Księga III, Rozdział 1
Wstęp
Bóg to Pan wielki, i Król wielki nade wszystkie bogi. Bo nie odrzuci Pan ludu swego. Bo w ręku jego są wszystkie kraje ziemi, i jego są gór wysokości; bo jego jest morze, i on je uczynił, a ręce jego lądy utworzyły (Ps 95, 3-5).
W poprzednich księgach dowiedziono, że istnieje jeden pierwszy byt, posiadający pełną doskonałość wszelkiego bytu, który nazywamy Bogiem, i który z obfitości swej doskonałości darzy bytem wszystko co żyje, tak, że jak również wykazano, jest On nie tylko pierwszym bytem, ale i początkiem wszelkiego bytu. Bytu zaś udzielił innym nie z konieczności swej natury, lecz z postanowienia swej woli, jak widać z tego, co wykazano powyżej (ks. II, rozdz. 23). Wynika więc stąd, że jest Panem tych rzeczy, które uczynił; mamy bowiem władzę nad tymi rzeczami, które podlegają naszej woli. Ma zaś doskonałą władzę nad rzeczami które uczynił, jako Ten, który nie potrzebuje do uczynienia ich ani pomocy czynnika zewnętrznego, ani fundamentu materiału, będąc sprawcą powszechnym całego bytu.
Każdą zaś rzecz spośród tych, które pochodzą z woli jakiegoś czynnika, czynnik ten kieruje do pewnego celu; dobro bowiem i cel jest przedmiotem właściwym woli; stąd te rzeczy, które pochodzą od woli, muszą być skierowane do jakiegoś celu. Każda zaś rzecz osiąga swój cel ostateczny przez swe działanie, a działanie to musi do celu kierować ten, który dał rzeczom pierwiastki działania.
Musi więc Bóg, który sam w sobie jest pod każdym względem doskonały, i który wszystkich mocą swą obdarza bytem, rządzić wszystkimi bytami, a Nim nikt rządzić nie może; żadna też rzecz nie może być wyjęta spod Jego rządów, tak, jak nie ma też żadnej rzeczy, która by od Niego bytu nie otrzymała. Tak więc, jak jest doskonałym w swoim bycie i jako przyczyna rzeczy, tak jest też doskonałym w sprawowaniu rządów.
Skutek zaś tych rządów objawia się w różny sposób w różnych rzeczach, odpowiednio do różnic w naturach. Niektóre z nich bowiem takimi Bóg stworzył, że posiadając rozum, są do Niego podobne i przedstawiają Jego obraz; stąd też nie tylko są one skierowane do celu, ale same własnymi czynnościami kierują się do właściwego celu. I jeżeli w tym kierowaniu sobą poddają się rządom bożym, dopuszcza ich Bóg do osiągnięcia ostatecznego celu; nie dopuszcza ich zaś, jeżeli sobą inaczej pokierują. Inne zaś, nie mają rozumu i nie kierują się same do swego celu, lecz zostają przez coś innego do niego skierowane. Niektóre z nich zaś, mające byt niezniszczalny, podobnie jak pod względem bytu naturalnego nie mogą mieć niedoskonałości, tak też nigdy przez własne czynności nie oddalają się od wyznaczonego celu, lecz poddane są całkowicie rządom pierwszego władcy; takimi są ciała niebieskie, których ruchy zawsze jednostajnie się odbywają. Inne znowu, mające byt zniszczalny, mogą cierpieć na pewne braki w bycie naturalnym, które to braki jednak równoważy czyjaś inna korzyść; gdy się bowiem rozkłada jedna rzecz, to druga powstaje. I podobnie także odstępują od naturalnego porządku we własnych swych czynnościach, które to jednak niedomaganie zostaje wynagrodzone przez wynikające z niego jakieś dobro. Widać stąd, że i te rzeczy, które, jak się wydaje, nie poddają się rządom bożym, nie wymykają się władzy najwyższego władcy; i te bowiem ciała zniszczalne, tak jak je Bóg stworzył, w ten sposób też doskonale się poddają Jego władzy.
Rozważając to więc, Psalmista, napełniony Duchem bożym, chcąc nam okazać rządy boże, opisuje nam najpierw doskonałość pierwszego władcy; a to mianowicie doskonałość Jego natury, gdy mówi Bóg, Jego potęgę, gdy mówi Pan wielki, który nie potrzebuje nikogo do okazania skutków swej potęgi; doskonałość Jego władzy, gdy mówi: Król wielki nade wszystkie bogi, chociaż bowiem jest wielu władców, wszyscy jednak podlegają Jego rządom. Po drugie opisuje nam sposób tych rządów. I to mianowicie najpierw odnośnie do bytów rozumnych, które, gdy poddają się Jego rządom, otrzymują od niego cel ostateczny, którym jest On sam; i dlatego mówi: Bo nie odrzuci Pan ludu swego. Co zaś do ciał zniszczalnych, które chociaż czasami odstępują od właściwych czynności, a jednak nie są wyłączone spod władzy pierwszego władcy, mówi: Bo w ręku jego są wszystkie kraje ziemi. Co zaś do ciał niebieskich, które przewyższają wszelkie wysokości ziemi, to znaczy ciał zniszczalnych, i zawsze zachowują właściwy porządek rządów bożych, mówi: i jego są gór wysokości. Po trzecie zaś wyznacza powód tych powszechnych rządów; koniecznym jest bowiem, by rzeczami, które Bóg do bytu powołał, On także rządził. I dlatego mówi: Bo jego jest morze itd.
Ponieważ więc zajmowaliśmy się w pierwszej księdze doskonałością natury boskiej, w drugiej księdze zaś doskonałością Jego potęgi, odnośnie do tego, że jest wszystkich rzeczy Stwórcą i Panem, należy w tej trzeciej księdze zająć się doskonałą władzą lub godnością Jego, odnośnie do tego, że jest celem i rządcą wszystkich rzeczy. Należy więc postępować w tym porządku, by najpierw rozważać o Bogu jako o celu wszelkich rzeczy, po drugie o Jego powszechnej władzy rządzenia, odnośnie do tego, że rządzi wszelkim stworzeniem; po trzecie o szczególnej władzy, którą rządzi stworzeniami posiadającymi rozum.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.