Księga III, Rozdział 2
Że wszelki czynnik działa dla celu
Należy więc przedewszystkiem okazać, że wszelki czynnik działając zmierza do jakiegoś celu.
W tych rzeczach bowiem, które z całą oczywistością działają dla celu, nazywamy celem to, do czego zmierza dążność działającego; gdy się bowiem to osiągnie, mówi się, że się osiąga cel; nie osiągając tego zaś, mówi się, że się nie osiąga zamierzonego celu; jak to widać, gdy lekarz chce osiągnąć zdrowie i gdy człowiek biegnie do pewnej mety. Obojętnym zaś tu jest, czy to, co dąży do celu, poznaje, czy nie; tarcza jest bowiem celem tak dla łucznika, jak dla strzały. Dążność zaś wszelkiego czynnika zmierza do czegoś określonego; nie od dowolnej bowiem siły pochodzi dowolne działanie, lecz od ciepła na przykład pochodzi ogrzanie, a od zimna oziębienie; stąd też działania różnią się co do gatunku wedle różnorodności pierwiastków działających. Działanie zaś niekiedy kończy się na czymś uczynionym, jak na przykład budowanie kończy się na domu, leczenie na zdrowiu, niekiedy zaś się na tym nie kończy, jak na przykład rozumienie i czucie. Jeżeli działanie kończy się na czymś uczynionym, to dążność czynnika zmierza działaniem do tej rzeczy uczynionej; jeśli się zaś nie kończy na czymś uczynionym, to dążność czynnika zmierza ku samej czynności. Musi więc wszelki czynnik w działaniu zmierzać do celu; niekiedy do samego działania, niekiedy do czegoś uczynionego przez to działanie.
Co więcej. U wszystkich czynników działających dla celu, to nazywamy ostatecznym celem, poza czym czynnik niczego nie szuka; jak na przykład działanie lekarza trwa aż do osiągnięcia zdrowia, a gdy ono zostanie osiągnięte, nie dąży do niczego dalszego. Lecz w działaniu każdego czynnika trzeba znaleźć coś, poza czym czynnik już niczego nie szuka; inaczej bowiem czynności postępowałyby w nieskończoność, co jest niemożliwe, gdyż skoro niepodobna przejść przez nieskończone (I Poster.) czynnik nie zacząłby działać; nic bowiem nie porusza się ku temu, do czego niepodobna dojść. Każdy więc czynnik działa dla celu.
Co więcej. Jeśli działania czynnika postępują w nieskończoność, musi z tych czynności albo wynikać coś uczynionego, albo nie wynikać. Jeżeli wynika coś uczynionego, to byt tego uczynionego nastąpiłby po nieskończenie wielu działaniach. Do czego zaś uprzednio potrzeba nieskończonego, to nie może istnieć, skoro niepodobna przejść przez nieskończone (I Poster.). Co zaś nie może istnieć, to nie może się stawać; a co nie może się stawać, tego nie można uczynić. Niepodobna więc, by czynnik przystępował do uczynienia czegoś, do czego uprzednio potrzeba nieskończenie wielu działań. Jeśli zaś z tych działań nie wynika coś uczynionego, musi porządek tych czynności odnosić się albo do porządku władz czynnych, jak na przykład gdy człowiek odbiera wrażenia, aby wyobraźnia jego pracowała, wyobraża sobie zaś, aby rozumiał, a rozumie, aby chciał; albo też musi się odnosić do porządku przedmiotów, jak na przykład, gdy rozważam ciało, aby rozważać duszę, a tę rozważam, aby rozważać substancję oddzieloną, którą znowu rozważam, aby rozważać Boga. Nie można zaś ani we władzach czynnych postępować w nieskończoność, jak też nie można tak postępować we formach rzeczy, jak tego dowiedziono w II Metaph., forma bowiem jest pierwiastkiem działania; ani też w przedmiotach, ani w bytach, skoro jest jeden pierwszy byt, jak tego powyżej dowiedziono (Ks. I, R. XLII). Niemożliwym jest więc, by czynności postępowały w nieskończoność. Musi więc istnieć coś, co gdy zostanie osiągnięte, ustaje wysiłek czynnika. A zatem wszelki czynnik działa dla celu.
Podobnie. W tych rzeczach, które działają dla celu, wszystko, co jest pośrednie między pierwszym czynnikiem a ostatecznym celem, jest celem w stosunku do tego, co wyprzedza, a skutkiem w stosunku do tego, co następuje. Jeśli więc wysiłek czynnika nie odnosi się do czegoś określonego, lecz, jak to powiedziano, czynności postępują w nieskończoność, to pierwiastki działające muszą postępować w nieskończoność. A to jest niemożliwe, jak to okazano powyżej. Musi się więc wysiłek czynnika odnosić do czegoś określonego.
Co więcej. Każdy czynnik działa albo z natury albo z rozumu. Nie ma wątpliwości, że czynniki działające z rozumu, działają dla celu, działają bowiem poczynając uprzednio w umyśle to, co osiągają przez działanie; i na mocy tego działają; to bowiem znaczy działać przez rozum. Jak zaś w takim umyśle istnieje całe podobieństwo skutku, do którego się dochodzi przez działania rozumiejącego, tak w czynniku działającym z natury, istnieje uprzednio podobieństwo skutku naturalnego, które to podobieństwo determinuje tę czynność do owego skutku; ogień bowiem rodzi ogień, a oliwka oliwkę. Jak więc czynnik działający z rozumu dąży do celu określonego przez swe działanie, tak też i czynnik działający z natury. Każdy więc czynnik działa dla celu.
Co więcej. Błąd znajduje się tylko tam, gdzie się działa dla celu; nie uważa się bowiem komuś za błąd, jeśli nie ma tych przymiotów, które nie są właściwe jego naturze; lekarzowi bowiem bierze się za złe, jeśli nie umie uzdrowić, a nie bierze się tego za złe budowniczemu lub gramatykowi. Lecz błąd znajduje się w tych rzeczach, które powstają przez sztukę, jak na przykład gdy gramatyk błędnie mówi; i w tych, które powstają z natury, jak na przykład gdy się urodzi coś monstrualnego. Tak więc czynnik działający z natury, jak czynnik działający przez sztukę i z zamiarem, działa dla celu.
Podobnie. Gdyby czynnik nie dążył do jakiegoś określonego celu, wszystkie skutki byłyby mu obojętne. Co się zaś ma obojętnie do wielu rzeczy, nie powoduje raczej tej niż tamtej; stąd z tego, co jest obojętne w stosunku do obu rzeczy, nie wynika żaden inny skutek, jak tylko, gdy zostaje przez coś do czegoś jednego zdeterminowany. Niemożliwe by więc było, by działał. Wszelki czynnik dąży więc do jakiegoś określonego skutku, który się nazywa jego celem.
Istnieją zaś czynności, które, jak się wydaje, nie mają żadnego celu, jak na przykład żarty lub czynności kontemplacyjne, lub te, które się robi bez uwagi, jak na przykład pocieranie brody i tym podobne, z czego by ktoś mógł sądzić, że istnieją czynniki działające nie dla celu. Lecz należy wiedzieć, że czynności kontemplacyjne nie istnieją dla jakiegoś innego celu, lecz same są celem. Żarty zaś niekiedy są celem, gdy ktoś żartuje tylko dla przyjemności, która jest w żartowaniu, a niekiedy są dla celu, gdy żartujemy, na to, byśmy potem lepiej się uczyli. Czynności zaś, które się wykonuje bez uwagi, nie pochodzą od rozumu, lecz od jakiegoś nagłego wyobrażenia, lub od początku naturalnego; jak na przykład zły humor powoduje swędzenie i jest przyczyną pocierania brody, co się dzieje bez uwagi rozumu. I te czynności dążą do jakiegoś celu, chociaż poza porządkiem rozumu.
W ten sposób usuwa się błąd starożytnych filozofów przyrody, którzy twierdzili, że wszystko się dzieje z konieczności materii, usuwając całkowicie od rzeczy przyczynę celową.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.