Księga II, Rozdział 4
Że inaczej rozważa o stworzeniach filozof a inaczej teolog
Z tego, co powyżej powiedziano, jest rzeczą jasną, że nauka wiary chrześcijańskiej zajmuje się rozważaniem stworzeń o tyle, o ile w nich się odbija pewne podobieństwo Boga, i o ile błąd odnoszący się do stworzeń pociąga za sobą błąd w rzeczach odnoszących się do Boga. W ten sposób więc pod innym względem podpadają one pod powyższą naukę, a pod innym pod filozofię ludzką. Filozofia ludzka rozważa je bowiem jako takie, stąd też według różnych rodzajów rzeczy, znachodzi się różne części filozofii. Wiara chrześcijańska zaś nie rozważa ich jako takie, na przykład nie rozważa ognia jako ognia, lecz jako coś przedstawiającego wzniosłość Boga, i co w jakikolwiek sposób jest do Boga skierowane. Stąd bowiem powiedziano w (Syr 42, 16-17): Chwały Pańskiej pełne jest dzieło Jego. Izali nie kazał świętym Swoim opowiadać wszystkie cuda jego.
I dlatego także inne rzeczy rozważa o stworzeniach filozof a inne wierzący. Filozof bowiem rozważa to, co jest owym rzeczom właściwe odnośnie do ich swoistych natur, jak na przykład, że ogień dąży ku górze. Wierzący zaś rozważa tylko to o stworzeniach, co się odnosi do ich stosunku do Boga, jak na przykład, że Bóg je stworzył, że podlegają Bogu i tym podobne. Stąd nie należy uważać tego za niedoskonałość nauki wiary, jeśli opuszcza wiele własności rzeczy, jak na przykład kształt nieba i jakość ruchu. Podobnie także i fizyk nie rozważa tych samych własności linii, co geometra, lecz tylko własności odnoszące się do tego, że ona jest kresem ciała naturalnego.
Jeśli zaś filozof i wierzący rozważają wspólnie jakieś rzeczy odnoszące się do stworzeń, podaje je każdy z nich na mocy innych zasad. Filozof bowiem czerpie argumenty z właściwych przyczyn rzeczy, wierzący zaś zwraca się do pierwszej przyczyny, na przykład dlatego, że tak podane jest przez Boga, lub dlatego, że chodzi o chwałę bożą, lub dlatego, że moc boża jest nieskończona.
Stąd też trzebaby naukę wiary nazwać najwyższą mądrością, dlatego, że rozważa najwyższą przyczynę, według owych słów w (Pwt 4, 6): To bowiem jest Wasza mądrość i rozumność w oczach ludów.
I dlatego filozofia ludzka służy jej, jako najważniejszej. I z tego powodu czasami mądrość boża posługuje się zasadami filozofii ludzkiej. Tak samo bowiem pośród filozofów metafizyka, by wykazać to, co zamierza, posługuje się dowodami z wszystkich nauk.
Stąd także nie postępują obie nauki według tego samego porządku. W nauce bowiem filozofii, która rozważa stworzenia same w sobie i wiedzie od nich do poznania Boga, pierwszym jest rozważanie o stworzeniach, a ostatnim rozważanie o Bogu. W nauce wiary zaś, która rozważa stworzenia tylko w stosunku do Boga, pierwsze jest rozważanie o Bogu, a następne o stworzeniach. I tak jest ona doskonalszą, jako podobniejsza do poznawania Boga, który poznając Siebie, ogląda inne rzeczy. Stąd, według tego porządku, po tym, co powiedziano w pierwszej księdze o Bogu Samym w Sobie, należy przystąpić do tych rzeczy, które od Niego pochodzą.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.