Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga IV, Rozdział 23

Rozwiązanie zarzutów powyżej podanych przeciw bóstwu Ducha Świętego

Pozostaje nam jeszcze rozwiązanie zarzutów podanych powyżej (R. XVI), z których jak się wydawało, wynika wniosek, iż Duch Święty jest stworzeniem, a nie Bogiem.

Co do tego, należy najpierw rozważyć, iż się wydaje, że nazwa duch wzięta jest od oddechu zwierząt, w którym powietrze zostaje pewnym ruchem wciągane i wydalane. Stąd nazwę ducha przenosi się na wszelkie poruszenie ciała lotnego, i tak wiatr nazywa się duchem, według słów Psalmu (Ps 148, 8): Ogniu, gradzie, śniegu, lodzie i wietrze gwałtowny, czyniące słowo jego. Tak też duchem nazywa się subtelne wapory, rozlane w ciele, mające w nim powodować ruch. A także, ponieważ powietrze jest niewidzialne, przenosi się nazwa ducha na wszelkie moce i substancje niewidzialne i poruszające. I dlatego i duszę zmysłową i duszę rozumną i aniołów i Boga nazywamy duchem, a szczególnie Boga, pochodzącego sposobem miłości, gdyż miłość zawiera w sobie pewną moc poruszającą. Tak więc, jak mówi Amos, stwarzający ducha odnosi się do wiatru, jak to nasze tłumaczenie wyraźniej podaje, co także zgadza się z poprzednimi słowami: tworzący góry. Co zaś mówi Zachariasz o Bogu, że stwarza, lub że tworzy ducha człowieczego w nim, rozumie o duszy ludzkiej. Stąd nie można wnioskować, że Duch Święty jest stworzeniem.

Podobnie też, z tego co mówi Chrystus Pan o Duchu Świętym: nie sam od siebie mówić będzie, ale cokolwiek usłyszy, mówić będzie, nie można wnioskować, że Duch Święty jest stworzeniem. Wykazano bowiem, że Duch Święty jest Bogiem (Rozdz. XVII, XVIII) pochodzącym od Boga (Rozdz. XIX). Musi zatem istotność swą otrzymać od kogoś, podobnie jak powiedziano powyżej (R. XI) i o Synu Bożym. I tak, skoro w Bogu wiedza i moc i działanie Boga są Jego istotnością, wszelka wiedza i moc i działanie Syna i Ducha Świętego pochodzi od kogoś drugiego; u Syna pochodzi tylko od Ojca, u Ducha Świętego zaś od Ojca i od Syna. Ponieważ więc jednym z działań Ducha św. jest to, że przemawia w świętych mężach, jak to powyżej pokazano (R. XXI), z tego powodu powiedziano, że nie sam od siebie mówić będzie, ponieważ nie sam od siebie działa. Słyszeć zaś znaczy u Niego otrzymywać wiedzę, jak i istotność od Ojca i Syna, dlatego, że my przez słuchanie nabywamy wiedzy; Pismo św. bowiem zwykło podawać rzeczy boże na sposób ludzki. Jest też rzeczą obojętną, że powiedziano w czasie przyszłym usłyszy, u Ducha św. bowiem otrzymywanie jest odwieczne; do słowa wieczny można bowiem dostosować każdy czas, dlatego, że wieczność obejmuje wszelki czas.

Z tego samego też powodu widać, że z tego, iż powiedziano, że Duch św. zostaje posłany przez Ojca i Syna, nie można wnioskować, by był stworzeniem. Powiedziano bowiem powyżej (R. VIII), iż mówi się, że Syn Boży został posłany odnośnie do tego, że ukazał się ludziom w ciele widzialnym. I tak w pewien nowy sposób, w który pierwej nie był, zaczął być w świecie, mianowicie w sposób widzialny, chociaż w sposób niewidzialny, jako Bóg, był w nim zawsze. Że zaś Syn tak uczynił, wziął to od Ojca. Stąd odnośnie do tego mówi się, że został posłany przez Ojca. W ten sposób zaś i Duch Święty ukazał się widzialnie, bądź to jako gołębica nad Chrystusem Panem podczas chrztu, bądź jako języki jakoby ognia, nad apostołami (Dz 2, 3). A chociaż nie stał się gołębicą lub ogniem, jak Syn stał się Człowiekiem, to jednak ukazał się pod znakami przedstawiającymi go w pewien widzialny sposób. I tak także Duch Święty w pewien nowy sposób był w świecie, mianowicie widzialnie. A wziął to od Ojca i Syna, stąd się też mówi, że został posłany od Ojca i Syna. Nie okazuje to zaś w Nim pomniejszenia, lecz pochodzenie.

Jest zaś także i inny sposób, w który, jak się mówi, i Syn i Duch Święty zostają niewidzialnie posłani. Jasnym jest bowiem z tego co powiedziano (R. XI), że Syn pochodzi od Ojca, sposobem poznania, którym Ojciec poznaje Sam siebie. Duch Święty zaś pochodzi od Ojca i Syna sposobem miłości, którą Bóg Sam siebie miłuje. Stąd, jak to powiedziano (R. XXI), gdy się ktoś przez Ducha Świętego staje miłośnikiem Boga, zamieszkuje w nim Duch Święty. I tak w pewien nowy sposób jest w człowieku, to znaczy zamieszkuje go odnośnie do pewnego nowego skutku, który w nim sprawia. To zaś, że ten nowy skutek sprawia w człowieku Duch Święty, ma Duch Święty od Ojca i Syna i dlatego się mówi, że zostaje niewidzialnie posłany przez Ojca i Syna. I podobnie się mówi, że Syn zostaje posłany niewidzialnie, w umyśle człowieka, gdy się ktoś tak zagłębi w poznanie Boga, że z tego poznania powstaje miłość Boga w człowieku. Jest stąd jasnym, że także i ten sposób posłania nie wprowadza umniejszenia ani w Synu, ani w Duchu Świętym, lecz tylko wskazuje na pochodzenie od kogoś.

Podobnie też nie wyklucza to Bóstwa w Duchu Świętym, że czasami wymienia się Ojca i Syna, nie wspominając o Duchu Świętym: tak samo jak nie wyklucza Bóstwa u Syna to, że czasami się wymienia Ojca, nie wymieniając Syna. Przez to bowiem Pismo św. każe się domyślać, że we wszystkim co należy do bóstwa, cokolwiek się powie o jednym z Trzech, należy rozumieć o wszystkich, dlatego że są jednym Bogiem. Nie można też Boga Ojca pojmować bez Słowa i Miłości, ani też naodwrót; i dlatego w każdym z Trzech rozumie się wszystkich Trzech. Stąd też czasami wspomina się tylko o Synu, odnośnie do tego, co jest wspólne wszystkim Trzem, jak na przykład (Mt 11, 27): nikt nie zna Syna jeno Ojciec, a jednak i Ojciec i Duch Święty znają Ojca. Podobnie też powiedziano (1 Kor 2, 11) o Duchu Świętym: co jest Bożego nikt nie wie, jedno Duch Boży; a jednak jest rzeczą pewną, że od tego poznania rzeczy bożych nie jest wykluczony ani Ojciec ani Syn.

Jest też jasnym, że nie można udowodnić, że Duch Święty jest stworzeniem, przez to, że w Piśmie św. znajdujemy o Duchu Świętym słowa odnoszące się do ruchu. Należy je bowiem rozumieć przenośnie. Podobnie i Bogu Pismo św. czasami przypisuje ruch, jak na przykład (Rdz 3, 8): Gdy usłyszeli odgłos Pana Boga, przechodzącego się po raju; i (Rdz 18, 21): Zstąpię, i zobaczę czy czyny popełnili, o jakich krzyk mnie doszedł. A zatem słowa Duch Boży unosił się nad wodami należy rozumieć w ten sposób, jak gdy mówimy, że wola dąży do przedmiotu, którego pragnie, a miłość do przedmiotu miłości. Chociaż i tych słów niektórzy nie chcą odnosić do Ducha Świętego, lecz do powietrza, które z natury zajmuje miejsce nad wodą, stąd dla oznaczenia jego różnych przemian, powiedziano, unosił się nad wodami. Także słowa wyleję ducha mego na wszelkie ciało należy rozumieć w odniesieniu do posłania Ducha Świętego ludziom przez Ojca i Syna, jak to już powiedziano. W wyrazie wylania rozumie się obfitość skutków, jakie Duch Święty sprawia, oraz to, że nie ograniczy się do jednego człowieka, lecz udzieli się wielu, przez których znowu w pewien sposób przejdzie na innych, podobnie, jak gdy coś materialnie się rozlewa.

Podobnie także, tego co powiedziano (Lb 11, 17): odejmę coś z ducha twego i dam im, nie należy odnosić do samej istotności, czy osoby Ducha Świętego, skoro jest niepodzielną; lecz do skutków, które sprawia zamieszkując w nas, a które w człowieku mogą wzrastać i zmniejszać się; jednak nie w ten sposób, by to, co się odbiera jednemu, w tej samej ilości dawało się drugiemu, jak się to zdarza w rzeczach materialnych; lecz w tym znaczeniu, że coś podobnego może wzrastać u jednego, a umniejszać się u drugiego. Jednak nie potrzeba na to, by u jednego wzrastało, by zostało odebrane drugiemu, rzecz duchowa bowiem może bez czyjejkolwiek szkody być posiadaną przez wielu. Stąd też nie należy rozumieć, że trzeba było odebrać jakieś dary duchowe Mojżeszowi na to, by je dać innym, lecz należy tu danie tych darów odnieść do urzędu lub czynności; to bowiem, co Duch Święty z początku sprawiał przez samego tylko Mojżesza, później spełniał przez wielu ludzi. Podobnie też i Elizeusz nie prosił, by istotność, czy osoba Ducha św. się w nim podwoiła, lecz by otrzymał dwa skutki, które sprawiał Duch Święty w Eliaszu, mianowicie proroctwo i dar czynienia cudów. Nie jest też nieodpowiednim, by w skutkach sprawianych przez Ducha Świętego, jedni uczestniczyli bardziej od drugich, czy to dwa razy tyle, czy w innym stosunku, skoro miara każdego człowieka jest skończona. Elizeusz jednak nie śmiałby prosić o to, by duchowo przewyższył swego mistrza.

Jest to też, jak wiemy, zwyczajem Pisma św., by obrazowo przypisywać Bogu namiętności ludzkie, jak to powiedziano w (Ps 106, 40): rozgniewał się Pan zapalczywie na lud swój. Mówi się bowiem, że Bóg jest zagniewany dla podobieństwa skutku, gdyż karze, jak to czyni ten, kto się gniewa, dlatego dodano tamże: I podał ich w ręce pogan. Tak się też mówi, że Duch Święty się smuci, dla podobieństwa skutku, opuszcza bowiem grzeszników, jak zasmuceni opuszczają tych, którzy ich zasmucili.

Jest to też zwykły sposób wyrażania używany w Piśmie świętym, by Bogu przypisywać to, co Bóg czyni w człowieku, według słów (Rdz 22, 12): Teraz poznałem, że się boisz Boga, to znaczy sprawiłem, że poznałeś. I w ten sposób się mówi, że Duch Święty prosi, gdyż On czyni, że my prosimy; sprawia bowiem miłość Boga w sercach naszych, przez co pragniemy się Nim cieszyć, a gdy czegoś pragniemy, prosimy o to.

Skoro zaś Duch Święty pochodzi sposobem miłości, którą Bóg sam siebie miłuje, Bóg zaś tą samą miłością miłuje i siebie, i wszystko inne z powodu Swej dobroci, jest stąd jasnym, że miłość, którą nas Bóg kocha, należy do Ducha Świętego. Podobnie też należy do Ducha Świętego miłość, którą my Boga kochamy, skoro On to sprawia, że Boga kochamy, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej (R. XXI). I jest rzeczą odpowiednią, by odnośnie do tych dwóch rzeczy Duch Święty był nam dany. Odnośnie do miłości, którą nas Bóg miłuje, w tym znaczeniu, w jakim się mówi, że ktoś daje swą miłość, gdy zaczyna kogoś kochać; chociaż Bóg nikogo nie zaczyna kochać w czasie, jeśli to odniesiemy do woli Bożej, którą nas Bóg kocha; sprawia zaś w kimś skutki swej miłości w czasie, gdy go do Siebie pociąga. Odnośnie zaś do miłości, którą my Boga kochamy, jest to rzeczą odpowiednią dlatego, że tę miłość Duch Święty w nas sprawia i stąd odnośnie do tej miłości w nas zamieszkuje, jak wynika z tego, co powiedziano, i tak Go posiadamy, jako tego, z którego łaski czerpiemy. A ponieważ to, że posiadamy Ducha Świętego przez miłość, którą w nas sprawia, i to, że On w nas zamieszkuje, pochodzi od Ojca i Syna, jest więc rzeczą słuszną, byśmy mówili, że nam zostaje dany przez Ojca i Syna. I nie staje się przez to Duch Święty mniejszym od Ojca i Syna, lecz od Nich pochodzi. Mówi się także, że się nam Sam daje, dlatego, że miłość, przez którą w nas zamieszkuje, sprawia w nas razem z Ojcem i Synem.

Chociaż zaś Duch Święty jest prawdziwym Bogiem, i ma prawdziwą naturę boską od Ojca i Syna, nie musi jednak dlatego być synem (R. XVI). Synem bowiem nazywa się tego, kto jest zrodzony; stąd, jeśli coś otrzymuje od kogoś jego naturę nie przez zrodzenie, lecz w jakiś inny sposób, nie posiada warunków synostwa; na przykład gdyby jakiś człowiek, mocą udzieloną mu przez Boga, uczynił człowieka z jakiejś części swego ciała, lub nawet z czegoś, co jest poza nim, jak tworzy dzieła sztuki, to tego człowieka utworzonego nie można by nazwać synem, bo nie pochodzi od niego przez zrodzenie. W pochodzeniu Ducha Świętego nie ma zaś pojęcia zrodzenia, jak to wykazano powyżej (R. XIX). Stąd chociaż Duch Święty ma naturę boską od Ojca i Syna, to jednak nie można Go nazwać ich Synem.

Jest rzeczą słuszną, że w samej naturze boskiej może natura uczestniczyć w kilka sposobów. W samym Bogu bowiem działanie jest Jego istnieniem. Skoro więc w Bogu, jak w każdej naturze rozumnej, jest rozumienie i chcenie, stąd to, co w Bogu pochodzi sposobem rozumu jako Słowo, lub sposobem miłości i woli, jak Miłość, musi posiadać byt Boży i być Bogiem. I w ten sposób tak Syn, jak Duch Święty jest prawdziwym Bogiem.

Tyle powiedzieliśmy o boskości Ducha Świętego. Inne trudności odnoszące się do pochodzenia Ducha Świętego, należy rozważyć w świetle tego, co powiedziano o narodzeniu Syna.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.