Księga IV, Rozdział 10
Argumenty przeciwko rodzeniu i pochodzeniu w Bogu
Rozważywszy starannie całe to zagadnienie, widzimy jasno, że co do rodzenia w Bogu podaje nam Pismo św. do wierzenia, iż chociaż Ojciec i Syn różnią się co do Osoby, to jednak są jednym Bogiem, i mają jedną istotność czyli naturę. Ponieważ jednak w naturze stworzeń przedstawia się to zupełnie inaczej, by jakieś dwie rzeczy różniły się co do podmiotu, a jednak miały jedną istotność, więc rozum ludzki, wychodząc z właściwości stworzeń, wielkie ma trudności odnośnie do tajemnicy rodzenia w Bogu.
Skoro bowiem rodzenie, które my znamy, jest pewną zmianą, będącą przeciwieństwem rozkładu, wydaje się rzeczą trudną przyjąć rodzenie w Bogu, który jest niezmienny, niezniszczalny i wieczny, jak wynika z tego, co powyżej powiedziano (R. I, R. XIII, XV).
Co więcej. Jeśli rodzenie jest zmianą, musi zrodzone być zmiennym. To zaś co się zmienia, przechodzi od możności do czynu, ruch bowiem jest to czyn czegoś, co jako takie istnieje w możności. Jeśli więc Syn Boży jest zrodzony, wydaje się, że nie jest ani wiecznym, skoro przechodzi od możności do czynu, ani prawdziwym Bogiem, bo nie byłby czystym czynem, lecz miałby coś z możności.
Co więcej. Zrodzone otrzymuje naturę od rodzącego. Jeśli więc Bóg Ojciec rodzi Syna, musi Syn otrzymywać naturę swoją od Ojca. Nie jest zaś możliwym, by otrzymał od Ojca naturę odmienną co do liczby niż tę, którą ma Ojciec i tę samą co do gatunku, jak się to dzieje w rodzeniu jednoznacznym, na przykład gdy człowiek rodzi człowieka, a ogień rodzi ogień; wykazano bowiem powyżej (tamże, R. XLVII), że jest rzeczą niemożliwą, by było wiele bóstw. Wydaje się także rzeczą niemożliwą, by Syn otrzymał tę samą co do liczby naturę, którą ma Ojciec. Jeśli bowiem otrzymał jej część, wynika stąd, że natura boska jest podzielna; jeśli otrzymał całą, wydaje się, że wynika stąd, iż natura boska, jeśli została cała przelana w Syna, przestaje istnieć w Ojcu; i w ten sposób Ojciec rodząc przestaje istnieć. Nie można też powiedzieć, by natura boska spływała z Ojca na Syna z powodu pewnej obfitości, jak woda ze źródła przelewa się do rzeki, a źródło nie wysycha; natura boska bowiem, jak jest niepodzielna, tak też nie może wzrastać. Wydaje się więc, że stąd wynika, iż Syn otrzymał naturę od Ojca, jednak nie tę samą ani co do liczby, ani co do gatunku, co Ojciec, lecz zupełnie innego rodzaju, jak to na przykład widzimy w rodzeniu wziętym w znaczeniu niejednoznacznym, na przykład, gdy się rodzą zwierzęta ze zgnilizny mocą słońca, nie dosięgające gatunku natury słońca. Wynika stąd zatem, że Syn Boży nie jest ani prawdziwym Synem, gdyż nie ma natury Ojca, ani prawdziwym Bogiem, gdyż nie otrzymuje natury boskiej.
Podobnie. Jeśli Syn otrzymuje naturę od Boga Ojca, musi w Nim być czym innym otrzymujący i natura otrzymana, żadna rzecz nie może bowiem samej siebie otrzymać. A zatem Syn nie jest własną swą istotnością czyli naturą. A zatem nie jest prawdziwym Bogiem.
Oprócz tego. Jeśli Syn nie jest czymś różnym od istotności Bożej, to skoro istotność Boża jest samoistną, jak to nazwano w Pierwszej Księdze (R. XXII), a jest oczywistym że i Ojciec jest samą istotnością Bożą, wydaje się, że wynika stąd, że Ojciec i Syn schodzą się w tej samej samoistnej rzeczy. Rzecz zaś bytującą samoistnie w naturze rozumnej nazywamy osobą. (Boecjusz, De Duabus Nat.). Wynika więc stąd, że jeśli Syn jest istotnością bożą, że Ojciec i Syn nie różnią się co do Osoby. Jeśli zaś Syn nie jest istotnością bożą, nie jest prawdziwym Bogiem, dowiedziono bowiem tego o Bogu w Pierwszej Księdze. (R. XXI). Wydaje się więc, że albo Syn nie jest prawdziwym Bogiem, jak mówił Ariusz, albo też nie różni się co do osoby od Ojca, jak twierdził Sabeliusz.
Oprócz tego. To co w czymkolwiek jest pierwiastkiem wyosabniającym, nie może być w czymś drugim co się różni od niego odnośnie do osoby, to bowiem co jest we wielu, nie jest pierwiastkiem wyosabniającym. To zaś, przez co Bóg jest wyosobniony, jest to istotność boża. Istotność boża nie jest bowiem formą w materii, (Ks. I, R. XXVII), by mogła być wyosobniona przez materię. Nie ma więc w Bogu Ojcu niczego innego przez co by mógł być wyosobniony, niż Jego istotność. Istotność Jego nie może więc być w żadnej innej osobie. Albo więc nie jest w Synu i wtedy Syn nie jest prawdziwym Bogiem, jak to mówi Ariusz, albo Syn nie różni się co do osoby od Ojca, i tak Ojciec i Syn mają jedną osobę, według Sabeliusza.
Co więcej. Jeśli Ojciec i Syn są to dwie Osoby, a jednak są jednym co do istotności, musi w nich coś być oprócz istotności, przez co się odróżniają; podaje się bowiem, że mają wspólną istotność; to zaś co jest wspólnym, nie może być pierwiastkiem odróżniającym. Musi więc to, czym się Syn i Ojciec odróżniają, być czymś innym od istotności bożej. Osoba Syna jest więc złożona z dwóch rzeczy, i tak samo Osoba Ojca, mianowicie ze wspólnej istotności, i z pierwiastka wyróżniającego. I Ojciec i Syn jest więc złożony. Żaden z nich nie jest więc prawdziwym Bogiem.
Gdyby zaś ktoś powiedział, że odróżniają się tylko przez stosunek do siebie, gdyż jeden jest Ojcem a drugi Synem, a gdy się coś orzeka ze względu na stosunek, nie orzeka się o podmiocie jakiejś rzeczy, lecz tylko stosunek i w ten sposób nie sprowadza się złożenia w osobach boskich, to wydaje się, że ta odpowiedź nie jest wystarczającą dla uniknięcia powyższych zarzutów.
Stosunku bowiem nie może być bez istnienia czegoś absolutnego; w każdym bowiem członie stosunku musi być coś absolutnego oprócz stosunku, na przykład sługa jest czymś absolutnym, oprócz swego stosunku do pana. Stosunek więc, którym odróżniają się Ojciec i Syn, musi mieć coś absolutnego, na czym by się opierał. Albo więc to coś absolutnego jest tylko jednym, albo są dwie rzeczy absolutne. Jeśli jest tylko jedna, nie można na niej opierać podwójnego stosunku, chyba może stosunek tożsamości, który nie może spowodować rozróżnienia, na przykład gdy mówimy, że ta sama rzecz jest równa sobie samej. Jeśli więc jest taki stosunek, który wymaga rozróżnienia, musimy przyjąć z góry rozróżnienie terminów absolutnych. Nie wydaje się więc możliwym, by osoba Ojca i osoba Syna różniły się od siebie tylko stosunkiem.
Oprócz tego. Należy powiedzieć, że ten stosunek, którym Syn się różni od Ojca, jest albo rzeczowy, albo że jest tylko pojęciowy. Jeśli jest rzeczowy, wydaje się, że nie jest tym samym, czym jest istotność boża, gdyż istotność boża jest wspólną Ojcu i Synowi, będzie więc wtedy w Synu coś, co nie jest Jego istotnością. W takim razie nie będzie On prawdziwym Bogiem, okazano bowiem w Pierwszej Księdze (R. XXIII), że nie ma w Bogu niczego, co by nie było Jego istotnością. Jeśli zaś ten stosunek jest tylko pojęciowy, to nie można mówić o osobowym rozróżnieniu Syna i Ojca, rozróżnienie osób wymaga bowiem rozróżnienia rzeczowego.
Podobnie. Każda rzecz względna zależy od drugiej względnej. Co zaś zależy od drugiego, nie jest prawdziwym Bogiem. Jeśli więc osoby Ojca i Syna rozróżniają się przez swój stosunek, żadna z nich nie będzie prawdziwym Bogiem.
Co więcej. Jeśli Ojciec jest Bogiem i Syn jest Bogiem, trzeba, by to imię Bóg orzekano o Ojcu i Synu substancjalnie, skoro bóstwo nie może być przypadłością. (Ks. I, R. XXIII). Orzeczenie substancjalne jest zaś prawdziwie tym, o czym się je orzeka; gdy bowiem mówimy: człowiek jest zwierzęciem, to, co jest prawdziwie człowiekiem, jest zwierzęciem; i podobnie gdy mówimy: Sokrates jest człowiekiem, to, co jest prawdziwie Sokratesem, jest człowiekiem. Stąd jak się wydaje, wynika, że jest niemożliwym, by była wielość ze strony podmiotów, gdyż ze strony orzeczenia substancjalnego jest jedność; Sokrates i Platon nie są bowiem jednym człowiekiem, chociaż są czymś jednym co do natury ludzkiej, ani też człowiek i osioł nie są jednym zwierzęciem, chociaż są czymś jednym co do natury zwierzęcej. Jeśli więc Ojciec i Syn są dwoma osobami, wydaje się rzeczą niemożliwą, by byli jednym Bogiem.
Co więcej. Orzeczenia przeciwne wskazują na wielość rzeczy, o których się je orzeka. O Bogu Ojcu i o Bogu Synu orzeka się zaś rzeczy przeciwne; Ojciec bowiem jest Bogiem niezrodzonym i rodzącym, a Syn jest Bogiem zrodzonym. Wydaje się więc niemożliwym, by Ojciec i Syn byli jednym Bogiem.
Takie i tym podobne są więc zarzuty, którymi ci, którzy chcą tajemnice boże zmierzyć własnym rozumem, usiłują zwalczać naukę o rodzeniu w Bogu. Lecz ponieważ prawda jest potężną sama w sobie, i nie osłabiają jej żadne napaści, należy przystąpić do okazania, że prawdy wiary rozum obalić nie może.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.