Księga IV, Rozdział 36
O błędzie Makarego Antiocheńczyka, który twierdził, że jest tylko jedna wola w Chrystusie Panu
Zdanie Makarego Antiocheńczyka, który twierdził, że w Chrystusie Panu jest tylko jedno działanie i jedna wola, jest bardzo podobne do błędu, który omówiliśmy w poprzednim rozdziale.
Każda natura ma bowiem właściwe sobie działanie; forma bowiem według której każda natura ma właściwy sobie gatunek, jest pierwiastkiem działania. Stąd, tak jak różne natury mają różne formy, muszą też mieć różne działania. Jeżeli więc w Chrystusie Panu jest tylko jedno działanie, wynika stąd, że jest w Nim tylko jedna natura; i to jest herezja Eutychesa. A zatem jest fałszywym zdanie, że jest tylko jedno działanie w Chrystusie Panu.
Podobnie. W Chrystusie Panu jest jedna doskonała natura boska, przez którą ma wspólną substancję z Ojcem, i doskonała natura ludzka, przez którą jest tego samego gatunku co i my. Lecz do doskonałości natury boskiej należy, by miała wolę, jak to wykazano w Pierwszej Księdze; podobnie też należy do doskonałości natury ludzkiej, by posiadała wolę, przez którą człowiek jest wolny. Musi więc Chrystus Pan mieć dwie wole.
Co więcej. Wola jest władzą duszy ludzkiej, tak samo jak rozum. Jeżeli więc w Chrystusie Panu nie było innej woli, poza wolą Słowa, z tej samej racji nie było w Nim i rozumu, poza rozumem Słowa. I tak wracamy do zdania Apolinarego.
Co więcej. Jeżeli w Chrystusie Panu była tylko jedna wola, musiała to być tylko wola boża; nie mogło bowiem Słowo stracić woli bożej, którą posiadało odwiecznie. Nie jest zaś zasługiwanie właściwością woli bożej; lecz tego, kto dąży do doskonałości. Tak więc Chrystus Pan nic nie zasłużył, ani dla siebie, ani dla nas przez Swą mękę. Apostoł zaś (Flp 2, 8-9) uczy przeciwnie: stał się posłusznym, aż do śmierci... Dlatego i Bóg wywyższył go.
Oprócz tego. Jeżeli nie było w Chrystusie Panu woli ludzkiej, wynika stąd, że nawet odnośnie do przyjętej natury nie miał wolnej woli; człowiek jest bowiem wolny odnośnie do woli. Tak więc Chrystus Pan miałby działać nie na sposób ludzi, lecz wedle sposobu innych zwierząt, którym brak wolnej woli. A zatem w Jego czynach nie było nic cnotliwego i chwalebnego i godnego naśladowania. Daremnie więc powiedziano (Mt 11, 29): uczcie się ode mnie, żem jest cichy i pokornego serca i (J 13, 15): dałem wam przykład, abyście, jakom ja wam uczynił, tak i wy czynili.
Co więcej. W człowieku zwyczajnym, chociaż jest tylko jedna osoba, to jednak jest więcej pożądań i działań, odpowiednio do różnych naturalnych pierwiastków. Odnośnie do rozumu posiada bowiem wolę, odnośnie do części zmysłowej posiada gniewliwość i pożądliwość, a prócz tego pożądanie naturalne idzie za siłami naturalnymi. Podobnie też widzi okiem, słyszy uchem, chodzi nogami, mówi językiem, rozumie umysłem; a to są różne działania. Jest tak zaś dlatego, że działania się nie mnożą jedynie odpowiednio do różnych podmiotów działających, ale także odpowiednio do różnych pierwiastków działania, którymi jeden i ten sam podmiot wykonuje działanie, a od których działania otrzymują gatunek. Natura boska zaś dużo bardziej jest odległą od natury ludzkiej, niż naturalne pierwiastki natury ludzkiej są od siebie odległe. Odmienną jest więc w Chrystusie Panu wola i działanie natury boskiej, a natury ludzkiej, chociaż sam Chrystus Pan jest w każdej naturze jednym.
Podobnie. Powaga Pisma św. okazuje jasno, że w Chrystusie Panu były dwie wole. Mówi on sam bowiem (J 6, 38): Bom zstąpił z nieba, nie iżbym czynił wolę moją, ale wolę onego który mię posłał, i (Łk 22, 42): nie moja wola, ale Twoja niechaj się stanie; stąd widać, że była w Chrystusie Panu jakaś Jego własna wola, poza wolą Ojca. Jasnym jest zaś, że była w nim jakaś wola, wspólna z wolą Ojca; jak bowiem Ojciec i Syn mają jedną naturę, tak też mają jedną wolę. A zatem są w Chrystusie Panu dwie wole.
Podobnie też ma się rzecz z działaniem. Miał bowiem Chrystus Pan jedno działanie, wspólne z Ojcem, jak On sam mówi (J 5, 19): cokolwiek On czyni, to i Syn także czyni. Ma Syn zaś jeszcze inne działanie, które nie jest odpowiednie dla Ojca, jak to, że śpi, je, łaknie, i tym podobne, a to wszystko, bądź czynne, bądź bierne, Ewangeliści przypisują Chrystusowi Panu, jako człowiekowi. A zatem w Chrystusie Panu było tylko jedno działanie.
Wydaje się zaś, że zdanie to powstało stąd, że autorowie jego nie umieli rozróżnić pomiędzy tym, co jest jednym absolutnie, a tym, co jest jednym przez porządek. Widzieli bowiem, że wola ludzka w Chrystusie Panu była zupełnie podporządkowana woli boskiej, tak, że Chrystus Pan wolą ludzką chciał tylko to, co było zgodne z rozrządzeniem woli bożej. Podobnie też niczego Chrystus Pan ludzką naturą nie czynił, czy to działając, czy doznając, jak tylko to, co wola boża rozporządziła, według owych słów (J 8, 29): ja, co Mu się podoba, zawsze czynię. Z połączenia z Bóstwem wynikała także pewna skuteczność boska z ludzkiego działania Chrystusa Pana, podobnie jak działanie czynnika drugorzędnego ma pewną skuteczność od pierwszego czynnika; stąd każda jego czynność, lub cierpienie było zbawiennym. Dlatego Dionizy nazywa ludzkie działanie Chrystusa Pana teandrycznym, to znaczy bosko-ludzkim. Widząc zaś, że wola i działanie Chrystusa Pana podporządkowane są pod nieomylny porządek boski, sądzili, że w Chrystusie Panu jest tylko jedna wola i jedno działanie; chociaż, jak to powiedziano, nie jest tym samym, gdy coś jest jednym absolutnie, a jednym co do porządku.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.