Księga IV, Rozdział 38
Przeciwko tym, którzy przyjmują dwa podłoża lub dwie hypostazy w jednej osobie Chrystusa
Chcąc uniknąć niedorzeczności wynikających z powyższego zdania, przyjęli niektórzy, że w Panu Jezusie Chrystusie utworzona jest z duszy i ciała jedna substancja, mianowicie człowiek, tego samego gatunku, co inni ludzie; człowiek ten, powiadają, połączony jest ze Słowem Bożym nie w naturze, lecz w osobie, tak, że istnieje jedna osoba Słowa Bożego i owego człowieka; lecz ponieważ ów człowiek jest pewną indywidualną substancją, to znaczy hypostazą i podłożem, powiadają oni, że w Chrystusie Panu jest inna hypostaza i podłoże człowieka a inna Słowa Bożego, lecz, że mają jedną osobę; i powiadają, że z powodu tej jedności nazywamy tego człowieka Słowem Bożym i Słowo Boże człowiekiem; tak, by sens był: Słowo Boże jest człowiekiem, to znaczy Osoba Słowa Bożego jest osobą człowieka i naodwrót; i dlatego, cokolwiek się powie o Słowie Bożym, można, jak powiadają, powiedzieć o owym człowieku, i naodwrót, chociaż z pewnym zastrzeżeniem, tak, że gdy się mówi Bóg cierpiał znaczy to, że człowiek, który jest Bogiem z powodu jedności osoby, cierpiał; i Człowiek stworzył gwiazdy, to znaczy, ten który jest człowiekiem itd.
Lecz zdanie takie z konieczności podpada pod błąd Nestoriusza. Gdy bowiem weźmiemy pod uwagę różnicę między hypostazą a osobą, zobaczymy, że nie są czymś zupełnie różnym, lecz, że osoba jest pewną częścią hypostazy. Osoba nie jest bowiem niczym innym, jak hypostazą danej natury, mianowicie natury rozumnej; widać to z definicji Boecjusza, który mówi (De Duabus Naturis), że osoba jest to indywidualna substancja natury rozumnej; widać stąd, że chociaż nie każda hypostaza jest osobą, to jednak każda hypostaza natury ludzkiej jest osobą. Jeżeli więc w Chrystusie Panu z samego tylko połączenia duszy i ciała powstała pewna poszczególna substancja, którą jest hypostaza, mianowicie ów człowiek, wynika stąd, że z tego samego połączenia powstała osoba. Tak więc będą w Chrystusie Panu dwie osoby, jedna osoba owego człowieka, nowo powstała, i druga, odwieczna osoba Słowa Bożego. A to jest bezbożny błąd Nestoriusza.
Podobnie. Chociaż nie można nazwać hypostazy owego człowieka osobą, to jednak tym samym jest hypostaza Słowa Bożego, co osoba. Jeżeli więc hypostaza Słowa Bożego nie jest hypostazą tego człowieka, nie będzie też osoba Słowa Bożego osobą tego człowieka. I tak będzie fałszywym to, co mówią, że osoba tego człowieka jest osobą Słowa Bożego.
Co więcej. Przyjąwszy, że osoba jest czymś innym niż hypostaza Słowa Bożego lub człowieka, nie możnaby znaleźć innej różnicy, niż ta, że osoba ponad hypostazę dodaje jakąś właściwość; nie można bowiem niczego dodać, coby należało do rodzaju substancji, gdyż hypostaza jest tym, co jest najzupełniejsze w rodzaju substancji, jest tak zwaną pierwszą substancją. (Katego R. III). Jeżeli więc połączenie dokonało się odnośnie do osoby, a nie odnośnie do hypostazy, wynika stąd, że połączenie dokonało się tylko odnośnie do jakiejś właściwości przypadłościowej. A to znowu podpada pod błąd Nestoriusza.
Co więcej. Mówi Cyryl w liście do Nestoriusza, potwierdzonym przez synod efezki: Gdyby ktoś nie wyznawał, że Słowo Boga Ojca złączyło się z ciałem samoistnie i że Chrystus i jego ciało są czymś jednym, mianowicie Bogiem i człowiekiem zarazem, niech będzie wyklęty. I prawie we wszystkich postanowieniach synodów przypisuje się takie słowa błędowi Nestoriusza, który twierdził, że w Chrystusie Panu są dwie hypostazy.
Oprócz tego... Damascen w III Księdze (De Fide Orth.) mówi: Mówimy, że połączenie dokonało się z dwóch natur doskonałych, nie tylko odnośnie do osoby, jak powiedział Nestoriusz, nieprzyjaciel Boga, ale odnośnie do hypostazy. Widzimy więc, że to Nestoriusz twierdził, iż była jedna osoba i dwie hypostazy.
Podobnie. Hypostaza i osoba muszą być tym samym. O pierwszej substancji bowiem, którą jest hypostaza, orzeka się wszystkie inne rzeczy; to znaczy i ogólne w rodzaju substancji, i przypadłościowe, jak mówi Filozof w Praedicam. (Categ. R. III). Jeżeli więc w Chrystusie Panu nie ma dwóch hypostaz, nie ma w Nim także, jak z tego wynika, dwóch podłoży.
Co więcej. Jeżeli Słowo i ten człowiek różnią się podłożem, podłoża te z góry nie przypuszczają wzajemnie swego istnienia. Lecz gdy rozróżnimy podłoża, musimy wprowadzić różnice także w tych rzeczach, które o nich orzekamy; podłożu człowieka odpowiada to, co się orzeka o Bogu, tylko ze względu na Słowo, i tak samo naodwrót. Osobno zatem należy przyjąć to, co Pismo św. mówi o Chrystusie Panu jako Bogu, a osobno to, co mówi o Nim jako o człowieku. A to sprzeciwia się zdaniu Cyryla, potwierdzonemu przez Sobór, mianowicie: Gdyby ktoś dwom osobom lub bytującym samoistnie, przypisał słowa, bądź to te, które są w Ewangelicznych, czy Apostolskich pismach, bądź te, które o Chrystusie Panu powiedzieli Święci, lub On sam o sobie, i stosował jedne z nich do człowieka, wziętego oddzielnie od Słowa Bożego, a inne, jako takie, które można powiedzieć tylko o Bogu, stosował do Słowa Boga Ojca, niech będzie wyklęty.
Co więcej. Według powyższego zdania, nie możnaby tych rzeczy, które z natury odnoszą się do Słowa Bożego, orzekać o tym człowieku, chyba tylko, o ile mają coś wspólnego w jednej osobie; to bowiem oznacza podane tam zastrzeżenie, gdy w ten sposób tłumaczą zdanie: Ten człowiek stworzył gwiazdy, to znaczy Syn Boży, który jest tym człowiekiem, i podobnie w innych rzeczach. Stąd, gdy mówimy Ten człowiek jest Bogiem, rozumie się to, że człowiek ten, który jest Słowem Bożym, jest Bogiem. Takie wyrażenia potępia zaś Cyryl mówiąc: Gdyby ktoś śmiał powiedzieć, że należy współadorować przyjętego człowieka wraz ze Słowem Bożym, oddawać mu wspólnie cześć i współwyznawać go Bogiem, tak, by można było powiedzieć to samo zarówno o jednym i o drugim, (a zawsze dodatek „współ" to oznacza), i nie oddawałby jednej i tej samej czci i chwały Emanuelowi jako Słowu, które się stało Ciałem, niech będzie wyklęty.
Oprócz tego. Jeżeli ten człowiek różni się co do podłoża od Słowa Bożego, może on należeć do osoby Słowa tylko przez to, że został przyjęty przez Słowo. Lecz to się sprzeciwia prawdziwemu znaczeniu podanemu przez wiarę. Powiedziano bowiem na soborze efezkim słowami Feliksa Papieża i Męczennika: Wierzymy w Boga naszego Jezusa, urodzonego z Maryi Panny, gdyż jest On odwiecznym Synem Boga i Słowem, a nie człowiekiem przyjętym przez Boga, tak, by istniał ktoś inny prócz Niego. Syn Boży nie przyjął bowiem człowieczeństwa, tak, by istniał ktoś oprócz Niego; lecz będąc Bogiem doskonałym, stał się równocześnie doskonałym człowiekiem, narodził się z Maryi Panny.
Podobnie. Te rzeczy, które mają różne podłoża, są wielorakie biorąc absolutnie, a są jednym tylko pod pewnym względem. Jeżeli więc w Chrystusie Panu są dwa podłoża, wynika stąd, że jest On podwójny absolutnie, a nie pod pewnym względem. A w takim razie Jezusa by nie było, gdyż rzecz o tyle istnieje, o ile jest jedną (III Metaph.), co więc nie jest absolutnie jednym, to absolutnie nie istnieje.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.