Księga IV, Rozdział 34
O błędzie Teodora z Mopsuestii i Nestoriusza, odnośnie do wcielenia Słowa
Z tego, co powyżej powiedziano, okazuje się więc, że Chrystusowi Panu nie brak ani boskiej natury, jak to powiedzieli Ebion, Cerynt i Fotyn, ani też prawdziwego ciała ludzkiego, jak błędnie utrzymywali Manichejczycy i Walentyn, ani także ludzkiej duszy, jak twierdził Ariusz i Apolinary. Pozostaje więc do zbadania, co należy sądzić wedle nauki Pisma św. o połączeniu tych trzech substancji, które się schodzą w Chrystusie Panu, mianowicie bóstwa, duszy ludzkiej i prawdziwego ciała ludzkiego.
Teodor zatem z Mopsuestii i Nestoriusz, który za nim poszedł, w ten sposób nauczali o powyższym połączeniu. Powiedzieli mianowicie, że dusza ludzka i prawdziwe ciało ludzkie, łączą się w Chrystusie Panu naturalnym zjednoczeniem, i stanowią jednego człowieka, który należy do tego samego gatunku i ma tę samą naturę co inni ludzie; i że w tym człowieku Bóg zamieszkał jako w swej świątyni, mianowicie przez łaskę, jak i w innych świętych ludziach; stąd powiedziano (J 2, 19), że Chrystus Pan sam mówi do Żydów: rozwalcie ten kościół, a we trzech dniach wystawię go, a następnie jak gdyby tłumacząc dodaje ewangelista: lecz on mówił o kościele ciała swego: Apostoł zaś powiada (Kol 1, 19), że w nim upodobało się, aby wszystka zupełność mieszkała. I z tego wynikło pewne zjednoczenie uczuciowe pomiędzy owym człowiekiem a Bogiem, jako że i człowiek ów dobrą swą wolą przylgnął do Boga, i Bóg swą wolą go przyjął, według słów (J 8, 29): który mię posłał, ze mną jest i nie zostawił mię samego; bo ja, co mu się podoba zawsze czynię; abyśmy przez to rozumieli, że takie jest połączenie owego człowieka z Bogiem, jakim jest połączenie, o którym mówi Apostoł, (1 Kor 6, 17): kto się złącza z Panem, jednym duchem jest. Jak zaś przez to połączenie imiona, które się w sposób właściwy należą Bogu, przenosi się na ludzi, i nazywa się ich bogami, synami bożymi i panami i świętymi i Chrystusami, jak to czytamy we wielu miejscach Pisma św., tak też i boskie imiona stosuje się do owego człowieka, tak, że z powodu zamieszkiwania w nim Boga i zjednoczenia uczucia nazywa się go Bogiem i Synem Bożym, i Panem, i świętym i Chrystusem. Jednakowoż, ponieważ w tym człowieku była większa pełnia bóstwa niż w innych świętych ludziach, był On bardziej niż inni świątynią Boga, i goręcej połączony z Bogiem uczuciowo, i pewnym szczególnym przywilejem uczestniczył w imionach bożych. I dla tej doskonałości łaski otrzymał uczestnictwo w godności boskiej i czci boskiej, tak, że współadorowano Go wraz z Bogiem. I tak, według tego, co powiedziano powyżej, musi inną być osoba Słowa Bożego, a inną osoba tego człowieka, którego się współadoruje ze Słowem Bożym. A jeśli się powie, że są jedną osobą, będzie to z powodu zjednoczenia uczucia między nimi, i tak można by nazwać tego człowieka i Słowo Boże jedną osobą, jak powiedziano o mężu i niewieście: już nie są dwoje, ale jedno ciało, (Mt 19, 6). A ponieważ takie połączenie nie sprawia, że to co się orzeka o jednym, można i o drugim orzekać, nie wszystko bowiem, co można powiedzieć o mężu, będzie prawdziwym o niewieście, i na odwrót, dlatego co do połączenia Słowa i tego człowieka są oni zdania, iż tych rzeczy, które są właściwe owemu człowiekowi i należą do natury ludzkiej, nie można orzekać o Słowie Bożym, lub o Bogu; na przykład jeśli jest to właściwym temu człowiekowi, że narodził się z Dziewicy, że został umęczony, że umarł i został pogrzebany i tym podobnie, to nie można tego wszystkiego, jak twierdzą, powiedzieć o Bogu lub o Słowie Bożym. Lecz ponieważ są takie imiona, które chociaż w pierwszym rzędzie są własnością Boga, to jednak w pewien sposób nadaje się je i ludziom, jak na przykład Chrystus, Pan, Święty i nawet syn Boga, można więc, według nich imiona te nadawać ludziom. Można zatem, ich zdaniem powiedzieć, że Chrystus, lub Pan chwały, lub Święty Świętych, lub Syn Boży narodził się z Dziewicy, został umęczony, umarł i został pogrzebany. Stąd też powiadają, że nie można nazwać Najświętszej Panny matką Boga, lub Syna Bożego, lecz matką Chrystusa.
Gdy się jednak rozpatrzymy uważnie w tym zagadnieniu, zobaczymy, że takie stanowisko nie godzi się z prawdą o Wcieleniu. Według tego stanowiska bowiem, Słowo Boże było złączone z człowiekiem tylko przez przebywającą w nim łaskę, z czego wynika zjednoczenie woli obu. Przebywanie zaś Słowa Bożego w człowieku nie oznacza Wcielenia Słowa Bożego. Przebywało bowiem Słowo Boże i sam Bóg we wszystkich świętych, od stworzenia świata, według słów Apostoła (2 Kor 6, 16): Wy jesteście Kościołem Boga żywego, jako mówi Bóg: Iż będę mieszkał... w nich, a jednak tego zamieszkiwania nie można nazwać Wcieleniem, w takim razie bowiem Bóg nieraz byłby się wcielił od początku świata. Nie wystarczałoby też do pojęcia wcielenia, gdyby Słowo Boże, czyli Bóg przebywał w owym człowieku przez większą pełnię łaski, więcej bowiem lub mniej nie wprowadzają rozróżnienia w gatunek połączenia. Skoro więc religia chrześcijańska opiera się na wierze we Wcielenie, widzimy tu jasno, że powyższe stanowisko odbiera podstawę religii chrześcijańskiej.
Oprócz tego. Fałszywość tego stanowiska okazuje się także ze samego sposobu wyrażania się Pisma św. Pismo Święte bowiem w ten sposób zwykło oznaczać przebywanie Słowa Bożego w ludziach świętych: Powiedział Pan do Mojżesza; Rzekł Pan do Mojżesza: Stało się słowo Pańskie do Jeremiasza, (albo do innego proroka); Stało się słowo Pańskie w ręce Aggeusza proroka. Nigdzie zaś nie czytamy, by Słowo Boże stało się Mojżeszem, lub Jeremiaszem, lub kimkolwiek innym. W ten zaś szczególny sposób opisuje połączenie Słowa Bożego z ciałem Chrystusa, Ewangelista, mówiąc (J 1, 14): Słowo ciałem się stało, jak to powyżej powiedziano. Jest więc jasnym, że według nauki Pisma św. Słowo Boże było w człowieku Chrystusie nie tylko sposobem zamieszkiwania.
Podobnie. Każda rzecz, która się czymś stała, jest tym, czym się stała; jak to, co stało się człowiekiem, jest człowiekiem; a co się stało białym, jest białym. Lecz Słowo Boże stało się człowiekiem, jak wynika z tego, co powyżej powiedziano. A zatem Słowo Boże jest człowiekiem. Gdy się zaś dwie rzeczy różnią od siebie osobą, lub hipostazą, lub podłożem, nie można jednej orzekać o drugiej; gdy bowiem mówimy człowiek jest zwierzęciem, samo to, co jest zwierzęciem, jest człowiekiem; a gdy mówimy człowiek jest biały, oznaczamy, że ten sam człowiek jest biały, chociaż białość nie należy do pojęcia człowieczeństwa. I dlatego nie można w żaden sposób powiedzieć, by Sokrates był Platonem, lub kimkolwiek innym z osobników tego czy innego gatunku. Jeśli więc Słowo ciałem się stało, to znaczy człowiekiem, jak świadczy Ewangelista (J 1, 14), jest rzeczą niemożliwą, by Słowo Boże i ów człowiek byli dwoma osobami, lub dwoma hipostazami, lub dwoma podłożami.
Co więcej. Zaimki wskazujące odnoszą się do osoby, albo do hipostazy, albo do podłoża; nikt bowiem nie powie Ja biegnę, gdy ktoś inny biegnie, chyba w przenośni, na przykład, gdyby ktoś zamiast niego biegał. Lecz ów człowiek, którego nazywają Jezusem, mówi o sobie pierwej niż Abraham się stał, jam jest (J 8, 58) i (J 10, 30): Ja i Ojciec jedno jesteśmy i wiele innych rzeczy, które, jak to jasno widać, odnoszą się do boskości Słowa. Jest więc jasnym, że osoba i hipostaza owego człowieka przemawiającego jest osobą samego Syna Bożego.
Co więcej. Z tego co powiedziano powyżej wynika, że ani ciało Chrystusa nie zstąpiło z nieba, jak błędnie twierdził Walentyn, ani też dusza Jego, jak błędnie nauczał Orygenes. Wynika stąd więc, że o Słowie Bożym się mówi, iż zstąpiło z nieba, nie lokalnym ruchem, lecz odnośnie do połączenia się z niższą naturą, jak to powyżej powiedziano. Lecz ów człowiek, mówiąc o sobie, powiada, że zstąpił z nieba (J 6, 51): Jam jest chleb żywy, który z nieba zstąpił. Musi więc osoba i hipostaza owego człowieka być osobą Słowa Bożego.
Podobnie. Wiemy, że wstąpienie do nieba odnosi się do Chrystusa człowieka, który, jak powiedziano w (Dz 1, 9): gdy oni patrzali podniesiony jest. Zstępowanie z nieba jest zaś właściwością Słowa Bożego. Lecz Apostoł powiada (Ef 4, 10): Który zstąpił, tenże jest, który też wstąpił. Osoba więc i hipostaza tego człowieka jest osobą i hipostazą Słowa Bożego.
Co więcej. Przybyć na świat nie jest rzeczą odpowiednią dla kogoś, kto nie pochodzi ze świata i który nie istniał, zanim nie przyszedł na świat. Lecz człowiek Chrystus co do ciała pochodzi ze świata, dlatego, że miał prawdziwe ciało ludzkie i ziemskie, jak to okazano. Ze względu zaś na duszę, nie istniał przed przyjściem na świat, posiadał bowiem prawdziwą duszę ludzką, do której natury należy, by nie istniała przed połączeniem się z ciałem. Wynika stąd więc, że dla owego człowieka przyjście na świat nie było, ze względu na jego człowieczeństwo, rzeczą odpowiednią. On sam zaś mówi, że przyszedł na świat: Wyszedłem od Ojca, a przyszedłem na świat (J 16, 28). Jest więc jasnym, że to co się stosuje do Słowa Bożego, mówi się prawdziwie o owym człowieku; że bowiem było rzeczą odpowiednią, by Słowo Boże przyszło na świat okazuje jasno Jan Ewangelista mówiąc (J 1, 10. 11): Na świecie był, a świat jest uczyniony przezeń, a świat go nie poznał, przyszedł do własności. Musi więc osoba i hipostaza człowieka, który to mówił, być osobą i hipostazą Słowa Bożego.
Podobnie. Apostoł (Hbr 10, 5) powiada: Wchodząc na świat mówi: Nie chciałeś ofiary i obiaty, aleś mi ciało sposobił. Przychodzącym na świat jest zaś Słowo Boże, jak to okazano. A zatem dla Słowa Bożego przysposobiono ciało, tak, by było jego własnym ciałem. Tego by zaś nie można powiedzieć, gdyby osoba i hipostaza Syna Bożego i tego człowieka nie była tą samą. Muszą więc Słowo Boże i ten człowiek mieć tę samą hipostazę.
Co więcej. Wszelką zmianę i doznawanie odnoszące się do czyjegoś ciała, można przypisywać temu, czyje jest to ciało; jeśli bowiem ciało Piotra zostaje zranione, ubiczowane, lub umiera, można powiedzieć, że Piotr zostaje zraniony, ubiczowany, lub że umiera. Lecz ciało owego człowieka było ciałem Słowa Bożego, jak to okazano. Zatem wszelkie cierpienie doznane w ciele tego człowieka można przypisywać Słowu Bożemu. Można więc prawdziwie powiedzieć, że Słowo Boże i Bóg cierpiał, został ukrzyżowany, umarł, został pogrzebany. A oni temu przeczyli.
Podobnie. Apostoł mówi (Hbr 2, 10): Przystało jemu, dla którego wszystko i przez którego wszystko, który wielu synów do chwały był przywiódł, sprawcę zbawienia ich przez ucierpienie doskonałym uczynić; rozumiemy z tych słów, że ten, dla którego jest wszystko, i przez którego jest wszystko, i który wprowadził ludzi do chwały, i który jest sprawcą zbawienia ludzkiego, cierpiał i umarł. Lecz te cztery rzeczy należą się wyłącznie Bogu, i nikomu innemu się ich nie przypisuje, powiedziano bowiem w (Prz 16, 4): Pan wszystko zdziałał sam dla siebie i (J 1, 3), powiedziano o Słowie Bożym Wszystko się przez nie stało i w (Ps 84, 12): Pan daje łaskę i chwałę i (Ps 37, 39): Zbawienie sprawiedliwych jest u Pana. Jasnym jest więc, że prawdziwie powiedziano, iż Bóg, Słowo Boże cierpiał i umarł.
Oprócz tego. Chociaż można kogoś nazywać panem, przez jakieś uczestniczenie w panowaniu, to jednak żadnego człowieka, żadnego stworzenia, nie można nazwać Panem chwały. Sam bowiem tylko Bóg posiada chwałę przyszłej szczęśliwości ze swej natury, inni zaś przez dar łaski; stąd powiedziano w (Ps 24, 8. 10): Pan zastępów, tenci jest król chwały. Lecz Apostoł mówi (1 Kor 2, 8), że Pan chwały został ukrzyżowany. A zatem można prawdziwie powiedzieć, że Bóg został ukrzyżowany.
Co więcej. Słowo Boże jest Synem Bożym z natury, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej; człowieka zaś, przez to, że Bóg w nim zamieszkuje, nazywa się synem Boga przez łaskę przybrania. Tak więc w Panu Jezusie Chrystusie wedle powyższego stanowiska, trzeba przyjąć oba sposoby synostwa; Słowo zamieszkujące jest bowiem z natury Synem Boga; człowiek w którym zamieszkuje, jest Synem Boga przez łaskę przybrania. Stąd owego człowieka nie można nazwać własnym lub jednorodzonym Synem Boga, lecz tylko Słowem Bożym, które z powodu właściwości swego narodzenia, było jedynym Synem swego Ojca. Pismo św. zaś przypisuje własnemu i jednorodzonemu Synowi Boga mękę i śmierć. Mówi bowiem Apostoł (Rz 8, 32): Który też własnemu Synowi swemu nie przepuścił, ale go za nas wszystkich wydał. I (J 3, 16): Tak Bóg umiłował świat, że Syna swego Jednorodzonego dał, aby wszelki kto wierzy weń, nie zginął, ale miał żywot wieczny. Że zaś mówi o wydaniu na śmierć, widzimy stąd, że przed powyższymi słowami powiedział o Synu człowieczym ukrzyżowanym (w. 14): Jako Mojżesz podwyższył węża na puszczy, tak potrzeba, aby podwyższony był Syn Człowieczy, aby wszelki, który w niego wierzy itd. Apostoł wykazuje także, że śmierć Chrystusa jest znakiem miłości Boga dla świata, mówiąc (Rz 5, 8. 9): Bóg zaleca miłość swoją względem nas, że gdyśmy jeszcze byli grzesznymi, Chrystus za nas umarł. Prawdziwie więc można powiedzieć, że Słowo Boże, Bóg, został umęczony i umarł.
Podobnie. Nazywa się kogoś synem jego matki dlatego, że bierze on od niej ciało, chociaż duszy od matki nie bierze, lecz pochodzi ona skądinąd. Ciało tego człowieka zostało zaś wzięte z Matki Dziewicy; wykazano zaś, że ciało tego człowieka jest ciałem Syna Boga, z natury, to znaczy Słowa Bożego. Słusznie się więc mówi, że Najświętsza Panna jest Matką Słowa Bożego, a także Boga, chociaż bóstwo Słowa nie pochodzi od matki; nie musi bowiem syn brać od matki całości, którą jest jego substancja, lecz tylko swe ciało.
Co więcej. Apostoł mówi (Ga 4, 4): zesłał Bóg Syna swego uczynionego z niewiasty; słowa te okazują, w jaki sposób należy rozumieć zesłanie Syna Bożego. Był bowiem zesłany jako uczyniony z niewiasty. To by zaś nie mogło być prawdą, gdyby Syn Boży nie istniał pierwej, zanim został uczyniony z niewiasty; gdy bowiem ktoś zostaje do czegoś posłany, musi pierwej istnieć, zanim będzie w tym do którego jest posłany. Lecz ów człowiek, syn przybrany, według Nestoriusza, nie istniał, zanim się narodził z niewiasty. Tych słów zatem zesłał Bóg Syna swego nie można odnosić do Syna przybranego, lecz do Syna z natury, to znaczy do Boga, Słowa Bożego. Lecz Synem niewiasty nazywa się tego, kto jest uczyniony z niewiasty. A zatem Bóg, Słowo Boże, jest synem niewiasty.
Lecz mógłby może ktoś powiedzieć, że nie należy słów Apostoła tak rozumieć, że Syn Boży został posłany na to, aby został uczyniony z niewiasty; lecz należy je rozumieć w ten sposób, że syn Boga, który jest uczyniony z niewiasty i pod zakonem, został posłany na to, aby tych, którzy pod zakonem byli wykupił, (w. 5 tamże). I według tego tłumaczenia, to co mówi o swoim Synu, nie należałoby rozumieć o Synu z natury, ale o tym człowieku, który jest synem przybranym. Jednakowoż taki sens wykluczają same słowa Apostoła. Od zakonu może bowiem uwalniać tylko ten, kto jest ponad zakonem, kto jest twórcą zakonu. Bóg zaś jest twórcą prawa. Uwalniać od ciężarów prawa należy więc jedynie do Boga. To zaś przypisuje Apostoł Synowi Bożemu, o którym mówimy, jest synem z natury. Prawdziwym jest więc powiedzenie, że Syn Boży z natury, to znaczy Bóg, Słowo Boże, został uczyniony z niewiasty.
Oprócz tego. To samo widzimy ze słów Psalmu (Ps 31, 6), który odkupienie rodzaju ludzkiego przypisuje Bogu: Tyś mnie wybawił, Panie, Boże prawdy.
Co więcej. Przybranie synów bożych odbywa się przez Ducha Świętego, według słów (Rz 8, 15): aleście wzięli ducha przysposobienia za synów. Duch Święty nie jest zaś darem człowieka, lecz Boga. A zatem przyczyną przybrania za synów nie jest człowiek, lecz Bóg, a mianowicie Syn Boży, posłany przez Boga, i uczyniony z niewiasty: wynika to jasno z następnych słów Apostoła (Ga 4, 5): żebyśmy przysposobienia synowskiego dostali. Należy więc te słowa Apostoła rozumieć o Synu Boga z natury. A zatem Bóg, Słowo Boże, został uczyniony z niewiasty, to znaczy z Matki Dziewicy.
Podobnie. Mówi św. Jan (J 1, 14): Słowo ciałem się stało. Ciało ma zaś tylko z niewiasty. A zatem Słowo zostało uczynione z niewiasty, to znaczy z Matki Dziewicy. A zatem Dziewica jest Matką Słowa Bożego.
Co więcej. Apostoł mówi (Rz 9, 5): których ojcowie i z których jest Chrystus według ciała, który jest nad wszystkim Bóg błogosławiony na wieki. Chrystus jest zaś z Ojców tylko przez Najświętszą Pannę. Bóg więc, który jest ponad wszystkim, pochodzi wedle ciała od Najświętszej Panny. A zatem Najświętsza Panna jest Matką Boga wedle ciała.
Co więcej. Mówi Apostoł (Flp 2, 6. 7): o Chrystusie Jezusie, który będąc w postaci bożej nie poczytał za drapieństwo, że był równym Bogu, ale wyniszczył samego siebie, przyjąwszy postać sługi, stawszy się na podobieństwo ludzi. I tu jest rzeczą jasną, że jeżeli według Nestoriusza rozróżnimy w Chrystusie dwie osoby, mianowicie owego człowieka, który jest synem przybranym i Syna Boga z natury, który jest Słowem Bożym, to nie można tych słów odnosić do owego człowieka. Ów człowiek bowiem, jeśli jest czystym tylko człowiekiem, nie był pierwej w postaci Boga, na to, by później został uczyniony na podobieństwo człowieka; lecz raczej na odwrót, człowiek istniejący, stał się uczestnikiem boskości, i nie został przez to wyniszczony, lecz wywyższony. Należy więc rozumieć o Słowie Bożym, że pierwej było odwiecznie w postaci Boga, to znaczy w naturze Boga, a potem wyniszczyło się, uczynione na podobieństwo człowieka. Nie można zaś tego wyniszczenia rozumieć odnośnie do samego tylko przebywania Słowa Bożego w człowieku Jezusie Chrystusie. Słowo Boże bowiem zamieszkiwało we wszystkich Świętych od początku świata przez łaskę, a jednak nie mówi się, że się wyniszczyło; Bóg bowiem, dobroci swej w ten sposób udziela stworzeniom, że nic mu jej przez to nie ubywa, lecz raczej w pewien sposób zostaje wywyższony, jako że wspaniałość jego ukazuje się w dobroci stworzeń, i to tym bardziej, im stworzenia są lepsze. Stąd, jeśli Słowo Boże w większej pełni zamieszkiwało w człowieku Chrystusie, niż w innych świętych, jeszcze tu mniej niż gdzie indziej można mówić o wyniszczeniu Słowa. Jest więc jasnym, że połączenia Słowa z naturą ludzką nie należy rozumieć jedynie odnośnie do zamieszkiwania Słowa Bożego w tym człowieku, jak mówił Nestoriusz, lecz odnośnie do tego, że Słowo Boże prawdziwie stało się ciałem. Tylko w ten sposób bowiem można mówić o wyniszczeniu, że mianowicie Słowo Boże się wyniszczyło, to znaczy, poniżyło się, nie przez porzucenie swej wielkości, lecz przez przyjęcie małości ludzkiej: jak na przykład, gdyby dusza istniała przed ciałem i powiedziano by, że staje się substancją cielesną, którą jest człowiek, nie przez zmianę własnej natury, lecz przez przyjęcie natury cielesnej.
Oprócz tego. Jest jasnym, że Duch święty zamieszkiwał w człowieku Chrystusie, powiedziano bowiem (Łk 4, 1): a Jezus pełen Ducha świętego wrócił się od Jordanu. Gdyby więc Wcielenie Słowa należało rozumieć tylko w tym znaczeniu, że Słowo Boże zamieszkiwało w owym człowieku w całej pełni, trzeba by powiedzieć, że i Duch Święty się wcielił. A to jest zupełnie przeciwne nauce wiary.
Co więcej. Jest rzeczą jasną, że Bóg zamieszkuje w świętych aniołach, którzy są napełnieni zrozumieniem, przez uczestnictwo w Słowie. Mówi bowiem Apostoł (Hbr 2, 16): nigdzie Aniołów nie przyjmuje, ale nasienie Abrahamowe przyjmuje. A zatem wynika stąd jasno, że przyjęcie natury ludzkiej przez Słowo nie oznacza tylko tego, że ono w niej zamieszkuje.
Co więcej. Jeżeli, według stanowiska Nestoriusza, są dwie różne hipostazy w Chrystusie, mianowicie Słowo Boże i ów człowiek, jest rzeczą niemożliwą, by Słowo Boże nazywać Chrystusem. Wynika to bądź to ze sposobu wyrażania się Pisma św., które nigdzie przed wcieleniem Boga, Chrystusa nie nazywa Bogiem, lub Słowem Bożym. Bądź to z powodu samego znaczenia tego imienia, Chrystus znaczy bowiem „pomazaniec”. Pomazany mówi się o Chrystusie Panu w znaczeniu pomazał Cię... Bóg Twój olejkiem radości (Hbr 1, 9), to znaczy Duchem Świętym, jak to Piotr tłumaczy (Dz 10, 38). Nie można zaś powiedzieć, że Słowo Boże jest pomazane przez Ducha Świętego; w ten sposób bowiem Duch Święty byłby większy od Syna, jak poświęcający od poświęcanego. A zatem to imię Chrystus może oznaczać tylko owego człowieka. To więc, co mówi Apostoł (Flp 2, 5. 6): to w sobie czujcie co i w Chrystusie Jezusie, należy odnieść do owego człowieka. Dodaje bowiem: który będąc w postaci Bożej nie poczytał za drapieństwo, że był równym Bogu. Jest więc prawdą gdy mówimy, że ów człowiek jest w postaci, to znaczy w naturze Boga, i równy Bogu. A chociaż ludzie bywają zwani bogami, lub synami Boga dlatego, że Bóg w nich zamieszkuje, to jednak nigdy nie powiedziano że są równymi Bogu. Jest więc jasnym, że człowieka Chrystusa nazywa się Bogiem nie tylko dlatego, że w nim Bóg zamieszkuje.
Podobnie. Chociaż imię Boga przenosi się na ludzi świętych z powodu przebywania w nich Boga przez łaskę, to jednak nigdy dzieł, które są jedynie dziełami Boga, jak stworzenie nieba i ziemi, lub czegoś podobnego, nie przypisuje się jednemu ze świętych, z powodu zamieszkiwania w nich łaski. Człowiekowi zaś Chrystusowi przypisuje się stworzenie wszystkiego. Powiedziano bowiem (Hbr 3, 1. 2): Obaczcie Apostoła i najwyższego Kapłana wyznania naszego, Jezusa, który wiernym jest temu, który go uczynił, jako i Mojżesz we wszystkim domu jego; a należy to rozumieć o owym człowieku, nie o Słowie Bożym, bądź to dlatego, że wykazano, iż według stanowiska Nestoriusza, nie można Chrystusa nazwać Słowem Bożym, bądź dlatego, że Słowo Boże nie jest uczynione, lecz zrodzone. Dodaje zaś Apostoł (w. 3): Większej chwały ten godny jest miany, niźli Mojżesz, im większą cześć ma niż dom, ten który go zbudował. A zatem człowiek Chrystus zbudował dom Boży. Dowodzi tego następnie Apostoł, dodając (w. 4): każdy dom bywa budowany od kogo, a który wszystko stworzył, Bóg jest. Tak więc dowodzi Apostoł, że człowiek Chrystus zbudował dom Boży, przez to, że Bóg wszystko stworzył. Dowód ten niczego by nie dowodził, gdyby Chrystus nie był Bogiem, który wszystko stworzył. Tak więc przypisuje się temu człowiekowi stworzenie wszystkiego; a jest to dzieło właściwe Bogu. Jest więc człowiek Chrystus samym Bogiem odnośnie do hipostazy, a nie tylko odnośnie do obecności w Nim łaski.
Co więcej. Wiemy, że człowiek Chrystus, mówiąc o sobie, mówił wiele rzeczy boskich i nadprzyrodzonych, jak na przykład (J 6, 40): a ja go wskrzeszę w ostatni dzień, albo (J 10, 28): Ja im wieczny żywot daję. Byłyby te słowa najwyższą pychą, gdyby ów człowiek tak przemawiający, nie był samym Bogiem odnośnie do hipostazy, lecz gdyby w nim Bóg tylko zamieszkiwał. To zaś nie jest właściwym człowiekowi Chrystusowi, który mówi o sobie, (Mt 11, 29): Uczcie się ode mnie, żem jest cichy i pokornego serca. Jest więc jedna i ta sama osoba owego człowieka i Boga.
Oprócz tego. Jak czytamy w Piśmie św., że człowiek ów został podwyższony, powiedziano bowiem (Dz 2, 33): Prawicą tedy Bożą podwyższony itd., tak też czytamy, że Bóg został wyniszczony, (Flp 2, 7), Wyniszczył samego siebie itd. Jak więc można o człowieku owym powiedzieć rzeczy wzniosłe, ze względu na jego połączenie z Bogiem, na przykład, że jest Bogiem, że wskrzesza zmarłych itp., tak Bogu można przypisać rzeczy niskie, na przykład, że się narodził z Dziewicy, cierpiał, umarł i został pogrzebany.
Co więcej. Nazwy względne, czasowniki, jak i zaimki odnoszą się do tego samego podmiotu. Powiada bowiem Apostoł, (Kol 1, 16), mówiąc o Synu Bożym, W nim wszystkie rzeczy są stworzone na niebie i na ziemi, widzialne i niewidzialne; i dodaje potem (w. 18), I on jest głową ciała Kościoła, który jest początkiem, pierworodnym z umarłych. Jasnym jest bowiem, że słowa, w nim wszystkie rzeczy są stworzone, odnoszą się do Słowa Bożego; słowa zaś pierworodny z umarłych stosują się do Chrystusa człowieka. Tak więc Słowo Boże i człowiek Chrystus są jednym podłożem, a zatem jedną osobą; cokolwiek więc mówi się o owym człowieku, musi się orzekać o Słowie Bożym, i na odwrót.
Podobnie. Apostoł mówi, (1 Kor 8, 6): jeden jest Pan Jezus Chrystus, przez którego wszystko. Jasnym jest zaś, że Jezus, imię owego człowieka, przez którego wszystko, jest imieniem Słowa Bożego. A zatem Słowo Boże i ów człowiek są jednym Panem, nie ma zaś dwóch panów, ani dwóch synów, jak twierdził Nestoriusz. Stąd wreszcie wynika, że Słowo Boże i człowiek ów są jedną osobą.
Jeśli uważnie zbadamy owo zdanie Nestoriusza odnośnie do tajemnicy Wcielenia, zobaczymy, że niewiele się ono różni od zdania Fotyna. Obydwaj bowiem uznawali, że ów człowiek jest Bogiem jedynie ze względu na obecność w nim łaski; chociaż Fotyn twierdził, że ów człowiek zasłużył sobie na nazwę i chwałę Boga przez cierpienie i dobre uczynki; Nestoriusz zaś utrzymywał, że od samego poczęcia miał tę nazwę i chwałę, ze względu na doskonałą obecność w nim Boga. Co do odwiecznego zrodzenia Słowa różnią się zaś znacznie, gdyż Nestoriusz je przyjmuje, a Fotyn zupełnie odrzuca.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.