Księga IV, Rozdział 32
O błędzie Ariusza i Apolinarego odnośnie do duszy Chrystusa
Fałszywe zdania odnosiły się także do duszy Chrystusa Pana, nie tylko do Jego ciała.
Twierdził bowiem Ariusz, że Chrystus Pan nie miał duszy, lecz że przyjął tylko ciało, a bóstwo zastępowało w nim duszę. Do tego twierdzenia przywiodła go, jak się wydaje, pewna potrzeba. Skoro bowiem chciał twierdzić, że Syn Boży jest stworzeniem, i mniejszym od Ojca, wybrał z Pisma św. takie teksty, które okazują ułomność ludzką w Chrystusie Panu. Aby zaś nikt nie zbił jego argumentów, odnosząc te przez niego wybrane teksty nie do boskiej lecz do ludzkiej natury Chrystusa Pana, zaprzeczył bezbożnie istnienia duszy w Chrystusie Panu, tak, że skoro pewne rzeczy nie mogą być odpowiednie dla ciała ludzkiego, jak na przykład, że się dziwił, że się bał, że prosił, musiało z tego wyniknąć, że z powodu tego wszystkiego Syn Boży jest niższą istotą. Dla potwierdzenia tego zdania wybrał słowa powyższe św. Jana, a Słowo stało się ciałem (J 1, 14), i chciał stąd wnioskować, że Słowo przyjęło tylko ciało, a nie duszę. W tym twierdzeniu poszedł za nim także Apolinary.
Jasnym jest zaś z tego, co powiedziano powyżej, że takie stanowisko jest niemożliwe. Okazano bowiem powyżej, że Bóg nie może być formą ciała. Skoro więc Słowo Boże jest Bogiem, jak to wykazano, jest rzeczą niemożliwą, by Słowo Boże było formą ciała, tak, by zastępowało ciału duszę.
Tym argumentem można się posłużyć także przeciw Apolinaremu, który wyznawał, że Słowo Boże jest prawdziwym Bogiem, a chociaż Ariusz temu przeczył, to jednak i przeciw niemu się zwraca ten argument. Nie tylko bowiem nie może Bóg być formą ciała, ale nawet nie może nią być jeden z nadniebiańskich duchów, z których najwyższego nazywał Ariusz Synem Bożym. Chyba może według zdania Orygenesa, który przyjmował, że dusze ludzkie są tego samego gatunku i tej samej natury, co duchy nadniebiańskie. Fałszywość tego zdania okazaliśmy powyżej.
Podobnie. Gdy się usunie to, co należy do pojęcia człowieka, nie może już być prawdziwego człowieka. Jest zaś jasnym, że dusza przede wszystkim należy do pojęcia człowieka, skoro jest formą człowieka, jeśli więc Chrystus Pan nie miał duszy, nie był prawdziwym człowiekiem, a jednak Apostoł nazywa Go prawdziwym człowiekiem, mówiąc w (1 Tm 2, 5): jeden pośrednik Boga i ludzi, człowiek Chrystus Jezus.
Co więcej. Od duszy zależy nie tylko istota człowieka, ale i poszczególnych jego części; stąd gdy nie ma duszy, oko, ciało, kości człowieka umarłego nazywa się tak różnoznacznie, jak oko namalowane, lub wyrzeźbione. Jeśli więc nie było duszy w Chrystusie Panu, nie mogło w Nim też być prawdziwego ciała, ani żadnej innej części ludzkiej, a jednak Chrystus Pan inaczej o sobie świadczy, (Łk 24, 39): Duch nie ma ciała ani kości, jako widzicie, że ja mam.
Co więcej. To co się rodzi z czegoś żyjącego, można nazwać jego synem tylko o ile się rodzi w tym samym gatunku; robaka bowiem nie nazywa się synem tego zwierzęcia, z którego się rodzi. Lecz jeżeli Chrystus Pan nie miał duszy, nie należał do tego samego gatunku co inni ludzie; to bowiem co się różni formą, nie może należeć do tego samego gatunku. Nie można by więc powiedzieć, że Chrystus Pan jest synem Najświętszej Panny lub że ona jest jego matką. A jednak podaje to ewangelia.
Oprócz tego. W Ewangelii powiedziano wyraźnie, że Chrystus Pan miał duszę; jak na przykład u Mateusza (Mt 26, 38): Smutna jest dusza moja aż do śmierci albo (J 12, 27): dusza moja zatrwożona jest.
Ażeby zaś przypadkiem nie powiedzieli, że Syn Boży jest duszą, dlatego, że ich zdaniem zastępuje ciału duszę, należy przytoczyć słowa Chrystusa Pana (J 10, 18): mam moc położyć ją (duszę), a mam moc zasię wziąć ją; stąd rozumiemy, że prócz duszy jest coś innego w Chrystusie Panu, co ma moc położyć swą duszę i wziąć ją. Nie leżało to zaś w mocy ciała, by łączyło się lub rozłączało z Synem Bożym, gdyż przewyższa to moc natury. Trzeba więc rozumieć w ten sposób, że czym innym była w Chrystusie Panu dusza, a czym innym bóstwo Syna Bożego, któremu się słusznie taką moc przypisuje.
Podobnie. Smutek, gniew i tym podobne namiętności są właściwościami duszy zmysłowej, jak to widzimy u Filozofa w VII Phys. Jak zaś Ewangelie o tym świadczą, były one w Chrystusie Panu. Musiała zatem istnieć w Nim dusza zmysłowa, a jest ona oczywiście różna od boskiej natury Syna Bożego.
Lecz ponieważ można by powiedzieć, że o rzeczach ludzkich mówi się w Ewangeliach o Chrystusie Panu w przenośni, podobnie jak o Bogu w wielu miejscach Pisma św., należy odnieść się do czegoś, co by można przyjąć w znaczeniu właściwym. Jak bowiem inne rzeczy cielesne, o których opowiadają Ewangelie o Chrystusie Panu, rozumie się w znaczeniu właściwym, nie przenośnym, tak też należy we właściwym znaczeniu rozumieć, że jadł i że był głodny (Mt 4, 2). Być głodnym jest zaś właściwością tego, kto posiada duszę zmysłową; głód bowiem jest to pragnienie pożywienia. Musiał więc Chrystus Pan mieć duszę zmysłową.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.