Księga IV, Rozdział 54
Że wcielenie Boga było rzeczą odpowiednią
Jeżeli ktoś pilnie i pobożnie rozważa tajemnicę Wcielenia, znajdzie tam tak wielką głębię mądrości, że przewyższa ona poznanie ludzkie, według słów Apostoła: głupstwo boże jest mędrsze nad ludzi (1 Kor 1, 25). Stąd temu, kto ze czcią rozważa tę tajemnicę, okażą się coraz to wspanialsze tajniki.
Najpierw należy więc rozważyć, że Wcielenie Boga było dla człowieka najskuteczniejszą pomocą w dążeniu do szczęśliwości wiecznej. Okazaliśmy bowiem w III. Księdze, Rozdział XLVIII, że doskonała szczęśliwość człowieka polega na bezpośrednim widzeniu Boga. Mogłoby się zaś komuś wydawać, że nigdy człowiek nie będzie mógł dojść do tego stanu, by rozum ludzki bezpośrednio łączył się ze samą istotnością Bożą, tak jak rozum łączy się z przedmiotem swego poznania, z powodu niezmiernej odległości natur; i tak człowiek zniechęciłby się w poszukiwaniu szczęścia, powstrzymany rozpaczą. Przez to zaś, że Bóg chciał zjednoczenia się osobowego z naturą ludzką, okazuje się ludziom z oczywistością, że człowiek może się łączyć umysłem z Bogiem, oglądając Go bezpośrednio. Było więc rzeczą w wysokim stopniu odpowiednią, by Bóg przyjął naturę ludzką, by wzmocnić w człowieku nadzieję w szczęśliwość wieczną. Stąd po wcieleniu Chrystusa, ludzie zaczęli bardziej pragnąć szczęśliwości niebieskiej, według słów (J 10, 10): Jam przyszedł, aby żywot miały i obficiej miały.
Podobnie też przez Wcielenie usuwa się przeszkody w zdobyciu zbawienia. Skoro bowiem doskonała szczęśliwość człowieka polega jedynie na radowaniu się Bogiem, jak to wykazano powyżej (Ks. III, tamże), kto ostatecznie przywiązuje się jako do celu do rzeczy, będących poniżej Boga, tym samym nie może uczestniczyć w prawdziwej szczęśliwości. Mógłby zaś łatwo człowiek popaść w to, by przylgnął jako do celu do rzeczy poniżej Boga będących, gdyby nie znał godności swej natury. Dlatego się zdarza, że niektórzy, bacząc tylko na swą cielesną i zmysłową naturę, która jest wspólną człowiekowi wraz z innymi zwierzętami, poszukują w cielesnych rozkoszach przyjemności zwierzęcych. Inni znowu, widząc wyższość pod pewnym względem niektórych stworzeń nad człowiekiem, zaczęli im oddawać cześć; czcili świat i jego części, z powodu jego wielkości i trwania w czasie; albo też czcili substancje duchowe, aniołów i szatanów, dlatego, że przewyższają ludzi bądź to nieśmiertelnością, bądź bystrością rozumu; i byli zdania, że tam, jako w czymś od człowieka wyższym, należy szukać szczęścia. Chociaż zaś, pod pewnymi względami człowiek jest niższy od niektórych stworzeń, a nawet do najniższych stworzeń w pewnych rzeczach jest podobny, to jednak w porządku celu, nie ma od człowieka nic wyższego, jak tylko Bóg, na którym jedynie polega doskonała szczęśliwość ludzka. I tę godność człowieka, że mianowicie ma otrzymać szczęśliwość bezpośredniego oglądania Boga, Bóg okazuje w sposób najodpowiedniejszy, przez to, że sam bezpośrednio przyjmuje naturę ludzką. Stąd widzimy, że jako następstwo Wcielenia Boga, wielu ludzi zaprzestało oddawać cześć aniołom i szatanom, i w ogóle stworzeniom, pogardziwszy rozkoszami ciała i wszelkimi dobrami materialnymi, oddało się jedynie chwaleniu Boga, od którego jedynie oczekują pełni szczęścia, według napomnień Apostoła: co w górę jest, szukajcie, gdzie Chrystus jest na prawicy Bożej siedzący: Co w górę jest miłujcie, nie co na ziemi (Kol 3, 1–2).
Co więcej. Ponieważ doskonała szczęśliwość człowieka polega na poznaniu Boga takim, które przewyższa zdolność umysłu stworzonego, jak to okazano w Trzeciej Księdze (tamże), było rzeczą potrzebną, by człowiek miał jakiś przedsmak takiego poznania, który by go kierował do owej pełności, a to daje wiara, jak okazaliśmy w Trzeciej Księdze. Poznanie zaś, które kieruje człowieka do jego ostatecznego celu, musi być zupełnie pewne, dlatego, że jest podstawą, przez którą wszystko zostaje skierowane do ostatecznego celu; podobnie jak zasady, które z natury poznajemy, są najpewniejsze. Zupełnie pewne poznanie czegoś możemy zaś mieć wtedy, gdy albo jest to coś oczywistego, jak na przykład pierwsze zasady dowodzenia, lub gdy się to da sprowadzić do oczywistości, jak wniosek w dowodzeniu. To zaś co wiara człowiekowi podaje o Bogu, nie może być dla człowieka oczywiste, gdyż przewyższa moc poznawczą rozumu ludzkiego. Należało więc, by to zostało objawione człowiekowi przez kogoś, dla kogo to jest oczywiste. I chociaż dla wszystkich, oglądających istotność bożą, jest to, co wiara podaje, w pewien sposób oczywistym, to jednak, by mieć zupełnie pewne poznanie, należało odnieść się do pierwszego pierwiastka tego poznania, mianowicie do Boga, dla którego te rzeczy z natury są oczywiste, i przez którego zostają one ludziom okazane; podobnie na przykład pewność nauki sprowadza się do pierwszych zasad, których się nie dowodzi. Ażeby więc człowiek mógł dojść do zupełnej pewności co do prawdziwości wiary, było rzeczą odpowiednią, by go o niej pouczył Bóg, który stał się człowiekiem, by człowiek, ludzkim sposobem otrzymał boską naukę. I dlatego powiedziano (J 1, 18): Boga żaden nigdy nie widział, jednorodzony Syn, który jest na łonie ojcowskim, On opowiedział. I sam Chrystus Pan powiada (J 18, 37): Ja się na to narodziłem, i na to przyszedłem na świat, abym dał świadectwo prawdzie. Dlatego widzimy, że po Wcieleniu Chrystusa Pana, ludzie posiadają naukę o poznaniu Boga w sposób bardziej oczywisty i bardziej pewny, według słów Izajasza (Iz 11, 9): Napełniona jest ziemia znajomości Pańskiej.
Podobnie. Skoro doskonałe szczęście człowieka polega na cieszeniu się Bogiem, należało przygotować uczucie człowieka na to pragnienie radowania się Bogiem, skoro widzimy, że człowiek ma naturalne pragnienie szczęścia. Pragnienie radowania się zaś jakąś rzeczą, pochodzi z miłości ku niej. Było więc rzeczą potrzebną, by człowieka, który pragnie szczęścia, zachęcać do miłości bożej. Nic zaś bardziej nas nie zachęca do miłości, jak doświadczenie jej na sobie. W żaden zaś sposób nie mogła miłość Boża być człowiekowi lepiej okazaną, jak przez to, że Bóg chciał się z nim złączyć w jednej osobie; jest to bowiem właściwością miłości, że pragnie, o ile to jest możliwe, łączyć kochającego z przedmiotem jego miłości (Dion. De div. Nom. IV). Było więc dla człowieka, dążącego do doskonałego szczęścia, rzeczą potrzebną, by Bóg stał się człowiekiem.
Co więcej. Skoro przyjaźń polega na pewnej równości, (VIII Ethic.), wydaje się, że nie można łączyć w przyjaźni tych rzeczy, które bardzo się od siebie różnią. Na to więc, by mogła ściślejsza przyjaźń zaistnieć między Bogiem a człowiekiem, było dla człowieka pożytecznym, by Bóg stał się człowiekiem, gdyż z natury człowiek człowiekowi jest przyjacielem, abyśmy w ten sposób gdy widomie Boga poznajemy, przez Tego, ku niewidomym rzeczom miłością się unosili. (Prefacja na Boże Narodz.).
Podobnie jest też jasnym, że szczęście jest nagrodą cnoty (I Ethic.). Należy więc tych, którzy dążą do szczęścia, przygotować do tego przez cnotę. Do cnoty zaś pobudzają nas i słowa i przykłady. Przykłady zaś i słowa czyjeś, tym skuteczniej pobudzają do cnoty, im bardziej jesteśmy przekonani o jego dobroci. O żadnym bowiem z ludzi, jako człowieku, nie można twierdzić nieomylnie, że jest dobry; i najświętsi bowiem ludzie miewali niektóre braki. Potrzeba więc było na to, by człowiek się umocnił w cnocie, ażeby otrzymał naukę i przykład od Boga wcielonego. Dlatego mówi sam Chrystus Pan (J 13, 15): dałem wam przykład, abyście jakom ja wam czynił, tak i wy czynili.
Podobnie. Tak jak cnoty przygotowują człowieka do szczęścia, tak przeszkodą mu są w nim grzechy. Grzech zaś, przeciwny cnocie, jest przeszkodą w osiągnięciu nieba nie tylko przez to, że wprowadza pewien nieporządek do duszy, który ją odprowadza od należnego celu, ale także przez to, że obraża Boga, od którego się spodziewamy nagrody nieba, jako od tego, który zważa na wszystkie czyny ludzkie; grzech sprzeciwia się także miłości bożej, jak to szczegółowo okazano w Księdze Trzeciej. (CXVI). A poza tym, człowiek mający świadomość, że obraził Boga, traci przez grzech nadzieję zbliżenia się do Boga, która jest potrzebna do dostąpienia nieba. Potrzeba więc rodzajowi ludzkiemu, który pełen jest grzechów, na to jakiegoś lekarstwa. Tego lekarstwa nie może zaś nikt dać, jak tylko Bóg, który może też skłonić wolę ku dobru, tak, by ją do należytego porządku sprowadzić, i może przebaczyć obrazę Mu wyrządzoną, obrazę bowiem może przebaczyć tylko ten, któremu została wyrządzona. Ażeby zaś sumienie człowieka zostało uwolnione od dawnych grzechów, musi on się upewnić, że Bóg mu przebacza. Nie mógłby zaś tego być pewnym, jeśli go sam Bóg nie upewni. Było więc rzeczą odpowiednią, oraz rzeczą pożyteczną dla rodzaju ludzkiego, w dążeniu do szczęśliwości wiecznej, że Bóg stał się człowiekiem, by w ten sposób człowiek otrzymał odpuszczenie grzechów od Boga, a zapewnienie o tym odpuszczeniu od Boga Człowieka. Stąd mówi sam Chrystus Pan (Mt 9, 6): iżbyście wiedzieli, że moc ma Syn człowieczy na ziemi odpuszczać grzechy i t. d., także Apostoł mówi (Hbr 9, 14), że krew Chrystusa oczyści sumienia nasze od martwych uczynków, ku służeniu Bogu żyjącemu.
Co więcej. Tradycja Kościoła nas uczy, że cały rodzaj ludzki zarażony jest grzechem. Porządek sprawiedliwości bożej jest zaś taki, jak to powiedziano powyżej, (Ks. III, R. CLVIII), że Bóg nie odpuszcza grzechu bez zadośćuczynienia. Żaden człowiek nie mógł zaś zadośćuczynić za grzech całego rodzaju ludzkiego, każdy bowiem poszczególny człowiek jest czymś mniej od całego rodzaju ludzkiego. Trzeba więc było, na to, by rodzaj ludzki został uwolniony od powszechnego grzechu, by zadośćczynił ktoś, kto by był i człowiekiem, jako że człowiekowi wypada zadośćczynić, i czymś wyższym od człowieka, by zasługa jego była wystarczającą dla zadośćuczynienia za grzech całego rodzaju ludzkiego. Większym od człowieka w porządku szczęśliwości wiecznej jest zaś tylko Bóg; aniołowie bowiem, chociaż są wyżsi co do natury, nie są wyżsi w porządku celu, dlatego, że mają taki sam udział, jak człowiek, w szczęśliwości wiecznej. Było więc rzeczą pożyteczną dla człowieka w zdobywaniu szczęścia wiecznego, by Bóg stał się człowiekiem, dla zgładzenia grzechu rodzaju ludzkiego. To ma na myśli Jan Chrzciciel, mówiąc o Chrystusie Panu, (J 1, 29): Oto Baranek Boży, oto który gładzi grzech świata. Apostoł zaś mówi, do Rzymian (Rz 5, 18): Jako przez jednego przestępstwo na wszystkich ludzi ku potępieniu, tak i przez jednego sprawiedliwość na wszystkich ludzi, ku usprawiedliwieniu żywota.
Z tych i tym podobnych argumentów widzimy, iż nie było rzeczą niestosowną dla dobroci Bożej, by Bóg stał się człowiekiem, lecz że było to rzeczą dla zbawienia ludzkiego niezmiernie korzystną.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.