Księga IV, Rozdział 41
W jaki sposób należy rozumieć wcielenie Syna Bożego
Ażeby odpowiedzieć na te zarzuty, należy trochę głębiej rozważyć to zagadnienie. Skoro bowiem Eutyches przyjął, że połączenie Boga i człowieka dokonało się w naturze, a Nestoriusz twierdził, że nie dokonało się ani w naturze, ani w osobie, wiara katolicka zaś głosi, że połączenie dokonało się w osobie, a nie w naturze, należałoby zbadać co to znaczy złączyć się w naturze, a co znaczy złączyć się w osobie.
O naturze mówi się bowiem w wielu znaczeniach. Może ten wyraz oznaczać i zrodzenie się istoty żywej i pierwiastek powstawania i ruchu, a także materię i formę nazywa się naturą; podobnie nazywa się niekiedy naturą istotność rzeczy, zawierającą wszystko to, co należy do gatunku rzeczy; w ten sposób bowiem mówimy, że wszyscy ludzie mają tę samą naturę ludzką, i tym podobnie; a zatem te rzeczy są złączone w naturze, z których powstaje całkowity gatunek jakiejś rzeczy; tak na przykład, łączą się dusza i ciało, by utworzyć gatunek zwierzęcia, i w ogóle wszystkie te rzeczy, które są częściami gatunku.
Jest zaś niemożliwym, by z jakimś gatunkiem już w całości utworzonym, połączyło się w jedności natury coś pochodzącego z zewnątrz, wtedy bowiem gatunek przestałby istnieć. Skoro bowiem gatunki są jak liczby, w których każda jedność dodana lub odjęta zmienia gatunek, to gdy się doda coś do doskonałego już gatunku, musi natychmiast powstać nowy gatunek; jak na przykład, gdy do substancji, która jest tylko substancją żywą, doda się zmysłowa, będziemy mieć inny gatunek, zwierzę bowiem i roślina są to różne gatunki. Zdarza się jednak, że to co nie należy do istoty gatunku, można znaleźć w jakimś osobniku innego gatunku, jak na przykład białość, lub odzież Sokratesa czy Platona, lub szósty palec lub coś podobnego. Stąd nic nie przeszkadza, by w jednym osobniku łączyły się te rzeczy, które się nie łączą w jednej całości gatunku; jak na przykład natura ludzka i białość i muzykalność w Sokratesie i tym podobne rzeczy, o których mówimy, że są jednym w podmiocie. A ponieważ osobnik w rodzaju substancji nazywa się hypostazą, a w substancjach rozumnych nazywa się go także osobą, słusznie się mówi, że wszystkie te rzeczy są złączone w hypostazie, lub także w osobie. Tak więc widać jasno, że nic nie przeszkadza, by były rzeczy, nie złączone w naturze, a by łączyły się w hypostazie lub osobie.
Heretycy zaś, słysząc o połączeniu Boga i człowieka w Chrystusie Panu, zaczęli tłumaczyć to połączenie różnymi przeciwnymi dowodzeniami, odwracając się z drogi prawdy. Jedni bowiem uważali to połączenie za takie, które się dokonuje w jedności natury, jak Ariusz i Apolinary, którzy przyjmowali, że Słowo zastępowało duszę, lub umysł w ciele Chrystusa Pana, i jak Eutyches, który przyjął, że przed wcieleniem były dwie natury, natura Boga i natura człowieka, a po wcieleniu jedna natura.
Lecz ich stanowisko nie jest możliwe do utrzymania. Jest bowiem oczywistym, że natura Słowa od wieków jest doskonałą w swej całkowitości i nie może być zniszczalną lub zmienną. Stąd jest niemożliwym, by coś, co dla natury boskiej jest zewnętrznym, jak natura ludzka, lub jakaś jej część, mogło być dodane do Słowa w jedności natury.
Inni zaś, widząc, że niepodobna to stanowisko utrzymać, zwrócili się na drogę przeciwną. To bowiem co zostaje dodane do kogoś posiadającego naturę, a jednak nie należy do istoty tej natury, jest albo przypadłością, jak białość lub muzykalność, albo też ma z nim pewien stosunek przypadłościowy, jak pierścionek, ubranie, dom i tym podobne. Uważali zaś, skoro natura ludzka zostaje dodana do Słowa Bożego, a jednak nie należy do całości Jego natury, że jest rzeczą konieczną ich zdaniem, by natura ludzka łączyła się ze Słowem przypadłościowo. A jednak jest oczywistym, że nie może istnieć w Słowie jako przypadłość; bądź to dlatego, że w Bogu przypadłości być nie może, jak tego dowiedziono powyżej, bądź to dlatego, że natura ludzka, należąc do rodzaju substancyj, nie może być niczyją przypadłością. Wydawało się więc, że stąd wynika, iż natura ludzka została dodana do Słowa nie jako przypadłość, lecz w pewnym stosunku przypadłości. Nestoriusz więc przyjął, że natura ludzka Chrystusa Pana była w stosunku do Słowa jakoby świątynią; tak, że połączenie Słowa z naturą ludzką należało rozumieć jakoby polegało na zamieszkiwaniu. A ponieważ świątynię odróżnia się od tego, który ją zamieszkuje, a wyosobnieniem odpowiadającym naturze ludzkiej jest osobowość, wynikało stąd, że inną jest osobowość natury ludzkiej, a inną osobowość Słowa. I tak Słowo i ów człowiek były to dwie osoby.
Inni znowu, chcąc uniknąć tej trudności, wprowadzili w naturę ludzką taką dyspozycję, jakoby jej osobowość nie mogła odpowiadać w sposób właściwy, i twierdzili, że dusza i ciało, na których polega całkowitość natury ludzkiej, tak zostały przyjęte przez Słowo, że dusza nie połączyła się z ciałem na to, by utworzyć jakąś substancję, aby nie byli zmuszeni do powiedzenia, że w owej substancji, tak utworzonej, mieści się pojęcie Osoby. Przyjęli zaś połączenie Słowa z duszą i ciałem jako z tym do czego jest stosunek przypadłościowy, na przykład jak stosunek ubranego do ubrania, naśladowali tu zaś w pewien sposób Nestoriusza.
Z tymi zarzutami załatwiliśmy się powyżej, należy więc przyjąć, że połączenie Słowa i człowieka było takie, że ani dwie natury nie zlały się w jedną, ani nie było takiego połączenia Słowa z naturą ludzką, jakie widzimy między jakąś substancją, na przykład człowiekiem, a rzeczami zewnętrznymi, które się mają do niego przypadłościowo, jak dom, lub ubranie; lecz twierdzimy, że Słowo istnieje substancjalnie w naturze ludzkiej, jako w naturze, którą uczyniło sobie właściwą przez wcielenie; tak, że to ciało jest prawdziwie ciałem Słowa Bożego, i podobnie dusza, a Słowo Boże jest prawdziwie człowiekiem.
I chociaż człowiek nie potrafi doskonale wytłumaczyć tego połączenia, na nasz sposób i wedle naszego pojmowania spróbujemy coś powiedzieć ku zbudowaniu wiary (Ef 4, 29), aby obronić tę tajemnicę wiary katolickiej przed niewiernymi.
Otóż we wszystkich rzeczach stworzonych najbardziej podobnym do tego połączenia jest połączenie duszy i ciała, i byłoby ono jeszcze większe, jak mówi Augustyn Contra Felicianum Cap. XII, gdyby wszyscy ludzie, jak to niektórzy twierdzili, mieli tylko jeden umysł; według tych ostatnich, należy powiedzieć, że istniejący już umysł w ten sposób na nowo się łączył z ludzką myślą, by oba tworzyły jedną osobę; tak samo jak powiadamy, że Słowo już istniejące łączy się z naturą ludzką w jednej Osobie. Stąd też i z powodu tego podobieństwa obu połączeń mówi Anastazy w Credo, że, jak dusza rozumna i ciało są jednym człowiekiem, tak Bóg i człowiek są jednym Chrystusem.
Lecz skoro dusza rozumna łączy się z ciałem jako z materią i jako z narzędziem, nie może tu być podobieństwa do pierwszego sposobu połączenia, gdyż w ten sposób z Boga i z człowieka powstałaby jedna natura, skoro materia i forma stanowią właściwie naturę gatunku. Wynika stąd więc, że należy rozważać podobieństwo według którego dusza łączy się z ciałem, jako z narzędziem. Z tym zgadzają się także zdania starożytnych Doktorów, którzy nazywali naturę ludzką w Chrystusie Panu, pewnym narzędziem bóstwa, tak jak się przyjmuje, że ciało jest narzędziem duszy.
Inaczej zaś są narzędziem duszy ciało i jego części, a inaczej narzędzia zewnętrzne. Tak bowiem nie jest właściwie narzędziem dla człowieka łopata, lecz jego ręka; wielu ludzi może bowiem pracować łopatą, lecz ta dana ręka ma wyznaczoną właściwą pracę przez daną duszę. Dlatego to ręka jest narzędziem złączonym z człowiekiem i właściwym człowiekowi; łopata zaś jest narzędziem zewnętrznym i wspólnym. Tak samo można rozważać o połączeniu Boga i człowieka. Wszyscy ludzie w porównaniu do Boga są niejako narzędziami, przez które Bóg działa: Albowiem Bóg jest, który sprawuje w was i chcieć i wykonać według dobrej woli, według Apostoła (Flp 2, 13). Lecz inni ludzie są dla Boga jak gdyby narzędziami zewnętrznymi i oddzielnymi; Bóg bowiem porusza nimi nie tylko, aby wykonywały działania sobie właściwe, lecz także działania właściwe każdej naturze rozumnej, jak rozumienie prawdy, ukochanie dobra, sprawiedliwość w działaniu. Lecz Chrystus Pan przyjął naturę ludzką, aby mogła być narzędziem dla działania, które jest działaniem właściwym samemu tylko Bogu, jak oczyszczanie z grzechów, oświecanie umysłów przez łaskę, i prowadzenie do doskonałości życia wiecznego. A zatem naturę ludzką Chrystusa Pana przyrównuje się do Boga jako narzędzie właściwe i złączone z Bogiem, jak rękę przyrównuje się do duszy.
Nie jest to też niezgodnym ze zwykłym biegiem rzeczy, by coś było z natury właściwym komuś narzędziem, a jednak nie było jego formą. Język bowiem, jako narzędzie mowy, jest narzędziem właściwym rozumu, a jednak rozum jak tego dowodzi Filozof, (III De Anima), nie jest formą żadnej części ciała. Podobnie też istnieje pewne narzędzie, które nie należy do natury gatunku, a jednak należy do danego osobnika ze strony materii, jak na przykład szósty palec, lub coś podobnego. Nic więc nie przeszkadza twierdzeniu, że połączenie natury ludzkiej ze Słowem jest takie, iż natura ludzka jest niejako narzędziem Słowa, nie oddzielnym, lecz połączonym, a przecież natura ludzka nie należy do natury Słowa, ani też Słowo nie jest jej formą, należy jednakowoż do Jego osoby.
Powyższe przykłady nie wyczerpują jednak całkowicie podobieństwa; należy bowiem rozumieć, że Słowo Boże w dużo wznioślejszy i dużo głębszy sposób mogło się złączyć z naturą ludzką, niż dusza ludzka może się złączyć z jakimkolwiek właściwym sobie narzędziem, zwłaszcza, że się mówi, iż poprzez rozum łączy się z całą naturą ludzką. A chociaż Słowo Boże mocą swoją wszystko przenika, jako, że wszystko zachowuje i podtrzymuje, może jednak łączyć się ze stworzeniami rozumnymi w sposób bardziej wzniosły i niewypowiedziany, one bowiem są zdolne do tego, by się Słowem radować, i w Nim brać udział, z powodu pewnego zbliżenia się do Niego przez podobieństwo.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.