Księga IV, Rozdział 26
Że w Bogu są tylko trzy osoby, Ojciec, Syn i Duch Święty
Z tego co powiedziano należy przyjąć, że w naturze boskiej istnieją substancjalnie trzy osoby, Ojciec, Syn i Duch Święty, i że te trzy Osoby są jednym Bogiem, a różnią się tylko wzajemnymi do siebie stosunkami. Ojciec bowiem różni się od Syna stosunkiem ojcostwa i tym, że jest niezrodzony, Syn od Ojca stosunkiem synostwa. Ojciec zaś i Syn od Ducha Świętego, by tego wyrażenia użyć, tchnieniem. Duch Święty zaś od Ojca i Syna pochodzeniem miłości, przez którą od obu pochodzi.
Oprócz tych trzech Osób nie należy przyjmować czwartej osoby w naturze boskiej. Osoby boskie bowiem, które są czymś jednym co do istotności, rozróżniać się mogą tylko przez stosunek swego pochodzenia, jak wynika z tego co powiedziano. Tych stosunków ich pochodzenia nie należy zaś przyjmować jako czegoś, co dąży na zewnątrz, gdyż wtedy pochodzący nie miałby tej samej istotności co jego początek; lecz musi to być pochodzenie wewnętrzne. Taki zaś sposób pochodzenia, w którym pochodzący pozostaje w swoim początku, znajdujemy tylko w czynnościach rozumu i woli, jak wynika z tego, co powiedziano. A zatem mnożyć osoby boskie można tylko, o ile tego wymaga pochodzenie rozumu i woli w Bogu. W Bogu może zaś być tylko jedno pochodzenie odnośnie do rozumu, dlatego, że jego rozumienie jest jedno, niezłożone i doskonałe, gdyż rozumiejąc siebie, rozumie wszystko inne. I tak może być w Bogu tylko jedno pochodzenie Słowa. Podobnie też musi być i jedno tylko pochodzenie miłości; i wola boża bowiem jest jedną i niezłożoną, miłując siebie miłuje bowiem wszystko inne. Nie jest więc możliwym, by w Bogu było więcej niż dwie Osoby pochodzące; jedna według rozumu, jako Słowo, a jest nią Syn; druga według woli, jako Duch Święty. Jest też jedna Osoba nie pochodząca, mianowicie Ojciec. Mogą zatem być w Trójcy św. tylko trzy osoby.
Podobnie. Jeśli należy rozróżniać osoby Boskie według ich pochodzenia, to należy rozważyć, że może być trojakie odnoszenie się do pochodzenia, mianowicie, albo nie ma wcale pochodzenia, jak w osobie Ojca, albo jest pochodzenie od niepochodzącego, jak w osobie Syna, lub pochodzenie od pochodzącego, jak w osobie Ducha Świętego; nie można więc przyjąć więcej, niż trzy osoby.
Chociaż w innych istotach żyjących można mnożyć stosunki pochodzenia, tak, by na przykład w naturze ludzkiej było wielu ojców i wielu synów, to jednak w naturze boskiej jest to zupełnie niemożliwe. Skoro bowiem synostwo w jednej naturze jest jednego gatunku, można je mnożyć tylko co do materii lub podmiotu, jak się to dzieje w innych formach. Stąd, skoro w Bogu nie ma materii, lub podmiotu, a same stosunki istnieją substancjalnie, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej, jest rzeczą niemożliwą, by było więcej stosunków synostwa w Bogu. I to samo odnosi się do innych stosunków. I tak są w Bogu tylko trzy osoby.
Gdyby zaś ktoś zarzucił, że w Synu, dlatego że jest Bogiem doskonałym, jest doskonała moc poznawcza, a zatem może On wydać słowo; i podobnie, że skoro w Duchu Świętym jest nieskończona dobroć, będąca początkiem udzielania się tej dobroci, będzie Duch Święty mógł innej Osobie boskiej udzielać natury boskiej, to należy rozważyć, że Syn jest Bogiem jako zrodzony, a nie jako rodzący; stąd jest w Nim moc poznawcza jako w Tym, który pochodzi sposobem Słowa, a nie jako w tym, który wydaje słowo. I podobnie, skoro Duch Święty jest Bogiem jako Ten, który pochodzi, jest w Nim dobroć nieskończona, jako w osobie, która przyjmuje, a nie jako w tym, który udziela innemu nieskończonej dobroci. Różnią się bowiem od siebie tylko stosunkami, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej. A więc w Synu jest cała pełnia bóstwa, ta sama co do ilości co w Ojcu, lecz w Synu jest wraz ze stosunkiem zrodzenia, a w Ojcu ze stosunkiem aktywnego rodzenia. Stąd, gdyby stosunek Ojca przypisać Synowi, usunęłoby się wszelką różnicę między Nimi. I to samo odnosi się do Ducha Świętego.
Możemy zaś rozważać w umyśle ludzkim podobieństwo do Trójcy św. Umysł bowiem, przez to, że aktualnie siebie rozumie, poczyna w sobie samym słowo; nie jest ono niczym innym jak obrazem umysłowym, który nazywamy ideą istniejącą w umyśle. A gdy siebie samą kocha, odtwarza siebie we woli, jako ukochaną. Dalej w głąb siebie nie postępuje, lecz koło się zamyka, gdy przez miłość wraca do tej samej substancji od której się rozpoczęło pochodzenie przez ideę; lecz odbywa się pochodzenie ku skutkom powodowanym na zewnątrz, gdy dąży do działania z miłości ku sobie. I tak mamy trzy rzeczy w umyśle: sam umysł, który istnieje w swej naturze i jest początkiem pochodzenia; pojęcie umysłu w rozumie i umysł ukochany we woli. Jednakowoż te trzy rzeczy nie są jedną naturą; rozumienie umysłu nie jest bowiem jego istnieniem, ani jego chcenie nie jest istnieniem, lub rozumieniem. I dlatego też umysł rozumiany i umysł ukochany nie są osobami, gdyż nie istnieją substancjalnie. Także i sam umysł, istniejący w swej naturze nie jest osobą; nie jest bowiem całością istniejącą substancjalnie, lecz jej częścią, mianowicie częścią człowieka.
Mamy więc w naszym umyśle podobieństwo do Trójcy świętej odnośnie do pochodzenia, które mnoży Trójcę. Z tego bowiem co powiedziano, widać jasno, że w boskiej naturze jest Bóg niezrodzony, będący początkiem całego pochodzenia w Bogu, mianowicie Ojciec; i Bóg zrodzony sposobem słowa powziętego w umyśle, mianowicie Syn; i Bóg pochodzący sposobem miłości, mianowicie Duch Święty. Dalej już wewnątrz natury boskiej nie mamy pochodzenia, lecz tylko takie, które odnoszą się do skutków zewnętrznych. To porównanie zaś przedstawia Trójcę świętą niedostatecznie, dlatego, że Ojciec i Syn i Duch Święty mają jedną naturę i każdy z Nich jest Osobą doskonałą, gdyż rozumienie i chcenie są samym istnieniem bożym, jak to wykazano. I dlatego na podobieństwo boże w człowieku patrzymy tak, jak na podobieństwo Herkulesa wyryte w kamieniu, mianowicie odnośnie do formy przedstawionej, a nie odnośnie do zgodności z naturą. Stąd też się mówi, że w umyśle człowieka jest obraz Boga, według słów (Rdz 1, 26): „Uczyńmy człowieka na obraz i podobieństwo nasze”.
W innych rzeczach mamy także podobieństwo do Trójcy świętej odnośnie do tego, że każda rzecz jest jedną w swej substancji, i otrzymuje formę od pewnego gatunku, i ma pewien porządek. Jak zaś wynika z tego co powiedziano, idea rozumna w bycie umysłowym zostaje jak gdyby ujęta we formę gatunku w bycie naturalnym; miłość zaś jest jakby skłonnością lub porządkiem w rzeczy naturalnej. Stąd też w rzeczach naturalnych gatunek przedstawia w sposób bardzo daleki Syna, porządek zaś Ducha Świętego. I z powodu dalekiego i ciemnego sposobu przedstawienia Trójcy świętej w rzeczach nierozumnych, mówi się w nich o Jej śladzie, a nie o Jej obrazie, według słów (Hi 11, 7): „Czy może myśli boże odgadniesz” i t. d.
Tyle powiedzieliśmy na razie o Trójcy świętej.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.