Księga IV, Rozdział 35
Przeciwko błędowi Eutychesa
Ponieważ, jak to wielokrotnie wykazaliśmy, tajemnicę Wcielenia należy tak rozumieć, że Słowo Boże i człowiek stanowią jedną i tę samą osobę, w rozważaniu tej prawdy pozostaje pewna trudność. Natura boska musi mieć bowiem swoją własną osobowość. To samo odnosi się, jak się zdaje, i do ludzkiej natury; to bowiem, co istnieje substancjalnie w umysłowej, czy rozumnej naturze, stanowi osobę. Stąd wydaje się niemożliwe, by istniała jedna osoba a dwie natury, boska i ludzka.
Dla rozwiązania zaś tej trudności, rozmaite podawano wyjaśnienia. Eutyches, by zachować w Chrystusie jedność osoby, przeciwko Nestoriuszowi, mówi, że w Chrystusie jest także jedna natura, w ten sposób, że chociaż przed połączeniem były dwie różne natury, boska i ludzka, to jednak w połączeniu zeszły się w jedną naturę. I tak, powiedział, że osoba Chrystusa składa się z dwu natur, ale nie istnieje substancjalnie w dwu naturach. Z tego powodu został potępiony na Synodzie Chalcedońskim.
Fałszywość tego zdania można w różny sposób wykazać. Okazano bowiem powyżej, że Jezus Chrystus miał i ciało i duszę rozumną i boskość. Jasnym jest także, iż ciało Chrystusa, nawet po dokonaniu się połączenia, nie było boskością Słowa, gdyż ciała Chrystusa, nawet po połączeniu można było dotykać, i oglądać oczyma ciała i widzieć poszczególne członki; wszystko to jest obce dla boskiej natury Słowa, jak widać z tego, co powyżej powiedziano. Podobnie też i dusza Chrystusa, po połączeniu, różną była od boskości Słowa, gdyż dusza Chrystusa, nawet po połączeniu podlegała uczuciom smutku, bólu i gniewu; a tego w żaden sposób nie można odnieść do bóstwa Słowa, jak wynika z tego, co powyżej powiedziano. Dusza zaś ludzka i ciało stanowią ludzką naturę. Tak więc nawet po połączeniu ludzka natura w Chrystusie była różną od bóstwa Słowa, którym jest natura boska. A zatem nawet po połączeniu są w Chrystusie dwie natury.
Podobnie. Nazywamy rzecz jakąś naturalną wedle jej natury. Naturalną jest zaś rzecz jakaś dlatego, że ma formę, podobnie, jak rzecz wytworzona sztucznie; nie nazywamy bowiem budynku domem, dopóki nie otrzyma formy wyznaczonej przez sztukę; podobnie nie nazywa się czegoś koniem, zanim nie otrzyma formy należącej do jego natury. A zatem formą rzeczy naturalnej jest jej natura. Należy zaś powiedzieć, że w Jezusie Chrystusie są dwie formy, nawet po połączeniu. Mówi bowiem Apostoł (Flp 2, 6-7) o Jezusie Chrystusie, który będąc w postaci bożej... przyjął postać sługi. Nie można zaś powiedzieć, że forma Boga jest tą samą co forma sługi; żadna rzecz nie przyjmuje bowiem tego, co już posiada; i tak, jeżeli tą samą jest forma Boga i forma sługi, to skoro posiadał formę Boga, nie przyjmowałby formy sługi. Nie można też powiedzieć, że przez połączenie została forma Boga w Chrystusie Panu zniszczona, gdyż wtedy po połączeniu z naturą ludzką nie byłby Chrystus Bogiem. Nie można też powiedzieć, że forma sługi została zniszczona przez to połączenie, gdyż w takim razie nie przyjmowałby formy sługi. Ani też nie można powiedzieć, by forma sługi była zmieszaną z formą Boga; te rzeczy bowiem, które zostają zmieszane, tracą swą całkowitość i każda częściowo zostaje zniszczona; stąd nie powiedziałby Apostoł, że przyjął formę sługi, lecz jej część. Tak więc należy powiedzieć, według słów Apostoła, że w Chrystusie Panu, nawet po połączeniu, były dwie formy. A zatem były dwie natury.
Co więcej. Nazwę natura nadaje się najpierw dla oznaczenia, że coś powstaje przez zrodzenie. Stąd później przeniesiono ją dla oznaczania pierwiastka takiego powstawania. A stąd dla oznaczania wewnętrznego pierwiastka ruchu w rzeczy ruchomej. A ponieważ pierwiastkiem takim jest materia lub forma, nazywa się także naturą formę lub materię rzeczy naturalnej, posiadającej w sobie pierwiastek ruchu. A ponieważ forma i materia stanowią istotność rzeczy naturalnej, rozciągnięto nazwę natury dla oznaczania istotności każdej rzeczy istniejącej w naturze, tak, że naturą jakiejś rzeczy nazywamy jej istotność, którą oznacza definicja. I w ten sposób tu jest mowa o naturze; w ten sposób bowiem mówimy, że natura boska i natura ludzka są w Chrystusie Panu.
Jeśli więc, jak przyjął Eutyches, natura ludzka i natura boska przed połączeniem były dwoma naturami, lecz przez połączenie powstała z nich jedna natura, musiało się to stać w jeden z tych sposobów, według których z wielu rzeczy powstaje jedna.
I tak, jednym sposobem powstaje jedna rzecz z wielu, tylko przez samo uporządkowanie; z wielu domów powstaje tak miasto, z wielu żołnierzy wojsko. Drugim sposobem, przez uporządkowanie i układ; tak z części domu, połączonych przez ściany, powstaje dom. Lecz tymi dwoma sposobami niepodobna uczynić z kilku rzeczy jednej natury. Te rzeczy bowiem, których formą jest uporządkowanie lub układ, nie są rzeczami naturalnymi, tak, by jedność ich można nazwać jednością natury.
Trzecim sposobem, powstaje z wielu rzeczy jedna, przez zmieszanie, jak na przykład z czterech elementów powstaje ciało złożone. I ten sposób jednak w naszym wypadku się na nic nie przyda. Po pierwsze dlatego, że zmieszane mogą być tylko te rzeczy, które się schodzą w materii, i których natura jest taka, że w stosunku do siebie są wzajemnie czynne i bierne. To zaś się do nas nie odnosi; wykazano bowiem w Pierwszej Księdze, że Bóg jest niematerialny i całkowicie niecierpiętliwy. Po drugie dlatego, że w tych rzeczach w których jedna bardzo przewyższa drugą, nie może być zmieszania, gdy ktoś bowiem kroplę wina wpuści do tysiąca wiader wody, nie będzie to zmieszanie, lecz zepsucie wina; dlatego też kładąc drzewo do ogniska nie mówimy, że się ono miesza z ogniem, lecz że zostaje przez ogień pochłonięte, z powodu doskonałej mocy ognia. Natura boska zaś przewyższa nieskończenie naturę ludzką, moc boża jest bowiem nieskończona, jak wykazano w Pierwszej Księdze. W żaden więc sposób nie może się dokonać zmieszanie tych dwóch natur. Po trzecie dlatego, że przyjąwszy nawet zmieszanie, żadna natura nie zatrzymałaby swej zupełności; poszczególne części bowiem w zmieszaniu nie pozostają sobą, jeśli jest prawdziwe zmieszanie. Gdyby bowiem dokonało się zmieszanie obu natur, mianowicie boskiej i ludzkiej, żadna z nich by nie pozostała, lecz powstałoby coś trzeciego, i tak Chrystus Pan nie byłby ani Bogiem, ani człowiekiem. Nie można więc tego, co mówił Eutyches, rozumieć w ten sposób, że przed połączeniem były dwie natury, a po połączeniu jedna natura w Panu Jezusie Chrystusie, jakoby jedna natura złożona była z dwóch natur. Wynika więc stąd, iż należy to rozumieć w ten sposób, że tylko jedna z nich pozostała po połączeniu. Albo więc była w Chrystusie Panu tylko natura boska, a to co się w Nim wydawało ludzkie, było tylko złudą, jak powiedział Manicheusz; albo też natura boska zamieniła się na ludzką, jak mówi Apolinary, a z tym poglądem rozprawiliśmy się powyżej. Wynika więc stąd, że jest rzeczą niemożliwą, by przed połączeniem z naturą ludzką były dwie natury w Chrystusie Panu, a po połączeniu tylko jedna natura.
Co więcej. Z dwóch natur, które sobą pozostają, nie może powstać jedna; dlatego, że każda natura jest pewną całością, a to, z czego się coś składa, podpada pod pojęcie części; stąd, skoro z duszy i z ciała powstaje coś jednego, nie można ani ciała, ani duszy nazwać naturą, w tym znaczeniu, o jakim teraz mówimy o naturze, gdyż żadne z nich nie ma zupełnego gatunku, lecz każde z nich jest częścią jednej natury. Skoro więc natura ludzka jest zupełną naturą i tak samo jest taką natura boska, jest rzeczą niemożliwą, by się stały jedną naturą, jeżeli nie nastąpi rozkład, czy to obu, czy to jednej natury. To zaś się stać nie może, skoro jak widać z tego, co powiedziano powyżej, jeden Chrystus Pan jest i prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem. Jest więc rzeczą niemożliwą, by w Chrystusie Panu była tylko jedna natura.
Podobnie. Z dwóch rzeczy, które pozostają takimi samymi, powstać może jedna natura, albo w ten sposób, jak ciało z części, na przykład jak zwierzę złożone jest z członków ciała; nie zachodzi to w naszym przypadku, gdyż boska natura nie jest cielesna; albo jak z materii i formy powstaje coś jednego, na przykład jak z duszy i ciała powstaje zwierzę. I to także nie zachodzi tutaj, wykazano bowiem w Pierwszej Księdze, że Bóg nie jest ani materią, ani też nie może być czyjąś formą. Jeśli więc Chrystus jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem, jak to wykazano, jest rzeczą niemożliwą, by w Nim była tylko jedna natura.
Co więcej. Odjęcie lub dodanie jakiegoś istotnego pierwiastka, zmienia gatunek rzeczy, a co za tym idzie, zmienia także naturę, która nie jest niczym innym, jak istotnością oznaczoną przez definicję, jak to powiedziano powyżej. I dlatego widzimy, że różnica gatunkowa, dodana lub odjęta od definicji, powoduje różnicę gatunkową; na przykład zwierzę rozumne i zwierzę nie mające rozumu, różnią się co do gatunku; podobnie, jak i w liczbach jedność dodana lub odjęta zmienia gatunek liczby. Forma jest zaś pierwiastkiem istotnym. Dodanie więc jakiejkolwiek formy powoduje powstanie innego gatunku i innej natury, w obecnym rozumieniu tego słowa. Jeżeli więc do natury ludzkiej dodamy bóstwo Słowa jako formę, będziemy mieć inną naturę. I tak Chrystus Pan nie będzie miał natury ludzkiej, lecz czyjąś inną naturę, tak, jak ciało ożywione ma inną naturę, niż to, co jest tylko ciałem.
Co więcej. Rzeczy, które nie mają tej samej natury, nie są do siebie podobne co do gatunku, na przykład człowiek i koń. Jeśli zaś natura Chrystusa Pana jest złożona z boskiej i ludzkiej, jest jasnym, że inni ludzie nie będą mieli tej samej natury, co Chrystus Pan. A zatem nie będzie do nas podobny co do gatunku. Sprzeciwia się to zaś temu, co mówi Apostoł (Hbr 2, 17): powinien był we wszystkim być podobny braciom.
Oprócz tego. Z formy i z materii powstaje zawsze jeden gatunek, który można orzekać o wielu osobnikach, czy aktualnie, czy w możności, odpowiednio do pojęcia gatunku. Jeżeli więc do natury ludzkiej przyda się jako formę naturę boską, musi wyniknąć z ich zmieszania jakiś wspólny gatunek, w którym może uczestniczyć wiele osobników. Jest to zaś oczywiście fałszywe; jest bowiem tylko jeden Jezus Chrystus, (1 Kor 8, 6), Bóg i człowiek. A zatem natura boska i natura ludzka nie stanowią w Chrystusie Panu jednej natury.
Co więcej. Zdanie Eutychesa, że przed połączeniem z naturą ludzką były w Chrystusie dwie natury, wydaje się także przeciwnym wierze. Skoro bowiem natura ludzka złożona jest z duszy i z ciała, wynika stąd, że bądź dusza, bądź ciało, albo jedno i drugie, istniały przed wcieleniem Chrystusa Pana. A jest to oczywiście fałszywe, jak widać z tego, co powiedziano powyżej. A zatem twierdzenie, że przed połączeniem z naturą ludzką były w Chrystusie Panu dwie natury, a po połączeniu tylko jedna, sprzeciwia się wierze.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.