Księga IV, Rozdział 33
O błędzie Apolinarego, który twierdził, że Chrystus nie miał duszy rozumnej i o błędzie Orygenesa, który twierdził, że dusza Chrystusa została stworzona przed światem
Apolinary, przekonany tymi świadectwami Ewangelii, przyznał, że w Chrystusie Panu jest dusza zmysłowa, jednakowoż bez umysłu i rozumienia, tak że Słowo Boże zastępowało w tej duszy umysł i rozumienie.
Lecz i to nie wystarcza do uniknięcia powyższych niedorzeczności. Człowiek bowiem otrzymuje gatunek ludzki przez to, że posiada umysł i rozum ludzki. Jeśli więc Chrystus Pan tego nie posiadał, nie był prawdziwym człowiekiem, ani też nie miał tego samego gatunku, co my. Dusza bowiem, której brak rozumu, należy do innego gatunku, niż dusza, która posiada rozum. Według Filozofa bowiem VIII Metaph. każda różnica istotna, dodana lub odjęta w definicjach i gatunkach, zmienia gatunek, podobnie jak jedność zmienia gatunek w liczbie. Rozumne jest to zaś różnica gatunkowa. Jeżeli więc w Chrystusie Panu była dusza zmysłowa bez rozumu, nie miała tego samego gatunku, co nasza dusza, która posiada rozum. Ani więc i sam Chrystus Pan nie należał do tego samego gatunku co my.
Co więcej. Pomiędzy duszami zmysłowymi, nie posiadającemu rozumu, istnieje różnorodność co do gatunku. Widzimy to wśród zwierząt nierozumnych, które się różnią od siebie gatunkiem, a każde z nich ma gatunek według właściwej sobie duszy. Tak więc dusza zmysłowa, nie posiadająca rozumu, jest jak gdyby rodzajem, obejmującym wiele gatunków. Nie ma zaś niczego w rodzaju, czego by nie było w jednym z jego gatunków. Jeżeli więc dusza Chrystusa Pana należała do rodzaju duszy zmysłowej, nie posiadającej rozumu, musiała być objętą jednym z gatunków tego rodzaju; tak, że należałaby do gatunku duszy lwa lub jakiegoś innego zwierzęcia. A to jest zupełnie niedorzeczne.
Co więcej. Ciało przyrównuje się do duszy jak materię do formy i jak narzędzie do czynnika głównego. Materia zaś musi być proporcjonalna do formy, a narzędzie do czynnika głównego. Musi zatem odpowiednio do różnorodności dusz, istnieć też różnorodność ciał. Spostrzegamy to także zmysłami, gdyż u różnych zwierząt widzimy rozmaity układ członków, stosownie do rozmaitych uzdolnień duszy. Jeśli więc Chrystus nie miał duszy takiej jak my, nie byłby miał również członków takich, jakie ma ludzkie ciało.
Co więcej. Skoro, według Apolinarego, Słowo Boże jest prawdziwym Bogiem, to należy przyznać, że nie może się Ono dziwić; zadziwiają nas bowiem takie rzeczy, których przyczyny nie znamy. Podobnie także nie przystoi zdziwienie duszy zmysłowej, gdyż nie jest właściwym duszy zmysłowej, by się troszczyła o poznanie przyczyn. Chrystus Pan zaś dziwił się, jak o tym świadczą Ewangelie; mówi bowiem (Mt 8, 10), że Jezus, słysząc słowa setnika dziwował się. Musimy więc przyjąć w Chrystusie Panu, oprócz bóstwa Słowa, oraz duszy zmysłowej, także coś innego, na podstawie czego można by Mu przypisać dziwienie się, a mianowicie umysł ludzki.
Jasnym jest zatem z tego, co powyżej powiedziano, że Chrystus miał prawdziwe ludzkie ciało i prawdziwą ludzką duszę. Zdania więc św. Jana, (J 1, 14) Słowo ciałem się stało, nie należy rozumieć w ten sposób, jakoby Słowo zostało zamienione w ciało, ani też, że Słowo przybrało tylko ciało, albo też duszę zmysłową, nie rozumną; lecz według sposobu wyrażania się Pisma św., część podana jest za całość, tak, że Słowo ciałem się stało, znaczy Słowo człowiekiem się stało; bo wszak niekiedy i duszę bierze się w Piśmie św. w znaczeniu człowieka, powiedziano bowiem (Wj 1, 5): Było wszystkich osób tych, którzy wyszli z bioder Jakuba, siedmdziesiąt; podobnie też ciało używa się w znaczeniu całego człowieka, powiedziano bowiem (Iz 40, 5): Ujrzy wszelkie ciało społem, że usta Pańskie mówiły. Tak więc i tutaj ciało wzięte jest za całego człowieka, dla wyrażenia słabości ludzkiej natury, którą Słowo Boże przyjęło.
Jeśli zaś Chrystus miał ludzkie ciało i ludzką duszę, jak to wykazano, jasnym jest, że nie istniała dusza Chrystusa, zanim się Jego ciało poczęło. Wykazano bowiem, że dusze ludzkie nie istnieją wcześniej, niż właściwe ich ciała. Stąd wynika, że fałszywą jest nauka Orygenesa, który mówi, iż dusza Chrystusa została stworzona i Słowo Boże ją przyjęło na początku, przed stworzeniami cielesnymi, razem ze wszystkimi innymi duchowymi stworzeniami, i że wreszcie, przy końcu wieków, dla zbawienia ludzi przybrała ciało.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.