Księga IV, Rozdział 49
Rozwiązanie powyższych zarzutów przeciw Wcieleniu
Na podstawie tego, co powiedziano, łatwo odpowiedzieć na zarzuty, stawiane przeciw wierze we Wcielenie.
Wykazano bowiem, że nie w ten sposób należy rozumieć wcielenie Słowa, jakoby Słowo przemieniło się w ciało, lub jakoby się łączyło z ciałem jako forma. Stąd, z tego, że Słowo stało się ciałem, nie wynika, by Bóg był prawdziwie ciałem, lub, by był mocą w ciele, jak podawał pierwszy zarzut.
Podobnie też nie wynika, by Słowo zmieniło się substancjalnie dlatego, że przybrało naturę ludzką. Zmiana bowiem nie zaszła w Słowie Bożym, lecz tylko w naturze ludzkiej, którą Słowo przyjęło; odnośnie do której, a nie odnośnie do siebie samego, Słowo poczęło się i narodziło w czasie.
To zaś, co podano w trzecim zarzucie, niczego nie dowodzi. Hypostaza nie sięga bowiem poza granice natury, od której ma samoistność. Słowo Boże ma zaś samoistność nie od natury ludzkiej, lecz raczej naturę ludzką pociąga do swej samoistności, lub osobowości; nie przez nią bowiem, lecz w niej istnieje. Stąd nic nie przeszkadza, by Słowo Boże było wszędzie, chociaż natura ludzka, przyjęta przez Słowo Boże, nie jest wszędzie.
Stąd odpowiadamy podobnie na czwarty zarzut. Każda rzecz samoistna musi bowiem posiadać tylko jedną naturę, przez którą, absolutnie mówiąc, ma byt. I tak Słowo Boże ma byt absolutnie, przez samą naturę boską, a nie przez naturę ludzką, przez naturę ludzką zaś, ma ten byt, mianowicie, że jest człowiekiem.
Na piąty zarzut tak samo odpowiadamy. Jest bowiem rzeczą niemożliwą, by natura, przez którą Słowo istnieje, była inną, niż sama osoba Słowa. Istnieje zaś przez naturę boską, a nie przez naturę ludzką, lecz przyciąga tę ostatnią do swego istnienia, by w niej bytować, jak to powiedziano. Stąd natura ludzka nie musi być identyczną z osobą Słowa.
W ten sam sposób odpowiadamy na szósty zarzut. Hypostaza bowiem jest mniej prostą, bądź to w rzeczywistości, bądź w myśli, niż natura, przez którą ma istnienie; a to w rzeczywistości, gdyż hypostaza nie jest własną swą naturą; w myśli zaś tylko w tych rzeczach, w których tym samym jest hypostaza i natura. Hypostaza Słowa nie powstaje zaś jedynie przez naturę ludzką, tak, by przez nią istniała, lecz przez tę naturę ludzką Słowo ma to, że jest człowiekiem. Nie musi więc natura ludzka być bardziej prostą, niż Słowo, jako Słowo; lecz tylko o tyle, że Słowo jest tym człowiekiem.
Wynika stąd także rozwiązanie siódmego zarzutu. Nie musi bowiem materia oznaczona stanowić hypostazę Słowa Bożego bezwzględnie, lecz tylko odnośnie do tego, że jest tym człowiekiem. Tylko bowiem tym sposobem, jak to powiedziano, stanowi tę hypostazę ludzka natura.
Że zaś dusza i ciało w Chrystusie pociągnięte są do osobowości Słowa, a nie stanowią innej osoby, poza osobą Słowa, nie umniejsza to mocy, jak przyjmował ósmy zarzut, lecz raczej dodaje większej godności. Każda rzecz bowiem, łącząc się z wyższym bytem, ma byt doskonalszy, niż gdy istnieje sama; jak dusza zmysłowa w człowieku ma byt szlachetniejszy niż w innych zwierzętach, w których jest główną formą, a nie jest nią w człowieku.
Odpowiadam tak samo na dziewiąty zarzut. W Chrystusie Panu była bowiem prawdziwie ta dusza i to ciało, a jednak nie stanowiły one innej osoby, poza osobą Słowa Bożego, gdyż zostały przyjęte do osobowości Słowa Bożego; podobnie jak ciało, gdy jest bez duszy, ma własny gatunek, lecz gdy się łączy z duszą, od niej otrzymuje gatunek.
Stąd też wynika odpowiedź na dziesiąty zarzut. Jest bowiem jasnym, że ten człowiek Chrystus jest pewną substancją i to nie ogólną, lecz szczegółową. I jest też pewną hypostazą, jednak nie inną, niż hypostaza Słowa; gdyż hypostaza Słowa przyjęła naturę ludzką, aby Słowo istniało substancjalnie tak w naturze ludzkiej, jak boskiej. To zaś co istnieje w naturze ludzkiej, jest to ten człowiek. Stąd gdy się mówi ten człowiek, oznacza się Słowo. Lecz gdyby ktoś ten sam argument zastosował do natury ludzkiej, i powiedział, że ona jest pewną substancją, nie ogólną lecz szczegółową, a zatem hypostazą, toby się oczywiście mylił. Ludzka natura bowiem w Sokratesie czy Platonie nie jest hypostazą, lecz hypostazą jest to, co w tej naturze istnieje. Gdy zaś mówimy, że jest substancją i to szczegółową, nie mówimy tego w tym samym znaczeniu, w którym powiadamy, że hypostaza jest substancją szczegółową. Substancja bowiem według Filozofa ma dwojakie znaczenie; mianowicie znaczenie podłoża w rodzaju substancyj, które nazywa się hypostazą i znaczenie tego, czym coś jest, to znaczy natury rzeczy. Lecz części jakiejś substancji nie nazywa się poszczególnymi substancjami, jakoby były samoistne, lecz istnieją w całości. Dlatego też nie można ich nazywać hypostazami, gdyż żadna z nich nie jest substancją zupełną. Inaczej musiałoby w człowieku być tyle hypostaz, ile jest części.
Na jedenasty zarzut odpowiadamy zaś w ten sposób, że różne znaczenie wprowadza się wtedy, gdy do różnych form stosuje się tę samą nazwę; nie wprowadza się go zaś, gdy się tę samą nazwę stosuje do różnych podłoży; stąd nie wprowadza się różnego znaczenia, gdy się ten wyraz człowiek stosuje raz do Platona, raz do Sokratesa. A zatem ta nazwa człowiek, wypowiedziana o Chrystusie Panu i o innych ludziach, oznacza zawsze tą samą formę, mianowicie naturę ludzką. A zatem stosuje się nazwę natury w tym samym znaczeniu; różnica jest tylko co do podłoża, a mianowicie w tym, że gdy się ją stosuje do Chrystusa, oznacza hypostazę niestworzoną, gdy się ją zaś stosuje do innych ludzi, oznacza hypostazę stworzoną.
Nie nazywa się też hypostazy Słowa Bożego podłożem ludzkiej natury, jakoby natura była jej podmiotem a hypostaza formą, jak to przyjmował dwunasty zarzut. Byłoby to bowiem konieczne, gdyby natura ludzka bezwzględnie stanowiła o bycie hypostazy Słowa. A to jest oczywiście fałszywe, mówi się bowiem, że hypostaza Słowa jest podłożem dla natury ludzkiej, pociągając ją do swej samoistności, tak, jak jakaś rzecz zostaje pociągnięta do czegoś szlachetniejszego, z czym się łączy.
Z tego jednak, że Słowo istniało odwiecznie, nie wynika, że natura ludzka przypadłościowo łączy się ze Słowem, jak wnioskował ostatni argument. Słowo bowiem w ten sposób przyjęło naturę ludzką, że prawdziwie stało się ciałem. Być człowiekiem, znaczy zaś być w rodzaju substancji. Skoro więc hypostaza Słowa jest człowiekiem przez to, że się łączy z naturą ludzką, nie łączy się z nią ta natura przypadłościowo; przypadłości bowiem nie obdarzają bytem substancjalnym.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.