Księga IV, Rozdział 11
W jaki sposób należy przyjmować rodzenie w Bogu i co powiedziano w Piśmie św. o Synu Bożym
By przystąpić do okazania tego, należy oprzeć się na tym, że odpowiednio do różnych natur, mamy w rzeczach różne sposoby emanacji; im zaś natura jest wyższa, tym to, co z niej pochodzi jest jej bardziej wewnętrzne.
Spośród wszystkich rzeczy ciała nieożywione zajmują najniższe miejsce; tu emanacja może odbywać się tylko przez działanie jednego z nich na drugie. Z ognia bowiem rodzi się ogień w ten sposób, że ogień przemienia jakieś ciało poza nim będące, i nadaje mu jakość i formę ognia.
Następne miejsce zajmują spośród ciał ożywionych rośliny, w których już emanacja pochodzi od wewnątrz, tak mianowicie, że soki wewnętrzne rośliny zamieniają się na nasienie, a to nasienie oddane ziemi, wyrasta na roślinę. Już więc tu widzimy pierwszy stopień życia; żywym bowiem nazywamy to, co samo się pobudza do działania; temu zaś, co do działania może pobudzić tylko czynnik zewnętrzny, zupełnie brak życia. W roślinach zaś jest znakiem życia to, że coś będącego wewnątrz nich jest przyczyną formy. Życie roślin jest jednak niedoskonałe, emanacja w nich bowiem chociaż pochodzi od wewnątrz, to jednak to co emanuje, ukazuje się powoli, a wreszcie istnieje całkowicie poza rośliną. Soki drzewa bowiem wydobywające się z niego, przechodzą w kwiat, a potem w owoc, a jednak owoc jest oddzielony od gałęzi, chociaż z nią jest złączony; gdy zaś owoc dojrzeje, zupełnie się od drzewa oddziela, spada na ziemię, a moc jego nasienia rodzi drugą roślinę. Jeśli to ktoś dokładnie rozważy, zobaczy, że początek tej emanacji pochodzi od czegoś z zewnątrz, wewnętrzne soki drzewo pobiera bowiem przez korzenie z ziemi, z której roślina czerpie pożywienie.
Ponad roślinami mamy wyższy stopień życia, mianowicie życie duszy zmysłowej; emanacja jej właściwa, chociaż zaczyna się z zewnątrz, kończy się na wewnątrz; im bardziej zaś emanacja postępuje, tym bardziej staje się wewnętrzną. Przedmiot zmysłowy bowiem wprowadza swą formę do zmysłów zewnętrznych, skąd przechodzi do wyobraźni i wreszcie do skarbca pamięci. Zawsze jednak początek i koniec tej emanacji należą do różnych podmiotów; żadna bowiem władza zmysłowa nie zwraca się ku sobie samej. Dlatego ten stopień życia jest o tyle wyższy od życia roślin, że czynność mu właściwa jest bardziej wewnętrzna; nie jest jednak życiem zupełnie doskonałym, gdyż emanacja przechodzi z jednej rzeczy na drugą.
Jest więc najwyższy i doskonały stopień życia, mianowicie życie rozumowe; rozum bowiem zwraca się ku sobie samemu, i sam siebie może rozumieć. Lecz i w życiu rozumnym mamy różne stopnie. Rozum ludzki bowiem, chociaż może sam siebie poznawać, to jednak początek swego poznania bierze z zewnątrz; nie ma bowiem rozumienia bez obrazów zmysłowych, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej (Ks. II, R. LX). Doskonalszym jest więc życie rozumne w aniołach, których rozum nie wychodzi w poznawaniu siebie od czegoś zewnętrznego, lecz poznaje się sam przez siebie, (tamże R. XCVI i następne), jednak życie ich nie dosięga ostatecznej doskonałości, bo chociaż idee poznawcze istnieją w nich, to jednak nie są ich substancją, rozumienie i istnienie w aniołach nie jest bowiem tym samym, jak wynika z tego co powiedziano (tamże R. LII). Ostateczna więc doskonałość życia jest własnością Boga, w którym rozumienie nie jest czymś innym niż istnienie, jak to wykazano powyżej (Ks. I, R. XLV) i tak idea poznawcza w Bogu musi być samą istotnością Boga.
Ideą poznawczą nazywam zaś to, co rozum tworzy sam w sobie o rzeczy rozumianej. A nie jest to w nas ani sama rzecz, którą się rozumie, ani sama substancja rozumu, lecz jest to pewne podobieństwo, powzięte przez rozum o rzeczy rozumianej, które wyrażamy przez mowę zewnętrzną; stąd też samą ideę poznawczą nazywamy słowem wewnętrznym, które wyraża słowo zewnętrzne. Że zaś ową ideą poznawczą nie jest w nas rzecz rozumiana, widzimy stąd, że czym innym jest rozumienie rzeczy, a czym innym rozumienie samej idei poznawczej, co rozum czyni, gdy się zastanawia nad swym działaniem; stąd też inne nauki mówią o rzeczach, a inne o pojęciach. Że zaś idea poznawcza nie jest w nas samym rozumem, widać stąd, że byt tej idei polega na samym rozumieniu, byt zaś naszego rozumu na tym nie polega, gdyż jego istnienie nie jest jego rozumieniem.
Skoro zatem w Bogu tym samym jest istnienie i rozumienie, idea poznawcza w Bogu jest samym Jego rozumieniem. A ponieważ rozumienie w Bogu jest rzeczą rozumianą, rozumiejąc bowiem Siebie, rozumie wszystko inne, jak to wykazano w Pierwszej Księdze (R. XLIX), wynika stąd więc, że w Bogu, który Sam siebie rozumie, tym samym jest rozumienie, rzecz rozumiana i idea poznawcza.
Rozważywszy to, możemy nieco pojąć, w jaki sposób należy przyjmować w Bogu rodzenie. Oczywiście bowiem, nie można przyjmować rodzenia w Bogu, w tym znaczeniu, co w rzeczach nieożywionych, w których rodzący wprowadza swą formę w materię zewnętrzną. Ze stanowiska wiary bowiem, musi Syn zrodzony z Boga, mieć prawdziwe bóstwo i być prawdziwym Bogiem. Samo bóstwo zaś nie jest formą tkwiącą w materii, ani też Bóg nie ma bytu materialnego, jak to okazano w Pierwszej Księdze (R. XVII, XXVII). Podobnie też nie można przyjąć, że rodzenie w Bogu nie odbywa się sposobem rodzenia, który widzimy u roślin, ani u zwierząt, które mają wspólnie z roślinami moc odżywiania się i rozradzania. Oddziela się bowiem coś, co było bądź w roślinie, bądź w zwierzęciu, by zrodzić podobne sobie w gatunku, co w końcu istnieje zupełnie poza rodzącym. Od Boga zaś, który jest zupełnie niepodzielny, nie można niczego oddzielać. Syn zaś zrodzony z Boga, nie jest poza Ojcem rodzącym, lecz w Nim, jak widać z tego, co przytoczono powyżej (R. IX). Ani też nie można rozumieć rodzenia w Bogu w tym znaczeniu, co emanację w duszy zmysłowej. Do działania na coś drugiego nie przyjmuje bowiem Bóg niczego z zewnątrz, inaczej nie byłby pierwszym czynnikiem. A także działania duszy zmysłowej udoskonalają narządy cielesne. Bóg zaś, jak to okazano, nie ma ciała. Wynika stąd więc, że należy rozumieć rodzenie w Bogu w znaczeniu emanacji umysłowej.
Należy to zaś okazać w następujący sposób. Z tego co już okazano w Pierwszej Księdze (R. XLVII), jest jasnym, że Bóg Sam siebie poznaje. Każda zaś rzecz poznawana, musi jako taka być w poznającym; samo poznawanie bowiem oznacza ujęcie przez rozum przedmiotu, który się poznaje; stąd też rozum nasz, poznając siebie, istnieje w sobie nie tylko jako ten sam co do istotności, lecz także ze względu na przedmiot swego poznania. Musi zatem Bóg być sam w sobie, tak jak przedmiot poznany jest w poznającym. Przedmiot zaś poznany jest w poznającym ideą poznawczą i słowem. W Bogu więc poznającym siebie, Słowo Boże to niejako Bóg poznany; podobnie jak w rozumie słowo kamień to kamień poznany. Dlatego powiedziano (J 1, 1): Słowo było u Boga.
Ponieważ zaś rozum boży nie przechodzi z możności do czynu, lecz zawsze istnieje aktualnie, jak tego dowiedziono w Pierwszej Księdze (R. LV), musiał Bóg z konieczności zawsze siebie poznawać. Z tego zaś, że się poznaje, wynika, że Słowo Jego musi być w Nim, jak to okazano, jest zatem rzeczą konieczną, by Słowo boże zawsze w Bogu istniało. Słowo Boże jest zatem współwiecznym Bogu, a nie zjawia się u Boga z biegiem czasu, jak słowa, które nasz rozum z biegiem czasu tworzy wewnątrz siebie, mianowicie idee poznawcze. Dlatego powiedziano (J 1, 1): Na początku było Słowo.
Skoro zaś umysł boży nie tylko jest zawsze aktualny, lecz jest samym czystym czynem, jak tego dowiedziono w I Księdze (R. XVI), musi substancją umysłu bożego być samo Jego poznawanie, które jest czynem umysłu; byt zaś Słowa, poczętego wewnętrznie, czyli idei poznawczej, polega na tym, że jest poznane. Byt więc Słowa Bożego, i umysłu Bożego jest ten sam; a zatem ten sam jest byt i samego Boga, który jest samym Swym poznaniem. Byt Boży zaś jest to Jego istotność, czyli natura, która jest tym samym co Bóg sam, jak okazaliśmy w Pierwszej Księdze (R. XXII). A zatem Słowo Boże jest bytem Bożym i istotnością bożą, i samym prawdziwym Bogiem. Inaczej się zaś rzecz ma ze słowem umysłu ludzkiego. Gdy bowiem nasz rozum sam siebie poznaje, czym innym jest byt jego rozumu, a czym innym jego poznanie; substancja rozumu była bowiem w możności do poznania, zanim poznała aktualnie. Wynika więc stąd, że czym innym jest byt idei poznawczej, a czym innym byt samego rozumu; skoro byt idei poznawczej polega na tym, że jest poznana. Stąd w człowieku, który sam siebie poznaje, słowo poczęte wewnętrznie nie może być tym prawdziwym człowiekiem, mającym naturalny byt człowieka, lecz jest tylko człowiekiem poznanym, niejako pewnym podobieństwem prawdziwego człowieka, powziętym przez rozum. Słowo Boże zaś, przez to samo, że jest Bogiem poznanym, jest prawdziwym Bogiem, mającym z natury byt boży, dlatego, że naturalny byt Boga nie różni się od Jego poznania, jak to powiedziano. Dlatego mówi św. Jan: Bogiem było Słowo (J 1, 1). A ponieważ słowa te są powiedziane absolutnie, okazują one, że należy rozumieć, iż Słowo Boże jest prawdziwie Bogiem. Słowa ludzkiego nie można zaś absolutnie nazwać człowiekiem, lecz pod pewnym względem, mianowicie poznanym człowiekiem: stąd zdanie słowo jest człowiekiem byłoby fałszywym, lecz zdanie słowo jest człowiekiem poznanym może być prawdziwym. Gdy się więc mówi, że Bogiem było Słowo, okazuje się, że słowo boże jest nie tylko ideą poznawczą, jak nasze słowo, lecz także bytem istniejącym rzeczywiście i substancjalnie. Bóg prawdziwy jest bowiem bytem istniejącym substancjalnie, skoro jest w najwyższym stopniu bytem samym przez się (Ks I, R. XIII).
Natura Boga nie jest zaś w Słowie w ten sposób, by była jedną co do gatunku, a różną co do liczby. Tak bowiem Słowo ma naturę Boga, jak poznanie Boga jest samym Jego bytem, jak to powiedziano. Poznanie zaś jest samym bytem bożym. A zatem Słowo ma istotność bożą, tę samą nie tylko co do gatunku, lecz także co do liczby. Podobnie, naturę, która jest jedną gatunkowo, można dzielić co do liczby tylko ze względu na materię. Natura boska jest zaś całkowicie niematerialną. Jest więc niemożliwym, by natura boska była jedną co do gatunku, a różną co do liczby. A zatem Słowo Boże ma naturę jedną z Bogiem nie tylko co do gatunku, lecz także co do liczby. Z tego powodu Słowo Boże i Bóg, którego Ono jest Słowem, nie są dwoma bogami, lecz jednym Bogiem. To zaś, że u nas, dwóch mających naturę ludzką, stanowi dwóch ludzi, pochodzi stąd, że natura ludzka dzieli się w nich co do liczby. Okazano zaś w Pierwszej Księdze (R. XXXI), że te rzeczy, które w stworzeniach są rozdzielone, w Bogu są czymś jednym; jak na przykład w stworzeniu odróżnia się istotność i byt, a w innych jeszcze odróżnia się to, co istnieje w swej istotności i jego istotność czyli naturę, ten dany człowiek nie jest bowiem ani własną swą ludzkością, ani swoim bytem, Bóg zaś jest swą istotnością i Swoim bytem.
A chociaż te dwie rzeczy są w Bogu najprawdziwiej czymś jednym, to jednak cokolwiek należy do pojęcia czy to samoistności, czy istotności, czy samego bytu, jest w Bogu najprawdziwiej jednym; nie byłoby bowiem właściwym, gdyby istniał w kim innym, skoro jest samoistnym; a jest właściwym, by był daną poszczególną rzeczą, skoro jest istotnością, i by istniał aktualnie, ze względu na swój byt. Skoro więc w Bogu tym samym jest poznający i poznanie i idea poznawcza, którą jest Jego Słowo, musi prawdziwie w Bogu być i to, co należy do pojęcia kogoś poznającego, i to, co należy do pojęcia poznania, i do pojęcia idei poznawczej, czyli Słowa. Do pojęcia zaś słowa wewnętrznego, którym jest idea poznawcza, należy, by pochodziło od poznającego według jego sposobu poznawania, skoro niejako jest kresem działania rozumu; rozum bowiem poznając powziął i urobił ideę poznaną, która jest słowem wewnętrznym. Musi więc Słowo boże pochodzić od Boga, według Jego poznania. Słowo Boże przyrównuje się więc do Boga poznającego, którego jest Słowem, jako do Tego, od którego pochodzi, mieści się to bowiem w pojęciu słowa. Skoro więc w Bogu poznający, poznanie i idea poznawcza, czyli Słowo, są istotnościowo jednym, i stąd każdy z nich musi być Bogiem, wynika stąd, że może między nimi być tylko różnica stosunku, według tego, że Słowo odnosi się do Tego, który Go poczyna, jako do źródła od którego pochodzi. Dlatego Ewangelista, ponieważ powiedział Bogiem było Słowo, dodał, aby się nie wydawało, że została usunięta różnica między Słowem, a Bogiem wypowiadającym je, czyli poczynającym Słowo: To było na początku u Boga, jakoby mówił: To słowo, o którym powiedziałem, że jest Bogiem, odróżnia się w pewien sposób od Boga wypowiadającego Słowo, tak, by można powiedzieć, że Słowo było u Boga.
Słowo zaś powzięte wewnętrznie, jest pewnym pojęciem i podobieństwem rzeczy poznanej. Podobieństwo zaś czyjeś, istniejące w czymś drugim, jest albo wzorem, jeśli jest dla niego początkiem, albo raczej jest obrazem, jeśli się odnosi do tego, czego jest obrazem, jako do swego początku. Przykład zaś jednego i drugiego wypadku mamy w naszym rozumie. Ponieważ bowiem w umyśle artysty istniejące podobieństwo rzeczy uczynionej jest początkiem działania, które doprowadza do powstania dzieła, przyrównuje się je do dzieła sztuki, jak wzór do rzeczy odwzorowanej; a podobieństwo rzeczy naturalnej, powzięte w naszym rozumie, przyrównuje się do rzeczy, której jest podobieństwem, jako do swego początku, gdyż nasze poznanie początek swój ma od zmysłów, w których rzeczy naturalne wywołują zmiany. Ponieważ zaś Bóg poznaje Samego siebie i inne rzeczy, jak to wykazano w Pierwszej Księdze (R. XLVII), jest jego poznanie początkiem rzeczy, które poznaje, skoro On jest ich przyczyną przez rozum i wolę; lecz do bytu umysłowego, którym On sam jest, przyrównuje się jako do początku, skoro ten byt umysłowy jest tym samym, co umysł poznający go, którego niejako emanacją jest Słowo poczęte. A zatem należy przyrównać Słowo Boga do innych rzeczy poznawanych przez Boga jako ich wzór, a do samego Boga, którego jest Ono Słowem, jako jego obraz. Dlatego powiedziano o Słowie Bożym (Kol 1, 15), że jest obrazem Boga niewidzialnego.
Pomiędzy rozumem a zmysłem jest zaś różnica; zmysł bowiem ujmuje rzecz odnośnie do jej przypadłości zewnętrznych, jak barwa, smak, ilość i tym podobne; rozum zaś wkracza do wnętrza rzeczy. A ponieważ wszelkie poznanie dokonuje się odnośnie do podobieństwa pomiędzy poznającym a poznawanym, musi w zmyśle być podobieństwo rzeczy zmysłowej, odnośnie do jej przypadłości, w rozumie zaś podobieństwo rzeczy rozumianej, odnośnie do jej istotności. Słowo więc, poczęte w umyśle, jest obrazem, lub wzorem substancji rzeczy poznanej. Skoro więc Słowo Boże jest obrazem Boga, jak to wykazano, musi być obrazem Boga odnośnie do Jego istotności. Dlatego mówi Apostoł (Hbr 1, 3), że jest Wyrażeniem istotności Jego.
Obraz zaś jakiejś rzeczy jest dwojaki. Może bowiem być obraz, który nie uczestniczy w naturze tego, którego jest obrazem, będąc bądź to obrazem jego zewnętrznych przypadłości, jak na przykład posąg spiżowy jest obrazem człowieka, a jednak nie jest człowiekiem; bądź też jest obrazem substancji rzeczy; pojęcie człowieka w umyśle nie jest bowiem człowiekiem, jak bowiem mówi Filozof (III de Anima) nie kamień jest w duszy, lecz obraz kamienia. Obraz zaś danej rzeczy, który ma tę samą naturę co rzecz, której jest obrazem, jest jak gdyby synem królewskim, w którym się ukazuje obraz ojca, i który ma tę samą naturę co ojciec. Wykazano zaś, że Słowo Boga jest obrazem wypowiadającego je, odnośnie do samej Jego istotności, i że uczestniczy w naturze mówiącego. Wynika więc stąd, że Słowo Boże jest nie tylko obrazem, lecz także Synem; gdy bowiem mówimy o istotach żyjących, jest rzeczą niemożliwą, by być czyimś obrazem i mieć tę samą naturę, a nie być jego synem; mówimy bowiem, że to co pochodzi od czegoś żyjącego i ma podobieństwo do jego natury, jest jego synem. W Psalmie (Ps 2, 7), powiedziano: Pan rzekł do mnie: Tyś jest Synem moim.
Należy także rozważyć, że skoro w każdej naturze pochodzenie syna od Ojca jest naturalne, i z tego powodu Słowo Boże nazwane jest Synem Bożym, musi On pochodzić od Ojca w sposób naturalny. I to zgadza się z tym, co powyżej powiedziano; jak to widzimy w działaniu naszego rozumu. Rozum nasz bowiem poznaje niektóre rzeczy z natury, jak na przykład pierwsze zasady poznawania, których pojęcia, nazwane słowami wewnętrznymi, istnieją w nim z natury, i od niego pochodzą. Są zaś takie zagadnienia, których rozum nasz nie poznaje z natury, lecz dochodzi do nich przez wnioskowanie; pojęcia o nich nie istnieją z natury w naszym rozumie, lecz zdobywa się je wysiłkiem. Bóg zaś, oczywiście, poznaje Siebie naturalnie, jak też istnieje naturalnie; poznawanie Jego bowiem jest Jego istnieniem, jak to okazano w Pierwszej Księdze (R. XLV). A zatem Słowo Boga poznającego się, pochodzi od Niego naturalnie. A skoro Słowo Boga ma tę samą naturę, co Bóg wypowiadający Je, i jest Jego podobieństwem, wynika stąd, że ten proces naturalny doprowadza do podobieństwa do tego, od którego pochodzi w jedności natury. Pojęcie prawdziwego zrodzenia wśród istot żyjących polega zaś na tym, by to co zostaje zrodzone, pochodziło od rodzącego jako jego podobieństwo i miało taką samą co on naturę. A zatem Słowo Boże prawdziwie jest zrodzone przez Boga wypowiadającego je, a Jego pochodzenie można nazwać zrodzeniem, lub narodzeniem. Dlatego powiedziano w Psalmie (Ps 2, 7): Jam ciebie dziś zrodził, to znaczy w wieczności, która jest zawsze teraźniejszą, i w której wcale nie ma pojęcia przeszłości lub przyszłości. Stąd jak widzimy fałszywym jest zdanie arian, którzy twierdzili, że Ojciec zrodził Syna przez Swą wolę. Co bowiem jest z woli, nie jest z natury.
Należy także rozważyć, że to co jest zrodzone, póki pozostaje w rodzącym, nazywa się poczętym. Słowo Boże tak jest zaś zrodzone przez Boga, że mimo to nie jest odłączone od Boga, lecz pozostaje w Nim, jak wynika z tego co powiedziano powyżej. Słusznie więc można powiedzieć, że Słowo Boże jest przez Boga poczęte. Dlatego to w Ks. Przysłów (Prz 8, 24) mówi Mądrość Boża: Jeszcze nie było przepaści, a jam już poczęta była. Pomiędzy poczęciem Słowa Bożego a materialnym poczęciem, które widzimy u zwierząt, jest zaś różnica. Potomstwo bowiem, póki jest poczęte, rozwija się w łonie matki, jest jeszcze niedoskonałe, i nie może istnieć samo przez się, oddzielnie od rodzącego; stąd w zrodzeniu materialnym zwierząt czym innym musi być poczęcie potomstwa, a czym innym jego zrodzenie, przez które oddziela się co do miejsca zrodzone od rodzącego, opuszczając łono rodzące je. Słowo Boże zaś, istniejące w samym Bogu wypowiadającym je, jest doskonałe, istnieje samo w sobie, oddzielnie od Boga wypowiadającego je, nie potrzeba tu bowiem odróżnienia co do miejsca, lecz odróżniają się tylko przez stosunek, jak to powiedziano. W zrodzeniu Słowa Bożego jest więc tym samym poczęcie i zrodzenie. I dlatego po słowach Mądrości Bożej: Jam już poczęta była, dodano wkrótce słowa (w. 25): przed pagórkami jam się rodziła. Lecz ponieważ w rzeczach materialnych poczęcie i zrodzenie odbywa się z pewną zmianą, trzeba tu przyjąć pewne następstwo; kres poczęcia bowiem jest zaistnieniem poczętego w poczynającym, kres zrodzenia zaś jest zaistnieniem zrodzonego poza rodzącym. Jest więc koniecznym dla istot materialnych, by to, co zostaje poczęte, dotąd nie istniało, a to co zostaje zrodzone, przy rodzeniu nie istniało poza rodzącym. Poczęcie zaś i zrodzenie Słowa rozumnego nie odbywa się z jakąś zmianą, ani w pewnym następstwie, stąd równocześnie, gdy zostaje poczęte, istnieje, i od razu gdy zostaje zrodzone, istnieje osobno; podobnie, jak gdy coś zostaje oświetlane, od razu gdy zostaje oświetlone jest oświetlone, dlatego że w oświetlaniu nie ma żadnego następstwa. Skoro zaś tak się rzecz ma z naszym słowem rozumnym, to tym bardziej jest to właściwym dla Słowa Bożego; nie tylko dlatego, że jest umysłowe poczęcie i zrodzenie, lecz dlatego, że obaj istnieją odwiecznie, więc nie ma tam przeszłości i przyszłości. Dlatego to po słowach Mądrości: przed pagórkami jam się rodziła, powiedziano, aby ktoś nie zrozumiał, że skoro zostaje zrodzona, więc jej nie było: Gdy przygotowywał niebiosa, tamem ja była (w. 27); i tak, jak przy rodzeniu zwierząt najpierw się ono poczyna, a następnie rozwija się w ścisłym połączeniu z rodzącym, tak Słowo Boże równocześnie zostaje poczęte, rodzi się i jest obecne. A ponieważ to co się rodzi, pochodzi z łona, jak to jest w zrodzeniu Słowa Bożego, używa się wyrazu zrodzenie, aby wskazać na doskonałe Jego odróżnienie od rodzącego; z tego samego powodu nazywa się je zrodzeniem z żywota, według słów Psalmu (Ps 110, 3): Z żywota przed jutrzenką zrodziłem cię. Ponieważ jednak nie ma takiego odróżnienia pomiędzy Słowem, a wypowiadającym Słowo, które by przeszkodziło Słowu w tym, by było w wypowiadającym, jak wynika z tego co powiedziano, mówimy, że słowo zostało poczęte lub zrodzone z żywota, aby okazać odróżnienie Słowa, aby zaś wskazać, że takie odróżnienie nie wyklucza tego, by Słowo było w wypowiadającym, powiedziano (J 1, 18), że jest na łonie ojcowskim.
Należy jednak zauważyć, że materialne zrodzenie zwierząt dokonuje się mocą czynną i mocą bierną; pierwsza należy do ojca, druga do matki. Stąd z tego, czego potrzeba do zrodzenia potomstwa, część należy do ojca, a część do matki; jest bowiem rzeczą ojca dać naturę i gatunek potomstwu, a rzeczą matki, jako biernej i przyjmującej, jest począć je i zrodzić. Skoro zaś pochodzenie Słowa odnosimy do tego, że Bóg sam siebie poznaje, samo zaś poznanie boże nie odbywa się jakąś mocą bierną, lecz niejako czynną, gdyż umysł boży nie jest w możności lecz tylko w czynie, w zrodzenie Słowa Bożego nie wchodzi pojęcie matki, lecz tylko ojca. Stąd to, co w rodzeniu cielesnym jest własnością bądź ojca bądź matki, Pismo św. przypisuje w rodzeniu Słowa Ojcu, mówi bowiem, że Ojciec żywot dał Synowi (J 5, 26), że go począł i zrodził.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.