jednego przedmiotu, to jak się wydaje, jedynie miłość kieruje się do dwóch przedmiotów. Przez to bowiem, że poznajemy, lub że się cieszymy, musimy się odnosić w pewien sposób do jakiegoś przedmiotu; miłość zaś pragnie czegoś dla kogoś, o tej rzeczy bowiem mówimy, że ją kochamy, której życzymy jakiegoś dobra, jak to powyżej powiedziano. Stąd, gdy jakichś rzeczy pożądamy, mówimy wprost i we właściwy sposób, że ich pragniemy, a nie, że je kochamy, lecz raczej, że kochamy siebie samych, pożądając ich dla siebie; i dlatego mówimy, że je kochamy dodatkowo i nie we właściwym znaczeniu. W innych więc czynnościach mówi się o większym lub mniejszym stopniu, tylko odnośnie do natężenia czynności. Tego zaś nie może być w Bogu. Natężenie bowiem czynności mierzy się mocą, którą działa, każda zaś czynność boża ma moc jedną i tę samą. W miłości zaś można dwojako mówić o większym lub mniejszym stopniu. Jednym mianowicie sposobem odnośnie do dobra, którego dla kogoś pragniemy, i w tym znaczeniu mówimy, że bardziej kochamy tego, dla kogo pragniemy większego dobra. Drugim sposobem według natężenia czynności, i w tym znaczeniu mówimy, że kochamy bardziej tego, komu wprawdzie nie życzymy większego dobra, ale tego samego dobra życzymy goręcej i skuteczniej. Co do pierwszego zatem sposobu, nic nie przeszkadza powiedzeniu, że Bóg jedną rzecz kocha bardziej od drugiej, odnośnie do tego, że chce dla niej większego dobra. Co do drugiego zaś sposobu nie można tego powiedzieć, z tego samego powodu, o którym mówiliśmy przy innych czynnościach. Jasnym zaś jest z tego, co powiedziano powyżej, że spośród naszych uczuć nie ma żadnego, które by mogło być w Bogu właściwie, z wyjątkiem radości i miłości, chociaż i tych uczuć nie ma w Nim jak w nas, jako namiętności.
Że zaś jest w Bogu radość lub wesele, poświadcza to powaga Pisma św. Powiedziano bowiem w (Ps 16, 11): rozkoszy na prawicy Twojej aż do końca; (Prz 8, 30): Kochałem się na każdy dzień, igrając przed nim, mówi Mądrość Boża, którą jest Bóg, jak to wykazano; (Łk 15, 10): radość jest w niebie nad jednym grzesznikiem, pokutą czyniącym. Także Filozof mówi w VII Ethic., że Bóg zawsze się raduje jednym i pojedynczym weselem.
Pismo św. wspomina także o miłości Boga, (Pwt 33, 3): umiłował On ludy; (Jr 31, 3): Miłością wieczną umiłowałem cię; (J 16, 27): Albowiem sam Ojciec miłuje was. Także niektórzy filozofowie przyjęli miłość Boga za pierwszy początek rzeczy. A zgadzają się z tym słowa Dionizego w IV Cap. de Div. Nom., który mówi, że Miłość nie pozwoliła Bogu być niepłodnym.
Wiedzieć jednak należy, że także inne doskonałości, które co do swego gatunku sprzeciwiają się bożej doskonałości, stosuje się w Piśmie św. do Boga nie we właściwym znaczeniu, jak tego dowiedziono, lecz przenośnie, z powodu podobieństwa, czy to do skutków, czy to do jakiegoś poprzedniego uczucia. Mówię zaś do skutków dlatego, że czasami wola Jego, kierowana mądrością, dąży do tego samego skutku, do którego się ktoś skłania z nieporządnej namiętności; i tak sędzia karze z powodu sprawiedliwości, jak człowiek rozgniewany z powodu gniewu. Mówi się więc czasem, że Bóg jest zagniewany, o ile na mocy Swojej mądrości chce kogoś ukarać, według owych słów (Ps 2, 12): Gdyby się wkrótce zapalił gniew jego. Miłosiernym zaś nazywa się Go, o ile z dobrotliwości Swej usuwa niedolę ludzi, podobnie jak i my to czynimy na mocy namiętności litości. Stąd powiedziano w (Ps 103, 8): Litościwy i miłosierny Pan, długo czekający, a wielce miłosierny. Mówi się czasem także, że żałuje, o ile zgodnie z odwiecznym i niezmiennym wyrokiem Swej Opatrzności, czyni to, co przedtem zniszczył, lub niszczy, co poprzednio uczynił, jak to widzimy, że czynią ci, którymi żal powoduje. Stąd powiedziano w (Rdz 6, 7): żal mi, żem uczynił człowieka. Że tego zaś nie można rozumieć we właściwym znaczeniu, jest jasnym ze słów (1 Sam 15, 29): Zwycięzca w Izraelu nie przepuści, ani żalem się nie zmiękczy. Mówię też, z powodu podobieństwa do uprzedniego uczucia. Miłość bowiem i radość, które we właściwy sposób są w Bogu, są pierwiastkami wszystkich uczuć, miłość mianowicie, jako pierwiastek poruszający, radość zaś na sposób celu; stąd też rozgniewani cieszą się karząc, jak gdyby cel osiągając. Mówi się więc, że Bóg się smuci, o ile zdarzają się rzeczy przeciwne tym, które On Sam kocha i które pochwala, podobnie jak i my smucimy się z tego, co się nam przydarza wbrew naszej woli. I widać to u (Iz 59, 15-16): I widział Pan, a złe się zdało w oczach jego, że nie było sądu; widział Bóg, że niemasz męża i trwożył sobą, że nie było, kto by zabieżał.
Przez to zaś, co powiedziano powyżej, usuwa się błąd pewnych żydów, którzy przypisywali Bogu gniew, smutek, żal i wszelkie tego rodzaju namiętności we właściwym ich znaczeniu, nie rozróżniając tego, co w Piśmie św. powiedziano w znaczeniu właściwym, a co w przenośnym.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.