Księga II, Rozdział 3
Że poznanie natury stworzeń jest korzystne dla odparcia błędów odnoszących się do Boga
Rozważanie stworzeń jest potrzebne nie tylko dla pouczania we wierze, lecz także dla odpierania błędów. Błędy bowiem odnoszące się do stworzeń, odwodzą czasem od prawdy wiary, o tyle, że sprzeciwiają się prawdziwemu poznaniu Boga. Zdarza się to zaś w wieloraki sposób.
Po pierwsze mianowicie w ten sposób, że ludzie nie znający natury stworzeń, mylą się czasem co do tego, że uważają za pierwszą przyczynę i za Boga coś, co może mieć tylko byt pochodzący od czegoś drugiego, nie uznając niczego poza stworzeniami widzialnymi; takimi na przykład byli ci, którzy jakiekolwiek ciało uważali za Boga; o tych powiedziano w ks. Mądrości (Mdr 13, 2): którzy albo ogień, albo wiatr, albo prędkie powietrze, albo obrót gwiazd, albo gwałtowną wodę, albo słońce i księżyc za Bogi mieli.
Po drugie w ten sposób, że przypisują pewnym stworzeniom to, co jest właściwością samego tylko Boga; co również zdarza się z powodu błędów odnoszących się do stworzeń. Co bowiem jest niezgodne z naturą jakiejś rzeczy, tego się jej nie przypisuje, chyba, że się natury tej rzeczy nie zna, jak na przykład, gdyby się przypisywało człowiekowi posiadanie trzech nóg. Co zaś jest właściwością jedynie Boga, to jest niezgodne z naturą stworzenia, podobnie jak to, co jest właściwością jedynie człowieka, jest niezgodne z naturą innej jakiejś rzeczy. Powyższy błąd zdarza się więc stąd, że się nie zna natury stworzenia. I przeciw temu błędowi powiedziano w Ks. Mądrości (Mdr 14, 21): Imię, które żadnej rzeczy nie ma być przywłaszczone, nadali drzewom i kamieniom. W błąd ten popadają ci, którzy przypisują nie Bogu, lecz innym przyczynom stworzenie rzeczy, lub poznanie rzeczy przyszłych, lub czynienie cudów.
Po trzecie zaś w ten sposób, że mocy bożej działającej w stworzeniach odbiera się coś przez to, że się nie zna natury stworzenia. Widać to na przykład u tych, którzy przypisują rzeczom dwojaki pierwiastek; i u tych, którzy twierdzą, że rzeczy pochodzą nie od woli bożej, ale z konieczności natury, i także u tych, którzy, czy to wszystkie rzeczy, czy tylko niektóre, usuwają spod opatrzności bożej, lub przeczą, by działanie opatrzności mogło wychodzić poza zwykły tryb rzeczy. To wszystko zaś uwłacza mocy bożej. Przeciwko tym mówi (Hi 22, 17): Jakoby nie mógł nic uczynić, Wszechmogący, ważyli go; a w Ks. Mądrości (Mdr 12, 17) powiedziano: Moc pokazujesz Ty, o którym nie wierzą, żeś jest doskonały w mocy.
Po czwarte. Człowiek, którego wiara przywodzi do Boga, jako do ostatecznego celu, przez to, że nie zna natury rzeczy, a tym samym i stopnia swego miejsca we wszechświecie, uważa się za niższego od niektórych stworzeń, od których jest wyższym, jak to na przykład widać u tych ludzi, którzy poddają wolę ludzką gwiazdom, przeciwko którym powiedziano u Jerem. (Jr 10, 2): znamion niebieskich nie bójcie się, których się boją poganie, a także u tych, którzy uważali, że aniołowie są stwórcami dusz, i że dusze ludzkie są śmiertelne, i w tym podobnych uwłaczających ludzkiej godności zdaniach.
Tak się więc okazuje, że jest fałszywym zdanie tych, którzy twierdzili, że jest dla prawdy wiary rzeczą obojętną, jakie kto ma zdanie o stworzeniach, byle tylko o Bogu miał słuszne zdanie, jak to mówi Augustyn w księdze de Origine Animae; błąd bowiem odnoszący się do stworzeń, skoro je poddaje innym jakimś przyczynom, a nie Bogu, doprowadza do błędnego zdania o Bogu i odwodzi umysły ludzi od Boga, do którego wiara stara się je skierować.
I dlatego Pismo św. grozi karami tym, którzy błądzą w swym zdaniu odnośnie do stworzeń, podobnie jak grozi nimi poganom, mówiąc w Psalmie (Ps 28, 5): Albowiem nie zrozumieli spraw Pańskich i uczynków rąk jego, zepsujesz je, a nie zbudujesz ich, i w Ks. Mądr. (Mdr 2, 21): To myśleli i pobłądzili, a poniżej dodano: zaślepiła je bowiem złość ich.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.