Księga IV, Rozdział 45
Że było rzeczą odpowiednią, by Chrystus Pan narodził się z Dziewicy
Z tego, co powiedziano, wynika, że potrzeba było, by ów człowiek narodził się z matki dziewicy bez nasienia naturalnego.
Nasienia męskiego potrzeba bowiem w zrodzeniu człowieka jako pierwiastka czynnego, dla mocy czynnej, która w nim istnieje. Lecz moc czynna w zrodzeniu ciała Chrystusa nie mogła być naturalna, według tego, co poprzednio powiedziano; moc naturalna bowiem nie natychmiast dokonuje uformowania całego ciała, lecz potrzebuje na to pewnego czasu; ciało Chrystusa zaś od pierwszej chwili swego poczęcia było uformowane i miało organa, jak to wykazano. Wynika stąd więc, że ludzkie zrodzenie Chrystusa Pana odbyło się bez nasienia naturalnego.
Podobnie. Przy zrodzeniu każdego zwierzęcia, nasienie przyciąga materię, której dostarcza matka, jak gdyby moc, będąca w nim, dążyła do swego udoskonalenia, jako celu wszelkiego rodzenia; stąd, gdy ten proces się dokończy, nasienie, niezmienione i doskonałe, jest potomkiem, który się rodzi. Lecz w ludzkim narodzeniu się Chrystusa Pana ostatecznym kresem narodzenia było połączenie z osobą boską, a nie powstanie jakiejś osoby lub hypostazy ludzkiej, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej. Nie mogło więc tu być czynnego działania nasienia, lecz tylko moc boża; i podobnie jak przy zwykłym zrodzeniu ludzkim nasienie przyciąga materię dostarczoną przez matkę, tak przy zrodzeniu Chrystusa, z materią tą się połączyło Słowo Boże.
Podobnie jest też jasnym, że było rzeczą odpowiednią, by w samym ludzkim zrodzeniu Słowa Bożego okazała się jakaś właściwość duchowego zrodzenia się Słowa. Słowo zaś, gdy zostaje wydane przez wypowiadającego je, bądź to jako pojęcie wewnętrzne, bądź jako wydane na zewnątrz, nie narusza wypowiadającego je w żaden sposób, by miał przez to ponieść szkodę, raczej widzimy w wypowiadającym pełnię doskonałości przez słowo. Było więc rzeczą odpowiednią, by Słowo Boże w procesie swego ludzkiego rodzenia się, w ten sposób zostało poczęte i zrodzone, by matka Jego została nienaruszoną. Przez to, jest także jasnym, że Słowo Boże, przez które wszystko zostało stworzone i które wszystko zachowuje w całości, tak się powinno było narodzić, by całość Jego Matki pozostała nienaruszona. Było więc rzeczą odpowiednią, by Słowo Boże narodziło się z dziewicy.
Ten sposób narodzenia się nie jest też bynajmniej ujmą dla prawdziwej i naturalnej ludzkiej natury Chrystusa Pana, chociaż narodził się inaczej, niż inni ludzie. Skoro bowiem moc boża jest nieskończona, jak to powyżej okazano i skoro przez nią tylko każda przyczyna może wywoływać swój skutek, jest rzeczą jasną, że jakikolwiek skutek, spowodowany przez jakąkolwiek przyczynę, może być spowodowany przez Boga w tym samym gatunku i w tej samej naturze, bez pomocy danej przyczyny. Jak więc przez moc naturalną istniejącą w nasieniu ludzkim, tworzy się prawdziwy człowiek, mający gatunek i naturę ludzką, tak moc boża, która tę moc dała nasieniu, może taki skutek wywołać bez owej mocy, tworząc prawdziwego człowieka, posiadającego gatunek i naturę ludzką.
Gdyby zaś ktoś powiedział, że skoro człowiek zrodzony sposobem naturalnym, ma ciało utworzone naturalnie, z nasienia męskiego i z tego, czego dostarcza niewiasta, czymkolwiek to jest, więc ciało Chrystusa nie miało tej samej natury co my, jeśli nie zostało zrodzone z nasienia, odpowiadamy na to, stając na stanowisku Arystotelesa, który powiada, że nasienie nie wchodzi materialnie w skład płodu, lecz jest tylko czynnym pierwiastkiem, a całej materii ciała dostarcza matka. I w ten sposób co do materii ciało Chrystusa nie różni się od naszego ciała, gdyż i nasze ciała utworzone są z tego, co wzięliśmy od matki.
Gdyby zaś komuś nie odpowiadało to stanowisko Arystotelesa, to i tak powyższy zarzut nie da się utrzymać. Podobieństwo bowiem odnośnie do materii lub jego brak, rozważa się nie według stanu materii na początku procesu rodzenia, lecz przy jego kresie, według stanu materii już przysposobionej. Nie różni się pod względem materii powietrze powstające z ziemi od powietrza powstającego z wody, bo chociaż woda i ziemia różnią się na początku procesu rodzenia, to jednak działanie pierwiastka rodzącego sprowadza je do jednego stanu. Tak więc przez moc bożą materia, wzięta tylko z niewiasty, może zostać sprowadzoną przy końcu procesu rodzenia do tego samego stanu, który ma materia powstająca z męża i niewiasty. Stąd nie będzie braku podobieństwa, z powodu różności materii między ciałem Chrystusa Pana utworzonym mocą bożą z materii wziętej tylko z matki, i między ciałem naszym, które zostało utworzone mocą natury z materii, wziętej od obojga rodziców. Jasnym jest bowiem, że bardziej się różni od materii, która jest wzięta z męża i niewiasty, muł ziemi (Rdz 2, 7), z którego Bóg utworzył pierwszego człowieka, którego to powszechnie się uważa za człowieka prawdziwego i zupełnie podobnego do nas, niż materia, wzięta tylko z niewiasty, z której zostało utworzone ciało Chrystusa Pana. Stąd narodzenie Jego z dziewicy bynajmniej nie przeszkadza, by Chrystus był prawdziwym człowiekiem, ani też Jego do nas podobieństwu. Chociaż bowiem moc naturalna potrzebuje określonej jakiejś materii, by z niej wywieść określony skutek, to jednak moc boża, która może wywieść wszystko z niczego, nie jest ograniczona do działania na określoną jakąś materię.
Podobnie też nie obniża to godności Matki Chrystusa, że jako dziewica poczęła i porodziła, jakobyśmy przez to nie mieli Jej uważać za matkę prawdziwą Syna Bożego. Z mocy bożej bowiem dała materię potrzebną do zrodzenia ciała Chrystusa, a tylko to jest potrzebne ze strony matki. To zaś, co powoduje utratę dziewictwa u innych matek, nie odnosi się do macierzyństwa, lecz do ojcostwa, gdyż chodzi o doprowadzenie nasienia do miejsca odpowiedniego dla procesu urodzenia.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.