Księga I, Rozdział 93
Że w Bogu są cnoty moralne, odnoszące się do działania
Istnieją pewne cnoty, kierujące czynnym życiem człowieka, które się nie odnoszą do namiętności, ale do działania, jak na przykład prawda, sprawiedliwość, hojność, wspaniałomyślność, roztropność i sztuka.
Skoro zaś cnota otrzymuje gatunek od swego przedmiotu lub materii, a czynności, które stanowią materię lub przedmiot tych cnót, nie sprzeciwiają się doskonałości Bożej, to nie ma w tego rodzaju cnotach niczego, odnośnie do właściwego im gatunku, dlaczego by należało je wykluczyć z doskonałości Bożej.
Podobnie. Tego rodzaju cnoty są pewnymi doskonałościami woli i rozumu, te zaś są podstawą działań bez namiętności. W Bogu zaś jest wola i rozum, którym nie brak żadnej doskonałości. Nie może ich więc brakować w Bogu.
Co więcej. Idea właściwa tych wszystkich rzeczy, których byt pochodzi od Boga, istnieje w umyśle Boga, jak to wykazano powyżej. Idea zaś rzeczy, która ma powstać, jest w umyśle twórcy sztuką, stąd mówi Filozof w VI Ethic., że sztuka jest to właściwa idea o rzeczach, które mają być sporządzone. W Bogu zatem jest we właściwy sposób sztuka (ars). I dlatego powiedziano w (Mdr 7, 21): wszystkich bowiem rzeczy robotnica (artifex), nauczyła mnie mądrości.
Podobnie. W tych rzeczach, które są różne od Boga, wola Boża przez poznanie Boże kieruje się do jednego, jak to powyżej wykazano. Poznanie zaś kierujące wolę do działania jest to roztropność, gdyż według Filozofa w VI Ethic. roztropność jest to właściwa idea rzeczy, które należy czynić. W Bogu zatem jest roztropność. I to powiedziano u (Hi 12, 13): u niego jest mądrość i moc.
Dalej. Wykazano powyżej, że z tego, iż Bóg czegoś chce, wynika, że chce wszystkiego, co jest dla tej rzeczy konieczne. Należy się zaś każdej rzeczy to, co jest koniecznym dla jej doskonałości, jest zatem w Bogu sprawiedliwość, która polega na rozdawaniu każdemu, co mu się należy. Stąd powiedziano w (Ps 11, 7): Sprawiedliwy Pan i sprawiedliwość miłuje.
Co więcej. Jak to wykazano powyżej, cel ostateczny, dla którego Bóg chce wszystkiego, w żaden sposób nie zależy od środków do celu, ani w odniesieniu do bytu, ani w odniesieniu do jakiejś doskonałości. Stąd nie chce udzielać komuś swej dobroci na to, by z tego miał jakąś korzyść, lecz dlatego, że samo udzielanie jest Mu właściwym, jako źródłu dobroci. Dawać zaś nie dla spodziewanej stąd korzyści, lecz dla samej dobroci i godziwości dawania, jest aktem hojności, jak to widać jasno u Filozofa w IV Ethic. Bóg więc jest hojny w najwyższym stopniu i, jak mówi Awicenna (Metaph. tr. VI), Jego można jedynie we właściwym znaczeniu nazwać hojnym, każdy bowiem inny działający prócz Niego, osiąga jakieś dobro przez swe działanie, a jest nim cel zamierzony. Tę Jego hojność okazuje Pismo św., mówiąc w (Ps 104, 28): Gdy otworzysz rękę Twoją, wszystkie się dobrem napełnią i (Jk 1, 5): Który obficie wszystkim daje, a nie wymawia.
Podobnie. Wszystko, co otrzymuje byt od Boga, musi posiadać podobieństwo do Niego, odnośnie do tego, że istnieje, i że jest dobrem, i posiada właściwą ideę w umyśle Boga, jak to wykazano powyżej. To zaś, by się ktoś w tym, co czyni i mówi, okazywał takim, jakim jest, należy do cnoty prawdy, jak to widać u Filozofa w IV Ethic. W Bogu zatem jest cnota prawdy. Stąd powiedziano (Rz 3, 4): Ale Bóg jest prawdziwy, i w (Ps 119, 151): Wszystkie drogi Twoje prawda.
Wszystkie zaś cnoty odnoszące się do pewnych czynności podwładnych względem przełożonych, nie mogą być właściwymi dla Boga; jak na przykład posłuszeństwo, oddawanie czci Bogu, lub tym podobne, należne przełożonemu.
Jeżeli do niektórych z wyżej wymienionych cnót odnoszą się akty niedoskonałe, to według tych aktów, wspomnianych cnót nie można przypisywać Bogu. Tak na przykład roztropność odnośnie do czynu zasięgania rady nie jest Bogu właściwą. Skoro bowiem zasięganie rady jest pewnym dowiadywaniem się, jak to powiedziano w VI Ethic., poznanie Boga zaś nie docieka, jak to powyżej wykazano, nie może dla Niego być odpowiednim, by zasięgał rady. Stąd u (Hi 26, 3): Komuś dał radę? podobno onemu, który nie ma mądrości? I u (Iz 40, 14): Z kim wszedł w radę i wprawił go? Co zaś do czynu sądzenia o rzeczach doradzonych i wyboru rzeczy zaaprobowanych, nic nie przeszkadza, by Bogu przypisywać roztropność. Mówi się jednak czasem o radzie u Boga. Albo z powodu podobieństwa do tajemnicy, gdyż rady zasięga się w tajemnicy; stąd co jest ukryte w mądrości Bożej, przenośnie nazywa się radą, jak to widać u (Iz 25, 1), według innego tłumaczenia: Oby się sprawdziła Twoja rada starodawna. Albo odnośnie do uczynienia zadość tym, którzy zasięgają rady, nawet do tego bowiem, który poznaje bez roztrząsania, należy pouczanie pytających.
Podobnie także nie może być odpowiednią dla Boga sprawiedliwość co do czynu zamiany, skoro od nikogo niczego nie otrzymał. Stąd powiedziano (Rz 11, 35): Kto mu pierwszy dał, a będzie mu oddano? i (Hi 41, 2): Kto mi dał pierwej, żebym mu oddał? Przez przenośnię jednak mówimy, że pewne rzeczy dajemy Bogu, o tyle, że Bóg przyjmuje nasze dary. Stąd nie jest dla Boga właściwą sprawiedliwość zamienna, lecz tylko sprawiedliwość rozdzielcza. Stąd mówi Dionizy w VII cap. de Div. Nom., wielbi się Boga dla Jego sprawiedliwości, gdyż wszystkim rozdaje odpowiednio do ich zasług, wedle owych słów (Mt 25, 15): dał każdemu według własnego przemożenia.
Należy jednak wiedzieć, że czynności do których odnoszą się te cnoty, nie zależą co do swej natury od spraw ludzkich; sąd bowiem o tym, co ma być dane lub rozdzielone, nie należy jedynie do człowieka, lecz do każdej istoty posiadającej rozum. O ile jednak sprowadza się je do spraw ludzkich, o tyle otrzymują od nich w pewien sposób gatunek; jak na przykład krzywy nos stanowi gatunek małpy (I Phys.). Powyższe więc cnoty o ile porządkują czynne życie ludzkie, odnoszą się do tych czynności, o ile są ograniczone do spraw ludzkich, otrzymując od nich gatunek. I w ten sposób nie można ich przypisywać Bogu. O ile jednak przyjmuje się powyższe cnoty w ogólnym znaczeniu, o tyle można je nawet stosować do rzeczy boskich. Jak bowiem człowiek jest rozdawcą rzeczy ludzkich, na przykład pieniędzy lub zaszczytów, tak Bóg jest dawcą wszystkich dóbr wszechświata. Powyższe więc cnoty mają w Bogu ogólniejszy zakres niż w człowieku; jak się bowiem sprawiedliwość ludzka ma do społeczności lub domu, tak sprawiedliwość Boga ma się do całego wszechświata. Stąd też nazywa się cnoty Boże wzorami naszych; to bowiem, co jest ograniczone i wyszczególnione, jest w pewien sposób podobne do bytu absolutnego, jak na przykład światło świecy porównane do światła słońca. Inne zaś cnoty, których we właściwym znaczeniu nie można przypisywać Bogu, nie mają wzoru w naturze boskiej, lecz tylko w mądrości Bożej, w której są zawarte właściwe idee wszystkich bytów, podobnie jak i wszystkich rzeczy materialnych.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.