Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga IV, Rozdział 24

Że Duch Święty pochodzi od Syna

Są tacy, którzy błądzą co do nauki o pochodzeniu Ducha Świętego, i mówią, że Duch Święty nie pochodzi od Syna. I dlatego należy wykazać, że Duch Święty pochodzi od Syna.

Z Pisma św. widzimy bowiem jasno, że Duch Święty jest Duchem Syna; powiedziano bowiem (Rz 8, 9): „Jeśli kto Ducha Chrystusowego nie ma, ten nie jest jego”. Lecz ażeby nie można było powiedzieć, że inny jest Duch, który pochodzi od Ojca, a inny, który pochodzi od Syna, okazuje tenże Apostoł, że ten sam Duch Święty jest Ojca i Syna. Przed słowami bowiem: „jeśli kto Ducha Chrystusowego nie ma, ten nie jest jego” powiada: „jeśli jednak Duch Boży w was mieszka”. Nie można zaś twierdzić, że Duch Święty jest Duchem Chrystusowym tylko dlatego, że Go posiadał jako człowiek, według słów (Łk 4, 1): „A Jezus pełen Ducha świętego wrócił się od Jordanu”. Powiedziano bowiem (Ga 4, 6): „A iż jesteście synowie, zesłał Bóg Ducha Syna swego w serca wasze, wołającego Abba, Ojcze”. A zatem przez to Duch Święty czyni nas synami Bożymi, że jest Duchem Syna Bożego. Stajemy się zaś przybranymi synami Boga, przez upodobnienie do Tego, który jest z natury Synem Boga, według słów (Rz 8, 29): „których przejrzał i przeznaczył, aby byli podobni obrazowi Syna jego, żeby on był pierworodnym, między wielu braćmi”. Tak więc Duch Święty jest Duchem Chrystusa, jako Duch Syna Boga z natury. Nie można zaś nazwać Ducha Świętego Duchem Syna Bożego odnośnie do innego stosunku, jak tylko odnośnie do pochodzenia, gdyż w Bogu mamy tylko to jedno rozróżnienie. Trzeba więc powiedzieć, że Duch Święty jest Duchem Syna w ten sposób, że od Niego pochodzi.

Podobnie. Duch Święty zostaje posłany przez Syna, według słów (J 15, 26): „A gdy przyjdzie Pocieszyciel, którego ja wam poślę od Ojca”. Posyłający ma zaś pewną powagę wobec posłanego. Należy więc powiedzieć, że Syn ma pewną powagę wobec Ducha Świętego. Jednak nie odnośnie do rządzenia, lub większości, lecz tylko odnośnie do pochodzenia. W ten sposób więc Duch Święty pochodzi od Syna. Gdyby zaś ktoś powiedział, że i Syn zostaje posłany przez Ducha Świętego, dlatego, że powiedziano (Łk 4, 18. 21), iż Chrystus Pan rzekł, że na nim się wypełniły słowa Izajasza (Iz 61, 1): „Duch Pański nade mną... abym opowiadał Ewangelię ubogim”; to jednak należy rozważyć, że Duch Święty posyła Syna odnośnie do przyjętej natury ludzkiej. Duch Święty zaś nie przyjął natury stworzonej, tak, by można powiedzieć, że odnośnie do niej został posłany przez Syna, lub, że Syn ma powagę w stosunku do Niego. Wynika więc stąd, że odnośnie do osoby wiecznej Syn ma powagę wobec Ducha Świętego.

Co więcej. Syn Boży mówi (J 16, 14) o Duchu Świętym: „On mnie uwielbi, albowiem z mego weźmie”. Nie można zaś powiedzieć, że weźmie to, co jest Syna, a nie weźmie od Syna; na przykład gdyby powiedziano, że weźmie istotność bożą, którą Syn ma od Ojca; dlatego też dodano (w. 15): „Wszystko cokolwiek ma Ojciec, moje jest. Dlatego powiedziałem: że z mego weźmie”; jeśli bowiem wszystko, co należy do Ojca, jest Syna, musi i powaga Ojca, wedle której jest początkiem Ducha Świętego, należeć i do Syna. Jak więc Duch Święty bierze z tego, co jest Ojca, od Ojca, tak bierze z tego, co jest Syna, od Syna.

Wskazuje na to także powaga doktorów Kościoła, nawet greckich. Mówi bowiem Atanazy: „Duch Święty od Ojca i Syna nie uczyniony, ani stworzony, ani zrodzony, lecz pochodzący”. Także Cyryl w swym liście do Synodu Chalcedońskiego mówi: „Duchem Prawdy zwany, jest też Duchem Prawdy i stamtąd wypływa, jak też z Boga Ojca”. Mówi też Dydymus w księdze O Duchu Świętym: „Nie jest też Syn różny, z wyjątkiem tych rzeczy, które otrzymuje od Ojca, nie jest też inną substancja Ducha Świętego, prócz tych rzeczy, które otrzymuje od Syna”.

Jest zaś śmiesznym, iż niektórzy przyznają, że Duch Święty jest od Syna, lub z Niego wypływa, lecz nie przyznają, że pochodzi od Niego. Najpowszechniejszym bowiem wyrazem wśród wszystkich, które odnoszą się do początku, jest wyraz pochodzenie; o wszystkim bowiem, co w jakikolwiek sposób bierze początek od drugiego, mówimy, że od niego pochodzi. A ponieważ rzeczy boże lepiej się oznacza przez nazwy ogólne, niż szczegółowe, wyraz pochodzenie jest najwłaściwszy na oznaczenie początku Osób boskich. Jeśli się więc przyznaje, że Duch Święty jest od Syna, lub od Niego wypływa, wynika stąd, że od Niego pochodzi.

Podobnie. W dekretach piątego Soboru czytamy: „We wszystkim idziemy za świętymi ojcami i doktorami Kościoła, Atanazym, Hilarym, Bazylim, Grzegorzem Teologiem i Grzegorzem z Nyssy, Ambrożym, Augustynem, Teofilem, Janem z Konstantynopolu, Cyrylem, Leonem, Proclusem; i przyjmujemy wszystko, co oni uczyli o świętej wierze i potępieniu heretyków”. Z wielu zaś dzieł Augustyna, a szczególnie z księgi o Trójcy św. i z Komentarza do Ewangelii św. Jana, wynika jasno, że Duch Święty pochodzi od Syna. Należy więc przyznać, że Duch Święty pochodzi od Syna, jak i od Ojca.

To samo także jasno wynika z rozumowania. Gdy bowiem usuniemy różnice materialne, które nie mogą zachodzić w osobach boskich, można rzeczy rozróżniać tylko przez przeciwstawienie. Te rzeczy bowiem, które się sobie wcale nie przeciwstawiają, mogą równocześnie być w jednym podmiocie, stąd nie mogą być przyczyną rozróżnienia; białe i trójkątne bowiem, chociaż są czymś różnym, to jednak ponieważ nie przeciwstawiają się sobie, mogą być w jednym podmiocie. Musimy zaś przyjąć wedle nauki wiary katolickiej, że Duch Święty różni się od Syna; inaczej nie byłoby Trójcy osób, lecz dwoistość osób. Musi więc tego rodzaju rozróżnienie dokonać się przez jakieś przeciwstawienie. Jednak nie przez przeciwstawienie twierdzenia i przeczenia, w ten sposób się bowiem odróżnia byt od niebytu. Ani też przez przeciwstawienie braku i sprawności, w ten sposób bowiem odróżnia się doskonałe od niedoskonałego. Ani też przez przeciwstawienie przeciwieństw; w ten sposób bowiem odróżnia się rzeczy różne co do formy, przeciwieństwo bowiem, jak uczą filozofowie (IX Metaph.) jest to różnica co do formy. Różnica ta nie odnosi się do osób boskich, gdyż posiadają jedną formę, jak i jedną istotność, według słów Apostoła (Flp 2, 6), który mówi o Synu: „który będąc w postaci bożej”, mianowicie Ojca. Wynika więc stąd, że jedna osoba boska różni się od drugiej tylko przeciwstawieniem stosunku: tak bowiem różni się Syn od Ojca według przeciwstawienia stosunku ojca do syna. Nie może bowiem w osobach boskich być innego przeciwstawienia stosunku, jak tylko przeciwstawienie początku. Przeciwstawienie stosunku opiera się bowiem czy to na ilości, jak podwójne i połowa, lub na aktywności i bierności, jak pan i sługa, poruszający i poruszany, ojciec i syn. Z tych zaś stosunków, które się opierają na ilości, jedne opierają się na różnej ilości, jak podwójne i połowa, większe i mniejsze, inne na jedności, jak to samo, co oznacza jedno w substancji i równe, które oznacza jedno w ilości, i podobne, które oznacza jedno w jakości. Osób boskich nie można zaś rozróżniać przez stosunki oparte na różnej ilości, usunęłoby się bowiem równość trzech osób. Ani też przez stosunki, które się opierają na jedności, gdyż takie stosunki nie powodują różnicy, owszem raczej należą do zgodności, chociaż może niektóre z nich przypuszczają uprzednio rozróżnienie. We wszystkich zaś stosunkach opartych na aktywności i bierności jedno ogniwo zawsze jest podmiotem i nierównym co do mocy, z wyjątkiem stosunku pochodzenia, który nie oznacza żadnego pomniejszenia, dlatego, że jest pochodzeniem czegoś, w podobieństwie i równości co do natury i co do mocy. Wynika stąd więc, że osoby boskie można rozróżnić tylko przeciwstawieniem stosunków, odnoszących się do pochodzenia. A zatem, jeżeli Duch Święty odróżnia się od Syna, musi od Niego pochodzić; nie należy bowiem mówić, że Syn pochodzi od Ducha Świętego, skoro raczej się mówi, że Duch Święty jest od Syna, i że Syn Go daje.

Podobnie. Od Ojca pochodzi Syn i Duch Święty. Należy więc Ojca odnosić i do Syna i do Ducha Świętego, jako początek do tego, co jest od początku. Odnosi się zaś do Syna przez pojęcie ojcostwa, nie odnosi się zaś tak do Ducha Świętego, gdyż wtedy byłby Duch Święty Synem, o ojcostwie mówi się bowiem tylko w stosunku do syna. Musi więc w Ojcu być inny stosunek, którym Ojciec odnosi się do Ducha Świętego i nazywa się ten stosunek tchnieniem. Podobnie, skoro w Synu jest pewien stosunek, przez który się odnosi do Ojca, który nazywamy synostwem, musi w Duchu Świętym być także stosunek, przez który się odnosi do Ojca i nazywa się go pochodzeniem. I tak odnośnie do pochodzenia Syna od Ojca są dwa stosunki, jeden w tym, który daje początek, drugi w tym, który początek bierze, mianowicie ojcostwo i synostwo i dwa drugie, odnoszące się do początku Ducha Świętego, mianowicie tchnienie i pochodzenie. Ojcostwo więc i tchnienie nie stanowią dwóch osób, lecz należą do jednej osoby Ojca, bo się sobie nie przeciwstawiają. Także więc i synostwo i pochodzenie nie stanowiłyby dwóch osób, lecz należałyby do jednej, gdyby między nimi nie było przeciwstawienia. Nie może zaś być innego przeciwstawienia, jak tylko odnośnie do pochodzenia. Musi więc być przeciwstawienie pochodzenia pomiędzy Synem i Duchem Świętym, tak, by jeden pochodził od drugiego.

Co więcej. Jeśli mają być rozróżnione rzeczy, które mają coś wspólnego, muszą się różnić pewnymi różnicami nie przypadłościowemu, lecz odnoszącymi się do tego, co jest wspólne, jak na przykład człowiek i koń schodzą się w pojęciu zwierzęcia i odróżniają się nie przez barwę białą i czarną, które dla zwierzęcia są czymś przypadłościowym, lecz przez różnicę rozumne i nierozumne, która to różnica jest sama przez się własnością zwierzęcia; skoro bowiem zwierzę (animal) oznacza to, co ma duszę (anima), musi się je rozróżniać odnośnie do tego, czy mają taką lub inną duszę, na przykład rozumną lub nierozumną. Jest zaś jasnym, że Syn i Duch Święty mają to wspólnego, że pochodzą od kogoś drugiego, obaj bowiem pochodzą od Ojca, i według tego Ojciec stosownie różni się od każdego z nich, jako Ten, który nie jest zrodzony. Jeśli więc Duch Święty odróżnia się od Syna, musi to być przez różnice, które same przez się odróżniają fakt, że jest bytem pochodzącym od drugiego. Mogą to zaś być tylko różnice tego samego rodzaju, to znaczy odnoszące się do pochodzenia, tak, że jeden pochodzi od drugiego. Wynika stąd więc, że na to, by Duch Święty się różnił od Syna, musi od Niego pochodzić.

Co więcej. Gdyby ktoś powiedział, że Duch Święty się różni od Syna, nie dlatego, że jest od Syna, lecz z powodu różnego pochodzenia obu od Ojca, sprowadza się ten zarzut do tego samego. Jeśli bowiem Duch Święty jest różny od Syna, musi ich pochodzenie być odmienne. Dwa pochodzenia mogą się zaś odróżniać tylko co do przedmiotu, lub co do początku, lub co do podmiotu. Tak pochodzenie konia różni się od pochodzenia wołu odnośnie do przedmiotu, według którego dwa pochodzenia kończą się na dwóch naturach różnych co do gatunku. Odnośnie zaś do początku, jeśli przyjmujemy, że w tym samym gatunku zwierzęcym rodzą się jedne osobniki tylko mocą słońca, a drugie i mocą słońca i czynną mocą nasienia. Co do podmiotu zaś, różni się pochodzenie tego i tamtego konia odnośnie do tego, że natura gatunku zostaje przyjęta w różnej materii. Tej zaś różnicy ze strony podmiotu nie może być wśród osób boskich, skoro są całkowicie niematerialne. Podobnie też ze strony przedmiotu, jeśli się tak wolno wyrazić, nie może być różnicy w pochodzeniu, dlatego, że Duch Święty przez pochodzenie otrzymuje jedną i tę samą naturę boską, którą otrzymuje Syn przez zrodzenie. Wynika stąd więc, że rozróżnienie ich pochodzenia może tylko być odnośnie do początku. Jest zaś jasnym, że początkiem pochodzenia Syna jest sam Ojciec. Gdyby więc początkiem pochodzenia Ducha Świętego był sam Ojciec, nie różniłoby się pochodzenie Ducha Świętego od zrodzenia Syna, i tak nie różniłby się Duch Święty od Syna. Jeżeli więc jest rozróżnienie pochodzeń i osób pochodzących, trzeba powiedzieć, że Duch Święty nie pochodzi jedynie od Ojca, lecz od Ojca i Syna.

Gdyby zaś ktoś znowu powiedział, że pochodzenia się różnią odnośnie do początku dlatego, że Ojciec rodzi Syna jako Słowo pochodzące od Jego rozumu, a Ducha Świętego sposobem woli, jako Miłość, i wtedy trzeba będzie powiedzieć, że dwa pochodzenia i dwie osoby pochodzące różnią się według różnicy rozumu i woli w Bogu Ojcu. Lecz rozum i wola w Bogu Ojcu nie różnią się rzeczowo, lecz tylko pojęciowo, jak to wykazano w Pierwszej Księdze (R. XLV, LXXIII). Wynika więc stąd, że te dwa pochodzenia i dwie osoby pochodzące różnią się tylko pojęciowo. Te rzeczy zaś, które się różnią tylko pojęciowo, orzeka się wzajemnie o sobie; prawdziwie bowiem się mówi, że wola boża jest Jego rozumem i naodwrót. A zatem będzie prawdą, że Duch Święty jest Synem, i naodwrót, a to jest bezbożnym zdaniem Sabeliusza. Do odróżnienia Ducha Świętego i Syna nie wystarcza więc powiedzieć, że Syn pochodzi sposobem rozumu, a Duch Święty sposobem woli, chyba, że dodamy, że Duch Święty pochodzi od Syna.

Oprócz tego. Przez to samo, że mówimy, iż Duch Święty pochodzi sposobem woli, a Syn sposobem rozumu, wynika, że Duch Święty pochodzi od Syna. Miłość bowiem pochodzi od słowa, nie możemy bowiem czegoś ukochać, jeżeli tego pierwej nie poczniemy przez słowo serca.

Podobnie. Gdy rozważymy różne gatunki rzeczy, widzimy w nich pewien porządek; żyjące mianowicie są ponad nieżywymi, zwierzęta nad roślinami, a człowiek nad innymi zwierzętami; a w każdym z tych są różne stopnie, odpowiednio do różnych gatunków; stąd też Platon mówił, że gatunki rzeczy podobne są do liczb (VII Phys.), których gatunek się zmienia przez dodanie lub odjęcie jedności. Stąd też w substancjach niematerialnych może być rozróżnienie tylko ze względu na porządek. U osób boskich zaś, które są całkowicie niematerialne, nie może być innego porządku jak porządek pochodzenia. A zatem nie mogą dwie osoby pochodzić od jednej, jeśli jedna z nich nie pochodzi od drugiej. I tak Duch Święty musi pochodzić od Syna.

Co więcej. Co do jedności istotności różnią się Ojciec i Syn tylko w tym, że to jest Ojciec, a to Syn. Co jest więc poza tym, jest wspólne Ojcu i Synowi. Być początkiem Ducha Świętego jest zaś poza pojęciem Ojcostwa i Synostwa: inny jest bowiem stosunek przez który Ojciec jest Ojcem, od stosunku, przez który Ojciec jest początkiem Ducha Świętego, jak to powiedziano powyżej. A zatem być początkiem Ducha Świętego jest wspólnym Ojcu i Synowi.

Co więcej. To co się sprzeciwia pojęciu jakiejś rzeczy, nie może być dla niej odpowiednie, chyba może przypadłościowo. Być początkiem Ducha Świętego nie sprzeciwia się zaś pojęciu Syna. Nie sprzeciwia się to Synowi, ani jako Bogu, gdyż Ojciec jest początkiem Ducha Świętego. Ani jako Synowi, dlatego, że innym jest pochodzenie Ducha Świętego, a innym pochodzenie Syna; a nic nie przeszkadza, by Ten, który bierze początek jednym sposobem pochodzenia, był też początkiem pochodzenia kogoś innego. Wynika stąd więc, że nie jest niemożliwe, by Syn był początkiem Ducha Świętego. Co zaś nie jest niemożliwe, to być może. W Bogu zaś nie różni się to, co jest i to, co być może (III Phys.). A zatem Syn jest początkiem Ducha Świętego.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.