Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga IV, Rozdział 52

Odpowiedź na powyższe zarzuty

Ażeby odpowiedzieć na te zarzuty, należy najpierw zauważyć, że w rodzaju ludzkim widać pewne oznaki grzechu pierworodnego. Skoro bowiem Bóg w ten sposób rządzi ludzkimi czynami, że za dobre nagradza, a za złe karze, jak to okazano powyżej, możemy wnioskować z kary o winie. Rodzaj ludzki cierpi bowiem różne kary, tak cielesne, jak duchowe. Wśród cielesnych, największą jest śmierć, do której prowadzą wszystkie inne, jak głód, pragnienie i tym podobne. Wśród duchowych największą jest słabość rozumu, z której wynika, że człowiek z trudem dochodzi do poznania prawdy i łatwo wpada w błąd, i nie może całkowicie owładnąć pożądaniami zwierzęcymi, które częstokroć zaciemniają mu umysł.

Mógłby zaś ktoś powiedzieć, że tego rodzaju ułomności, tak cielesne jak duchowe, nie są karami, lecz ułomnościami koniecznymi, wynikającymi z materii. Ciało ludzkie bowiem musi podlegać zepsuciu, skoro się składa z pierwiastków przeciwnych sobie; a pożądanie zmysłowe musi się skłaniać do tego, co zadawala zmysły; a skoro rozum bierny jest w możności do poznania wszystkich rzeczy, a żadnej z nich nie posiada aktualnie, lecz z natury zdobywa je przez zmysły, trudno mu dojść do poznania prawdy, i łatwo zbacza od prawdy przez wyobraźnię. Jeżeli jednak popatrzymy na to zagadnienie właściwie, będziemy mogli z wystarczającym prawdopodobieństwem przyjąć, że Opatrzność boża, stosując każdą doskonałość odpowiednio do przedmiotu który ma być udoskonalony, na to połączyła naturę niższą z wyższą, aby wyższa opanowała niższą; gdyby zaś z ułomności natury powstawały jakieś przeszkody w tym opanowaniu, wtedy szczególną i nadprzyrodzoną łaską zostaną usunięte; skoro bowiem dusza rozumna ma wyższą naturę niż ciało, uważa się, że złączona jest z ciałem pod takimi warunkami, że w ciele nie może być niczego, czemuby się sprzeciwiała dusza, przez którą ciało żyje; i podobnie jeśli w człowieku rozum jest złączony z jego pożądaniem zmysłowym, i z innymi władzami zmysłowymi, to władze zmysłowe nie mają rozumowi przeszkadzać, lecz raczej on ma nad nimi panować.

Jeżeli więc, wedle nauki wiary, przyjmujemy, że człowiek od początku został stworzony takim, że póki rozum jego poddany jest Bogu, a władze niższe bez przeszkody mu służą, i ciało ze swej strony nie sprzeciwia się temu poddaniu, Bóg i łaska Jego pomoże do udoskonalenia tego, czego brak naturze; gdy zaś się rozum odwróci od Boga, to i niższe władze zwrócą się przeciw rozumowi, a ciało będzie podlegać namiętnościom, sprzeciwiającym się życiu, które pochodzi od duszy.

Tak więc chociaż tego rodzaju ułomności, absolutnie biorąc naturę ludzką z jej niższej strony, wydają się naturalne, to jednak, zważywszy na opatrzność bożą i godność wyższej części natury ludzkiej, można z wystarczającym prawdopodobieństwem udowodnić, że te ułomności są karygodne. I stąd można wywnioskować, że rodzaj ludzki jest zarażony jakimś grzechem pierworodnym.

Mając więc to na oku, należy odpowiadać na zarzuty.

Nie jest bowiem rzeczą nieodpowiednią, jak twierdził pierwszy zarzut, by, gdy jeden człowiek zgrzeszył, grzech przeszedł na wszystkich przez pochodzenie, chociaż każdego człowieka się chwali lub gani za jego własne uczynki. Inaczej się bowiem rzeczy mają odnośnie do poszczególnego człowieka, a inaczej odnośnie do natury całego gatunku; jak bowiem mówi Porfiriusz: przez uczestnictwo w jednym gatunku wielu ludzi jest jak jeden człowiek. A zatem winy za grzech, który popełnił jeden człowiek, nie przypisuje się innemu człowiekowi, przypisuje się ją jedynie tylko grzeszącemu; są to bowiem dwie różne osoby. Jeżeli zaś jest grzech, który dotyczy samej natury gatunku, nie jest rzeczą nieodpowiednią, by z jednego człowieka przenosił się na drugiego, tak, jak jedni drugim udzielają natury gatunku. Skoro zaś grzech jest pewnym złem natury rozumnej, zło jest to zaś brak dobra, a zatem jeżeli chcemy osądzić, czy jakiś grzech należy do natury wspólnej, lub do poszczególnej osoby, musimy stwierdzić, jakiego on dobra pozbawia. Grzechy uczynkowe zaś, które ludzie zwykle popełniają, pozbawiają grzeszącego jakiegoś dobra, na przykład łaski i należnego porządku we władzach duszy; stąd są grzechami osobistymi, i nie przypisuje się ich drugiej osobie, gdy jedna zgrzeszyła. Pierwszy zaś grzech pierwszego człowieka, nie tylko pozbawił grzeszącego własnego jego i osobistego dobra, mianowicie łaski i należnego porządku w duszy, lecz pozbawił go także dobra, należącego do wspólnej natury. Jak bowiem powiedziano powyżej, natura ludzka u swego początku tak była ustanowiona, że niższe władze doskonale podlegały rozumowi, rozum Bogu, a ciało duszy, Bóg zaś przez łaskę uzupełniał to, czego tu z natury brakowało. To dobrodziejstwo zaś, które czasem nazywa się pierwotną sprawiedliwością, w ten sposób zostało dane pierwszemu człowiekowi, by on je wraz z naturą przekazywał swym potomkom. Gdy zaś rozum, przez grzech pierwszego człowieka, odwrócił się od Boga, wynikło stąd, że i niższe władze przestały doskonale podlegać rozumowi, a ciało duszy; i to nie tylko w pierwszym człowieku, który zgrzeszył, ale ułomność ta, będąc następstwem pierwszego grzechu, przeszła na potomnych, na których także miała przejść pierwotna sprawiedliwość. Tak więc grzech pierwszego człowieka, z którego, wedle naszej wiary, wypłynęły wszystkie inne grzechy, był grzechem i osobistym, gdyż pozbawił pierwszego człowieka własnego dobra, i grzechem natury, gdyż odebrał jemu i jego potomkom dobrodziejstwo udzielone całej naturze ludzkiej. Taka więc skaza, przechodząca na innych z pierwszego rodzica, zawiera w sobie pojęcie winy, jako że wszyscy ludzie uważani są za jednego człowieka, przez uczestnictwo we wspólnej naturze. Tak zatem grzech ów, popełniony wolą pierwszego człowieka, należy uważać za grzech dobrowolny, tak samo jak w uczynku ręki zawarte jest pojęcie winy, ze względu na wolę tego, który nią pierwszy porusza, którym jest rozum, tak, że uważa się w grzechu natury różnych ludzi niejako za części natury powszechnej, tak, jak w grzechu uczynkowym mają udział różne części człowieka.

Odnośnie do tego, prawdą będzie więc powiedzenie, że gdy jeden zgrzeszył, wielu stało się grzesznymi, jak mówi Apostoł, jak to przytaczał drugi argument. Nie jakoby w pierwszym aktualnie istnieli inni ludzie, lecz wirtualnie, jako w pierwszym początku. Nie mówi się także, że zgrzeszyli w nim w tym znaczeniu, jakoby popełnili jakiś uczynek, lecz w tym znaczeniu, że należą do jego natury, która jest przez grzech zepsuta.

Jeśli jednak, jak rozumował trzeci argument, od pierwszego rodzica grzech przechodzi na potomków, a podmiotem grzechu jest dusza rozumna, to przecież nie wynika stąd, by dusza rozumna była przekazywana wraz z nasieniem. Ten grzech natury, zwany pierworodnym, przekazuje się bowiem w ten sposób, jak się przekazuje samą naturę gatunku, a chociaż zostaje ona udoskonalona przez duszę rozumną, jednak nie przekazuje się duszy wraz z nasieniem; przekazuje się tak tylko ciało, które ma z natury zdolność przyjęcia takiej duszy, jak to okazano w Drugiej Księdze.

A chociaż Chrystus Pan co do ciała pochodził od pierwszego rodzica, to jednak nie podpadł pod skazę grzechu pierworodnego, jak wnioskował czwarty zarzut; gdyż tylko materię ciała ludzkiego przyjął od pierwszego rodzica; moc formująca Jego ciała nie pochodziła zaś od pierwszego rodzica, lecz była to moc Ducha Świętego, jak to powyżej wykazano. Stąd przyjął naturę ludzką od Adama nie jako od przyczyny sprawczej, chociaż ją przyjął od Adama, jako od początku materialnego.

Należy też rozważyć, że powyższe ułomności przenoszą się przez naturalne pochodzenie dlatego, że naturze naszej została odjęta pomoc łaski, którą otrzymała w pierwszym rodzicu i która miała być przekazywana potomkom wraz z naturą. A ponieważ to odjęcie łaski było następstwem grzechu dobrowolnego, więc ułomność stąd wynikająca przyjęła formę winy. A zatem tego rodzaju ułomności są karygodne przez odniesienie do pierwszego ich źródła, mianowicie grzechu Adama, i są naturalne, w odniesieniu do natury już upadłej; stąd też mówi Apostoł (Ef 2, 3), byliśmy z przyrodzenia synami gniewu. I tak odpada zarzut piąty.

Widzimy więc z tego co powiedziano, że skażone pochodzenie, które jest przyczyną grzechu pierworodnego, ma źródło z braku pewnego pierwiastka, daru darmo danego, którym była obdarowana natura ludzka przy swym ustanowieniu. Dar ten był w pewien sposób naturalnym, nie jakoby pochodził od pierwiastków natury, ale dlatego, że był dany człowiekowi w ten sposób, iż miał być przekazywany wraz z naturą. Zarzut szósty opierał się zaś na tym znaczeniu wyrazu naturalny, które oznacza coś spowodowanego pierwiastkami naturalnymi.

W ten sam sposób rozumuje siódmy zarzut, wychodząc z ułomności pierwiastka naturalnego, który należy do natury gatunku; co bowiem pochodzi od ułomności takiego pierwiastka naturalnego, zdarza się rzadko. Lecz skaza grzechu pierworodnego pochodzi z braku pierwiastka dodanego do pierwiastków gatunku, jak to powiedziano.

Należy także wiedzieć, że w akcie władzy rozrodczej nie może być zła grzechu uczynkowego, ten bowiem zależy od woli danego osobnika, podczas gdy akt tej władzy nie jest posłuszny rozumowi lub woli, jako podawał ósmy argument. Lecz skazę grzechu pierworodnego, która należy do natury, odnajdujemy w akcie władzy rozrodczej, skoro akty te nazywamy naturalnymi.

Na dziewiąty zaś zarzut odpowiadamy z łatwością na podstawie tego, co powiedziano. Grzech bowiem nie usuwa dobra natury, należącego do gatunku natury; lecz to dobro natury, które polegało na dodanej łasce, mogło zostać usunięte przez grzech pierwszego człowieka, jak to powyżej powiedziano.

Łatwą jest również odpowiedź na zarzut dziesiąty. Skoro bowiem odjęcie czegoś i brak czegoś stoją do siebie w pewnym stosunku, to w grzechu pierworodnym dzieci podobne są do rodziców, bo i dar, którym byli na początku obdarzeni, byliby przekazywali potomkom; bo chociaż nie należał ten dar do pojęcia gatunku, to jednak z łaski bożej w ten sposób był dany pierwszemu człowiekowi, by od niego przeszedł na cały gatunek.

Należy także zważyć, że chociaż ktoś zostanie oczyszczony przez łaskę sakramentów od grzechu pierworodnego, tak, że mu się go nie przypisuje jako winy, oczyszczenie uwalnia jego osobiście od grzechu pierworodnego, lecz cała natura nie zostaje jednak uzdrowiona; i dlatego aktem naturalnym grzech pierworodny zostaje przekazany potomkom. Tak więc w człowieku rodzącym, jako w osobie, nie ma grzechu pierworodnego; i nie ma też grzechu uczynkowego w akcie rodzenia, jak mówił jedenasty zarzut; lecz ponieważ przez grzech pierworodny została skażona cała natura, skażenie to odnosi się tak do człowieka, który jest naturalnym pierwiastkiem rodzenia, jak i do aktu rodzenia.

Należy też wiedzieć, że uczynkowy grzech pierwszego człowieka przeszedł na naturę; natura w nim bowiem była jeszcze doskonałą, przez dar nadany jej na początku. Lecz przez jego grzech natura została pozbawiona tego daru, akt jego stał się tylko naturalnym. Dlatego nie mógł zadośćczynić za całą naturę, ani też naprawić dobra natury przez własne czyny; lecz mógł tylko w pewnej mierze zadośćczynić za to, co odnosiło się do jego własnej osoby. Stąd jest jasną odpowiedź na dwunasty zarzut.

Podobnie jest ona jasną i na trzynasty zarzut; gdy bowiem grzeszą późniejsi rodzice, natura jest już pozbawiona daru danego jej na początku. Stąd grzechy ich nie są przyczyną jakiegoś skażenia, któreby było przekazywane potomnym, lecz szkodzą im tylko osobiście.

Tak więc nie jest ani rzeczą nieodpowiednią, ani przeciwną rozumowi, by w ludziach był grzech pierworodny; choć tak twierdziła herezja Pelagianów, którzy przeczyli grzechowi pierworodnemu.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.