Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga IV, Rozdział 19

W jaki sposób należy rozumieć to, co się mówi o Duchu Świętym

Nauczeni powagą Pisma św. wierzymy silnie o Duchu Świętym, że jest prawdziwym Bogiem, samoistnym i różnym co do osoby od Ojca i Syna. Należy teraz wszechstronnie rozważyć, w jaki sposób trzeba tę prawdę rozumieć, by jej bronić przed niewiernymi.

Aby tę prawdę wyjaśnić, trzeba pamiętać, że w każdej naturze rozumnej musi być wola. Rozum bowiem, gdy aktualnie rozumie, zostaje zaktualizowany przez formę umysłu, tak, jak rzecz w naturze staje się aktualną w swym bycie naturalnym przez właściwą formę. Rzecz naturalna zaś, ma przez formę która ją udoskonala w jej gatunku, skłonność do właściwego sobie działania i właściwego sobie celu, który osiąga przez działanie; jakim bowiem coś jest, takim jest jego działanie (por. III Ethic.), i to, do czego dąży. Stąd też z formy umysłowej musi wynikać w rozumiejącym skłonność do właściwych sobie działań i właściwego celu. Tą skłonnością jest zaś w naturze rozumnej wola, będąca podstawą działań, które w nas są, którymi istota rozumna się posługuje, by osiągnąć swój cel; cel bowiem i dobro jest przedmiotem woli. Musi więc w każdej istocie rozumnej być także wola.

Chociaż zaś, jak to widzimy, do woli należy wiele aktów, jak pragnienie, cieszenie się, nienawiść itd., to jednak wszystkie mają jedną podstawę i wspólne źródło, mianowicie miłość. Możemy to w ten sposób okazać. Wola bowiem, jak to powiedziano, ma się w istotach rozumnych tak, jak skłonność naturalna w rzeczach naturalnych, którą się też nazywa pożądaniem naturalnym. Naturalna skłonność, powstaje zaś stąd, że rzecz naturalna odpowiednio do formy, którą nazwaliśmy podstawą skłonności, posiada pewną wspólność i pewien pociąg do tego, ku czemu zostaje skierowana, jak na przykład rzecz ciężka do miejsc niżej położonych. I stąd powstaje wszelka skłonność woli, że przez formę umysłową coś ujmuje jako odpowiednie, lub pociągające. Być zaś pociągniętym przez jakąś rzecz jako taką, znaczy ją kochać. Wszelka więc skłonność woli, a także i pożądanie zmysłowe ma początek w miłości. Z tego bowiem, że coś kochamy, pragniemy tego, gdy jest nieobecne, cieszymy się nim, gdy jest, i smucimy się gdy od niego jesteśmy rozłączeni, i nienawidzimy tego co nas od przedmiotu miłości oddziela, i gniewamy się nań.

Tak więc, to, co jest miłowane, jest nie tylko w rozumie miłującego, lecz także w jego woli, jednakowoż nie w ten sam sposób. W rozumie bowiem jest na podobieństwo swego gatunku, we woli zaś kochającego jest tak, jak kres ruchu jest w proporcjonalnym pierwiastku poruszającym, przez proporcję i pociąg, który ma do niego. Tak na przykład w ogniu, wyższe miejsce ma płomień z powodu swej lekkości, i ze względu na nią ma swą proporcję i pociąg do takiego miejsca; ogień zaś powstaje w ogniu rodzącym go przez podobieństwo formy.

Ponieważ więc okazano, że w każdej naturze rozumnej jest wola, Bóg zaś jest rozumny, jak tego dowiedziono w Pierwszej Księdze (R. XLIV), musi w Nim być wola; nie jakoby wola Boga była czymś dodanym do Jego istotności, jak też nie jest takim rozum Boży, jak to powyżej okazano (tamże R. XLV, LXXIII), lecz wola Boga jest samą Jego substancją. A ponieważ i rozum Boga jest samą Jego substancją, wynika stąd, że w Bogu rozum i wola są jedną rzeczą. W jaki zaś sposób to, co w innych rzeczach jest wielorakie, w Bogu jest jednym, może wyjaśnić to, co powiedziano w Pierwszej Księdze (R. XXXI).

A ponieważ dowiedziono w Pierwszej Księdze (R. XLV), że działanie Boga jest samą Jego istotnością, i że istotność Boża jest Jego wolą (R. LXXIII), wynika stąd, że wola w Bogu nie jest w możności lub habitualną, lecz aktem. Wykazano zaś, że każdy akt woli tkwi jak w korzeniu w miłości. Dlatego w Bogu musi być miłość.

A ponieważ, jak wykazano w Pierwszej Księdze (R. LXXIV) przedmiotem właściwym woli Bożej jest Jego dobroć, musi Bóg najpierw i przede wszystkim miłować Swą dobroć i Siebie Samego. Skoro zaś okazano, że przedmiot miłości musi w jakiś sposób być we woli miłującego, Bóg zaś miłuje Sam siebie, musi zatem Bóg być w Swej woli, jak przedmiot miłości w miłującym. Przedmiot miłości jest zaś w miłującym tak, jak jest miłowanym, miłować zaś, to w pewien sposób chcieć; akt woli w Bogu jest zaś Jego istnieniem, jak i wola Jego jest Jego istnieniem; a zatem istnienie Boga w Jego woli przez miłość nie jest istnieniem przypadłościowym, jak w nas, lecz istotnościowym. A zatem Bóg, gdy o Nim rozważamy, jako o istniejącym w Swej woli, jest prawdziwie i substancjalnie Bogiem.

To zaś, że jakaś rzecz jest we woli, jako przedmiot miłości w kochającym, stoi w pewnym stosunku do pojęcia powziętego przez rozum i do samej rzeczy, której umysłowe ujęcie nazywamy słowem; nie może bowiem coś być kochanym, jeśli nie jest poznane w jakiś sposób; ani też nie jest kochanym pojęcie rzeczy, lecz sama rzecz, o ile jest dobra sama w sobie. Musi więc miłość, przez którą Bóg jest we woli bożej, jak umiłowany w miłującym, pochodzić i od Słowa Bożego i od Boga, którego jest Słowem.

Skoro zaś okazaliśmy, że przedmiot miłości nie istnieje w miłującym według podobieństwa gatunku, jak przedmiot poznania w poznającym, każda zaś rzecz, która od drugiej pochodzi sposobem zrodzenia, pochodzi od rodzącego ją według podobieństwa gatunku, wynika stąd, że pochodzenie jakiejś rzeczy, która powstaje we woli, jak umiłowane w miłującym, nie dokonuje się przez zrodzenie, tak jak pochodzenie rzeczy powstającej w rozumie mieści się w pojęciu rodzenia, jak to powyżej okazano (R. XI). A zatem Bóg pochodzący sposobem miłości, nie pochodzi jako zrodzony. A zatem nie można Go nazwać Synem.

Lecz ponieważ przedmiot miłości istnieje we woli jako coś, co skłania i w pewien sposób wewnętrznie pociąga miłującego do rzeczy umiłowanej, a wewnętrzna podnieta rzeczy żywej jest sprawą ducha, jest więc rzeczą odpowiednią ażeby Bóg pochodzący sposobem miłości, był nazwany duchem, jako pewne żywe tchnienie.

Dlatego to Apostoł przypisuje Duchowi i Miłości pewne dawanie podniety; mówi bowiem (Rz 8, 14): którzykolwiek Duchem Bożym rządzeni są, ci są synami Bożymi, i (2 Kor 5, 14): miłość Chrystusowa przyciska nas.

Ponieważ zaś każdemu rozumnemu poruszeniu nadajemy nazwę od jego kresu; powyższą miłością zaś Sam Bóg siebie miłuje, jest więc rzeczą słuszną, by Boga pochodzącego sposobem miłości, nazywać Duchem Świętym, to bowiem co jest poświęcone Bogu, zwykliśmy nazywać świętym.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.