Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga IV, Rozdział 55

Rozwiązanie zarzutów powyższych przeciwko temu, że wcielenie Boga było rzeczą odpowiednią

Nietrudno odpowiedzieć na zarzuty, które powyżej (R LIII) przytoczono.

Nie sprzeciwia się to bowiem porządkowi rzeczy, by Bóg stał się człowiekiem, jak twierdził pierwszy zarzut. Chociaż bowiem natura boska nieskończenie przewyższa naturę ludzką, to jednak człowiek, z natury swojej, Boga ma za cel swój, i z natury ma się z Bogiem złączyć przez rozum; wzorem i zapewnieniem tego połączenia było połączenie Boga i człowieka w jednej osobie, przy zachowaniu jednak właściwości natury boskiej i natury ludzkiej, ażeby ani boska natura nie straciła nic ze swej doskonałości, ani natura ludzka nie została wzniesiona ponad granice swego gatunku.

Należy także zważyć, że dla doskonałości i niezmienności dobroci bożej, nie będzie to ujmą dla Boga, gdy zbliży się do Niego jakiekolwiek stworzenie, chociaż dla stworzenia jest to zyskiem. W ten sposób bowiem udziela stworzeniom swej dobroci, że Sam nie ponosi przez to żadnej szkody.

Podobnie też, chociaż wystarcza wola boża, by uczynić wszystko, to jednak mądrość boża wymaga, by każda poszczególna rzecz, odpowiednio do jej potrzeby, była przedmiotem opatrzności bożej; poszczególnym rzeczom bowiem nadał Bóg właściwe im przyczyny. Stąd, chociaż Bóg, samą Swą wolą mógł sprawić wszystkie korzyści, które przypisujemy Wcieleniu Boga, jak twierdził drugi zarzut, to jednak korzystnym było dla natury ludzkiej, by tego rodzaju korzyści spowodowane były przez Boga, który stał się człowiekiem, jak to możemy poznać z argumentów podanych w rozdziale poprzednim.

Na trzeci zarzut także łatwo odpowiedzieć. Człowiek bowiem, jest złożony z natury duchowej i cielesnej, i jest jakby na granicy obu natur, tak, że wydaje się, iż cokolwiek się uczyni dla zbawienia człowieka, odnosi się do wszelkiego stworzenia. Niższe bowiem stworzenia są przeznaczone na użytek człowieka i są mu w pewnej mierze podległe. Wyższe zaś stworzenia, duchowe, mianowicie aniołowie, mają posiąść ten sam cel ostateczny, co i ludzie, jak powyżej wykazano (Ks. III, R. XXV). Tak więc wydaje się, iż było rzeczą odpowiednią, by powszechna przyczyna wszystkiego przyjęła do jedności osoby to stworzenie, w którym więcej niż w jakimkolwiek innym, łączy się z wszelkim stworzeniem. Należy też rozważyć, że tylko natura rozumna działa sama przez się, stworzenia nierozumne działają bowiem raczej pod wpływem przyrodzonych popędów, a nie same przez się. Są zatem raczej narzędziami, niż głównymi czynnikami. Należało więc, by Bóg złączył się z takim stworzeniem, które by było zdolne do działania jako główny czynnik. Te rzeczy bowiem, które działają jako narzędzia, działają, o ile zostaną ku temu działaniu pobudzone, główny czynnik zaś sam przez się działa. Gdyby więc Bóg miał coś zdziałać przez stworzenie nierozumne, wystarczyłoby, odpowiednio do przyrodzonych warunków tego stworzenia, by Bóg je pobudził do działania; a nie byłoby potrzebnym, by złączył się z nim w jednej osobie, by ta osoba działała; byłoby to bowiem niezgodne z naturą takiego stworzenia, a zgodne jest jedynie z naturą rozumną. Było więc rzeczą odpowiednią, nie to, by Bóg przyjął jakąś naturę nierozumną, lecz by przyjął naturę rozumną, mianowicie anielską, lub ludzką.

A chociaż natura anielska, co do właściwości przyrodzonych jest doskonalszą od natury ludzkiej, jak to twierdził zarzut czwarty, to jednak słusznym było, że Bóg przyjął naturę ludzką. Po pierwsze dlatego, że za grzech ludzki można było złożyć zadośćuczynienie; dlatego, że wybór człowieka nie odnosi się do czegoś w sposób niezmienny, lecz może się odwrócić od dobra do zła, a od zła może wrócić do dobra; podobnie też rozum ludzki poznaje prawdę z przedmiotów zmysłowych i przez pewne znaki, i dlatego mogą go one zwrócić w różnych kierunkach. Poznanie anioła jest zaś niezmienne, dlatego, że przez prostą intuicję ma poznanie nie podlegające zmianom, stąd i wybór jego jest niezmienny; stąd albo zupełnie nie skłania się ku złemu, albo jeżeli się ku niemu skłoni, dzieje się to bez możliwości zmiany; dlatego grzech jego jest nie do naprawienia. Skoro więc, jak nas uczy Pismo św., główną przyczyną wcielenia bożego jest zadośćuczynienie za grzechy, było rzeczą odpowiedniejszą, by Bóg przyjął naturę ludzką, niż anielską. Po drugie dlatego, że Bóg przyjął stworzenie w jedności osoby, a nie w jedności natury, jak widać z tego, co powyżej wykazano (R. XXXIX, XLI). Było więc odpowiedniejszym, by przyjął ludzką, niż anielską naturę, dlatego, że w człowieku czym innym jest natura niż osoba, skoro jest on złożony z materii i formy; nie ma zaś tego złożenia u anioła, który jest niematerialny. Po trzecie dlatego, że anioł według właściwości swojej natury, bliższy jest poznania Boga, niż człowiek, którego poznanie bierze początek od zmysłów. Dla anioła było więc wystarczającym, by umysł jego został pouczony przez Boga o prawdach bożych. Naturalne własności człowieka wymagały zaś, by Bóg pouczył go o nim samym za pomocą zmysłów. To zaś dokonało się przez Wcielenie. Także sama odległość pomiędzy człowiekiem i Bogiem zdaje się tym bardziej przeszkadzać mu w połączeniu się z Bogiem. Dlatego tym więcej potrzeba było, by Bóg przyjął naturę człowieka, a nie anioła, aby mógł powziąć nadzieję uzyskania szczęśliwości wiecznej. Człowiek również, jako korona stworzeń, poprzedzony przez wszystkie inne stworzenia w porządku naturalnego pochodzenia, słusznie łączy się z pierwszym początkiem rzeczy, jakby zamykał krąg doskonałości stworzeń.

Przyjęcie zaś przez Boga ludzkiej natury nie jest sposobnością do błędu, jak to przypuszczał piąty zarzut. Przyjęcie bowiem ludzkiej natury, jak wykazano powyżej, dokonało się w jedności osoby, a nie w jedności natury, nie musimy więc przyjąć zdania, że Bóg nie jest ponad wszystko, lub że jest duszą świata i t. p.

Chociaż zaś powstały pewne błędy odnośnie do wcielenia się Boga, jak to podawał szósty zarzut, to jednak wiemy, że dużo więcej błędów upadło po wcieleniu. Podobnie bowiem jak ze względu na naturę stworzeń, skłonną do upadku, z tego co stworzyła dobroć boża, wyniknęły pewne złe skutki, tak też nie można się też dziwić, że z powodu słabości umysłu ludzkiego, powstały po objawieniu prawdy boskiej pewne błędy. Te jednak błędy wyćwiczyły myśl wiernych w pilniejszym badaniu i rozumieniu prawdy bożej, podobnie jak zło, które się zdarza wśród stworzeń, Bóg obraca na dobro.

Chociaż zaś wszelkie dobro stworzone, w porównaniu z dobrocią bożą wydaje się małym, to jednak pośród rzeczy stworzonych nic nie może być wyższym nad zbawienie stworzenia rozumnego, które polega na uczestniczeniu w samej dobroci bożej. Przez wcielenie boskie dokonało się zaś zbawienie ludzkie, więc przyniosło światu bardzo wielkie korzyści, jak siódmy zarzut podawał. Nie wynikało stąd, iż wszyscy ludzie dostąpią zbawienia przez wcielenie się Boga, lecz tylko ci, którzy to wcielenie przyjmą przez wiarę i jej sakramenty. Moc wynikająca ze wcielenia się Boga, wystarcza wprawdzie do zbawienia wszystkich ludzi, że jednak nie wszyscy czerpią stąd zbawienie, wynika z braku odpowiedniego w nich usposobienia, mianowicie, iż nie chcą przyjąć skutków wcielenia, przez to, że nie łączą się z Bogiem wcielonym, przez wiarę i miłość. Nie została bowiem ludziom odjęta wolność woli, przez którą mogą uznać lub nie uznać Boga wcielonego, inaczej dobro człowieka byłoby przymusowe, a przez to przestałoby być zasługującym i chwalebnym.

Wcielenie Boga zostało też objawione człowiekowi wystarczającymi znakami. Bóstwo bowiem najlepiej można okazać przez to, co jest właściwe Bogu. Jest zaś właściwością Boga, że może zmienić prawa natury, sprawiając coś ponad naturę, której jest Twórcą. Wykazuje się więc w sposób najodpowiedniejszy boskość przez uczynki, które przewyższają prawa natury, jak na przykład przywrócenie ślepym wzroku, oczyszczenie trędowatych, wskrzeszenie zmarłych. A tego rodzaju rzeczy dokonał Chrystus. To też gdy Go pytano: Tyś jest, który masz przyjść, czyli innego czekamy? (Łk 7, 20), okazał swe bóstwo, mówiąc: Ślepi widzą, chromi chodzą, głusi słyszą i t. d. (Mt 11, 5). Nie było zaś koniecznym stworzenie innego świata; nie wymagała tego bowiem ani mądrość Boża, ani natura rzeczy. Jeśliby zaś powiedziano, jak to podawał ósmy zarzut, że podobne cuda czynili także inni, to jednak należy rozważyć, że Chrystus czynił je zupełnie inaczej i w sposób odpowiedni Bogu. Czytamy bowiem, że inni czynili te rzeczy modląc się, Chrystus zaś rozkazując, jakby własną mocą. I nie tylko sam to uczynił, lecz i innym dał moc czynienia podobnych i większych jeszcze cudów, którzy je czynili przez samo wezwanie imienia Chrystusa. Chrystus czynił też nie tylko materialne, ale i duchowe cuda, które są o wiele większe; mianowicie, przez Chrystusa i na wezwanie Jego imienia został zesłany Duch Święty, przez którego zapłonęły serca miłością Boga, a umysły napełniły się nagle mądrością rzeczy bożych, języki prostaczków stały się wymowne w wykładaniu prawdy bożej ludziom. Tego rodzaju uczynki są wyraźnym dowodem bóstwa Chrystusa, gdyż żaden człowiek jako człowiek tylko, nie mógł ich dokonać. Stąd Apostoł, do (Hbr 2, 3–4), mówi, że zbawienie ludzi gdy się poczęło przepowiadać przez Pana, od tych, którzy słyszeli, na nas potwierdzone jest, gdy Bóg społem poświadczał znamionami i cudami i rozlicznymi mocami i rozdawaniem Ducha Świętego.

Chociaż zaś wcielenie było koniecznym dla zbawienia całej ludzkości, nie było jednak potrzebnym, jak podawał dziewiąty zarzut, by Bóg się wcielił od początku świata. Po pierwsze dlatego, że przez wcielenie Boże potrzeba było ludziom dać lekarstwo na grzechy, jak to powyżej powiedziano (Rozdz. poprz.). Lekarstwa na grzechy nie można zaś człowiekowi z pożytkiem podawać, jeżeli pierwej nie uzna swego błędu, by w ten sposób człowiek z pokorą i nie ufając sobie, nadzieję swą położył w Bogu, który jedynie z grzechu może uzdrowić, jak to powiedziano. Mógł zaś człowiek wbić się w pychę odnośnie do swej wiedzy i odnośnie do swej mocy. Należało go więc przez jakiś czas pozostawić sobie samemu, by doświadczył, że nie potrafi się sam zbawić, ani swą wiedzą przyrodzoną, bo przed czasem spisanego prawa wykroczył przeciwko prawu natury, ani przez swą moc, bo gdy przez prawo poznał co jest grzechem, to jednak ze słabości grzeszył. Tak więc należało człowiekowi, który już nie ufał w swoją wiedzę i moc, dać wreszcie pomoc skuteczną przeciw grzechowi, przez wcielenie Chrystusa; mianowicie łaskę Chrystusa, przez którą by został pouczony w wątpliwościach, by nie pobłądził w poznaniu, oraz umocniony przeciw napaściom pokus, by nie upadł ze słabości. Tak więc rozróżniamy trzy stany w rodzaju ludzkim, pierwszy przed prawem, drugi pod prawem, trzeci pod łaską. Stąd należało, by Bóg wcielony dał ludziom doskonałe przepisy i naukę. Natura ludzka wymaga zaś tego, by człowiek nie od razu osiągał doskonałość, lecz by stopniowo dochodził od niedoskonałości do doskonałości; widzimy to przy nauce dzieci, które najpierw pouczamy o najprostszych rzeczach, i które nie mogą z początku zrozumieć rzeczy trudnych. Podobnie też, gdyby ktoś swym słuchaczom opowiadał rzeczy zupełnie nowe i trudne, nie od razu by go rozumiano, lecz trzeba by ich przygotować przedtem do tego. Tak więc było rzeczą odpowiednią, by w rzeczach tyczących się zbawienia, rodzaj ludzki otrzymał na początku naukę łatwą i prostą, przez patriarchów, prawo i proroków, i by powoli w miarę wypełnienia się czasów, głoszono doskonałą naukę Chrystusa na ziemi, według słów Apostoła (Ga 4, 4): Lecz gdy przyszło wypełnienie czasu, zesłał Bóg Syna swego. Powiedziano również tamże (Ga 3, 24–25), że: zakon pedagogiem naszym był w Chrystusie... lecz już nie jesteśmy pod pedagogiem. Podobnie należy też zważyć, że jak przybycie wielkiego króla poprzedzone jest przez wysłanników, którzy mają przygotować poddanych do przyjęcia króla z odpowiednią czcią, tak należało wyprzedzić przybycie Boga na ziemię, przygotowaniem ludzi na przyjęcie Boga wcielonego. Działo się to przez obietnice i nauki, które umysły ludzkie przysposobiły tak, by ludzie łatwiej uwierzyli w Tego, który uprzednio był zapowiedziany, i by ze względu na dawne obietnice z większym upragnieniem Go przyjęli.

Chociaż zaś przyjście Boga Wcielonego na świat, było bardzo potrzebne dla zbawienia ludzkiego, nie było jednak koniecznym, by aż do końca świata Bóg pozostał z ludźmi, jak to twierdził dziesiąty zarzut. To bowiem sprzeciwiałoby się czci, którą ludzie winni byli okazywać Bogu wcielonemu; widząc bowiem, że podobnie jak inni ludzie ma On ciało, nie uważaliby, że jest czymś od nich większym. Lecz gdy po cudach, jakie na ziemi uczynił, usunął się z pośród nich, zaczęli Mu większą cześć okazywać. Z tego powodu i uczniom swoim nie dał pełni Ducha świętego, póki wśród nich przebywał, jakoby nieobecność Jego uczyniła dusze ich bardziej podatnymi na przyjęcie darów duchowych. Stąd sam do nich mówił, (J 16, 7): jeśli nie odejdę, Pocieszyciel nie przyjdzie do was; a jeśli odejdę, poślę go do was.

Jednak nie było rzeczą odpowiednią, by Bóg przyjął ciało niecierpiętliwe i nieśmiertelne, jak to wysuwał jedenasty zarzut, lecz raczej odpowiednim było, by przyjął ciało cierpiętliwe i śmiertelne. Po pierwsze dlatego, że było rzeczą konieczną, by ludzie poznali dobrodziejstwo Wcielenia, by przez to rozpalili się miłością bożą. Potrzebnym zaś było, dla okazania prawdziwości Wcielenia, by przyjął ciało podobne do ciała innych ludzi, mianowicie cierpiętliwe i śmiertelne. Gdyby bowiem przyjął ciało niecierpiętliwe i nieśmiertelne, wydawałoby się ludziom, którzy nie znali takiego ciała, że ono jest majakiem, a nie prawdziwym ciałem. Po drugie dlatego, że było rzeczą potrzebną, by Bóg przyjął ciało, by zadośćuczynić za grzechy rodzaju ludzkiego. Zdarza się zaś czasem, że jeden człowiek zadośćczyni za drugiego, jak to wykazano w III Księdze (R. CLVIII), a to w ten sposób, że karę należną drugiemu, on, choć się ona jemu nie należy, przyjmuje dobrowolnie. Karą zaś wynikającą z grzechu rodzaju ludzkiego, jest śmierć, i inne cierpienia obecnego życia, jak to powiedziano powyżej (R. L). Stąd też mówi Apostoł (Rz 5, 12): przez jednego człowieka grzech na ten świat wszedł, a przez grzech śmierć. Należało więc, by Bóg przyjął ciało cierpiętliwe i śmiertelne, choć był bez grzechu, by cierpiąc i umierając, za nas zadośćuczynił, i grzech zgładził. To właśnie mówi Apostoł (Rz 8, 3): Bóg posławszy Syna swego w podobieństwie grzesznego ciała, to znaczy mającego ciało to samo co grzesznicy, a więc cierpiętliwe i śmiertelne; i dodaje: i przez grzech potępił grzech w ciele, to znaczy, by przez karę, którą w swym ciele za grzechy nasze poniósł, odjął od nas grzech. Po trzecie dlatego, iż przez to, że miał ciało cierpiętliwe i śmiertelne, skuteczniej dał nam przykład cnoty, przez męstwo, z jakim przezwyciężył cierpienia, i przez użytek, jaki z nich zrobił. Po czwarte dlatego, że podnosi w nas to nadzieję nieśmiertelności, skoro bowiem cierpiętliwe i śmiertelne ciało Boga Człowieka przeszło w stan niecierpiętliwy i nieśmiertelny, to ufać możemy, iż tak samo stanie się z nami, którzy teraz mamy ciało cierpiętliwe i śmiertelne. Gdyby zaś od początku był przyjął ciało niecierpiętliwe i nieśmiertelne, nie dałby tym, którzy mają ciało cierpiętliwe i śmiertelne, powodu do nadziei na nieśmiertelność. Posłannictwo pośrednika wymagało także, by miał takie samo jak my ciało cierpiętliwe i śmiertelne, a taką samą jak Bóg moc i chwałę, by odejmując od nas to, co miał z nami wspólnego, mianowicie śmierć i cierpienie, przywiódł nas do tego, co ma wspólnego z Ojcem. Był bowiem pośrednikiem, który miał na celu połączyć nas z Bogiem.

Podobnie nie było też odpowiednim, by Bóg Wcielony prowadził życie w dostatkach i wysokich godnościach, czy dostojeństwach, jak podawał dwunasty zarzut. Po pierwsze dlatego, że przyszedł na świat na to, aby umysł ludzi, którzy byli oddani rzeczom ziemskim, oderwać od tych rzeczy i wznieść ku sprawom bożym. Należało więc, chcąc pociągnąć Swym przykładem ludzi do pogardy bogactw i tych rzeczy których ludzie światowi pragną, wieść na tym świecie życie ubogie i ukryte. Po drugie dlatego, że gdyby opływał w dostatki i miał jakieś wysokie godności, mogłoby to być przypisywane raczej mocy ziemskiej, niż mocy boskiej. Stąd najskuteczniejszym dowodem Jego boskości było to, że nie mając żadnej władzy ziemskiej, cały świat na lepsze przemienił.

Stąd wynika też odpowiedź na zarzut trzynasty.

Nie jest bowiem nieprawdziwym to, że wcielony Syn Boży śmierć poniósł z posłuszeństwa rozkazowi Ojca, jak tego uczy Apostoł (Flp 2, 8). Rozkazy Boże odnoszą się w stosunku do ludzi, do aktów cnoty; im zaś ktoś doskonalej wykonuje akty cnót, tym bardziej posłusznym jest Bogu. Z pośród wszystkich cnót jest zaś miłość największą, i wszystkie inne się do niej odnoszą. Chrystus Pan więc, spełniając akt miłości w sposób najdoskonalszy, był Bogu najbardziej posłusznym. Nie ma zaś aktu miłości doskonalszego nad to, by człowiek w miłości ku drugiemu nawet śmierć poniósł, według słów samego Chrystusa Pana (J 15, 13): większej nad tę miłości żaden nie ma, aby kto duszę swą położył za przyjaciół swoich. Tak więc Chrystus Pan ponosząc śmierć za zbawienie ludzi i na chwałę Boga Ojca, był w najwyższym stopniu posłusznym Ojcu, wykonując w sposób doskonały cnotę miłości. Nie sprzeciwia się to też jego boskości, jak mówił zarzut czternasty. Zjednoczenie w jednej osobie dokonało się bowiem w ten sposób, że pozostały właściwości obu natur, boskiej i ludzkiej, jak to powyżej powiedziano (R. XLI). I dlatego, chociaż Chrystus Pan poniósł śmierć i to wszystko co związane jest z naturą ludzką, bóstwo Jego pozostało niecierpiętliwe, chociaż z powodu jedności osoby mówimy, że Bóg cierpiał i umarł. Przykład tego widzimy niejako na sobie, bo gdy umiera ciało, dusza pozostaje nieśmiertelna.

Należy także wiedzieć, że chociaż Bóg nie pragnie śmierci człowieka, jak zarzucał piętnasty argument, to jednak pragnie dla niego cnoty, przez którą śmierć mężnie zniesie i przez którą z miłości bierze na siebie niebezpieczeństwo śmierci. I w ten sposób wola Boga odnosiła się do śmierci Chrystusa, że mianowicie Chrystus przyjął ją z miłości i zniósł mężnie.

Stąd wynika, że nie było rzeczą okrutną i złą, by Bóg Ojciec pragnął śmierci Chrystusa, jak wnioskował zarzut szesnasty. Nie przymuszał Go bowiem wbrew Jego woli, lecz podobała Mu się wola Chrystusa, przyjęcia śmierci z miłości. Owszem, miłość tę Sam wzbudził w Jego duszy.

Podobnie nie jest też rzeczą nieodpowiednią, gdy się mówi, że Chrystus Pan chciał ponieść śmierć krzyżową na to, aby dać przykład pokory. Wprawdzie bowiem pokory w Bogu nie ma, jak twierdził siedemnasty zarzut, dlatego, że cnota pokory polega na tym, by człowiek pozostał w zakreślonych mu granicach i nie sięgał dalej, a poddawał się wyższemu od siebie; stąd jest jasnym, że dla Boga pokora nie jest właściwą, gdyż nie ma On wyższego nad siebie, lecz On sam jest ponad wszystkim. Jeżeli zaś ktoś czasem równemu sobie, lub niższemu się poddaje z pokory, czyni tak dlatego, że uważa tego, który mu jest równym, lub jest niższym od niego, za wyższego od siebie. Chociaż więc dla Chrystusa Pana odnośnie do natury boskiej, pokora była niewłaściwą, jest Mu ona jednak właściwą odnośnie do natury ludzkiej, a ze względu na naturę boską staje się tym bardziej chwalebną; godność osoby podnosi bowiem chwałę pokory, na przykład gdy w jakiejś potrzebie musi ktoś mający wielką godność, znosić jakąś zniewagę. Nie może zaś w człowieku być tak wielkiej godności, jaka jest w Bogu. Stąd najbardziej chwalebna jest pokora Boga człowieka, gdyż znosił zniewagi, które miał cierpieć dla zbawienia ludzi. Ludzie bowiem z powodu swej pychy lubowali się w ziemskiej chwale. Aby więc przemienić zamiłowanie ludzi w chwale światowej na miłość chwały niebieskiej, chciał ponieść śmierć, nie jakąkolwiek, lecz najbardziej hańbiącą. Są bowiem ludzie, którzy, chociaż się nie boją śmierci, to jednak wzdragają się przed śmiercią haniebną. Aby więc i to pokonali, Chrystus Pan dodał im ducha przykładem swej śmierci.

A chociaż ludzie mogli byli nauczyć się pokory z nauki Chrystusa Pana, jak podawał osiemnasty zarzut, to jednak do działania pobudzają bardziej czyny, niż słowa; a czyny pobudzają tym skuteczniej, im pewniejsze jest przekonanie o dobroci tego, który daje przykład. Stąd, chociaż mamy wiele przykładów pokory ludzi, to jednak było bardziej jeszcze skutecznym, by człowiek był tu pobudzony przykładem Boga, który na pewno nie może się mylić, a którego pokora jest tym cudowniejsza, im wyższy jest Jego majestat.

Jest też jasnym, że było odpowiednim, by Chrystus poniósł śmierć, nie tylko aby dał przykład pogardy śmierci dla miłości prawdy, ale także, aby oczyścić innych od grzechu. A to stało się w ten sposób, że On, który był bez grzechu, chciał ponieść śmierć należącą się za grzech, by przyjąć na siebie karę, należącą się innym i zadośćuczynić za innych. A chociaż sama łaska boża wystarcza dla odpuszczenia grzechów, jak twierdził dziewiętnasty zarzut, to jednak dla odpuszczenia grzechów potrzeba także czegoś ze strony tego, komu grzechy zostają odpuszczone, mianowicie, by wynagrodził temu, kogo obraził. A ponieważ żaden człowiek nie mógł tego za drugich uczynić, dlatego Chrystus Pan uczynił to za wszystkich, ponosząc dobrowolnie śmierć z miłości ku nim.

A chociaż karząc za grzechy, należy karać tego, który zgrzeszył, jak podawał dwudziesty zarzut, to jednak przy zadośćuczynieniu może karę brać jeden za drugiego. Gdy bowiem zostaje wymierzana kara za grzechy, rozważamy złość tego, który zostaje karany; w zadośćuczynieniu zaś, gdy ktoś dobrowolnie przyjmuje karę, by ułagodzić obrażonego, rozważa się miłość i dobrą wolę zadośćczyniącego; a widzi się to najbardziej wtedy, gdy ktoś przyjmuje karę za drugiego. I dlatego Bóg przyjmuje zadośćuczynienie, składane przez jednego za drugiego, jak to już okazano w Trzeciej Księdze (R. CLVIII).

Żaden zaś człowiek nie mógł zadośćuczynić za cały rodzaj ludzki, jak powyżej wykazano (Rozdz. poprz.); ani anioł by tego nie mógł uczynić, jak twierdził dwudziesty pierwszy zarzut. Anioł bowiem chociaż jest wyższym od człowieka, ze względu na pewne właściwości naturalne, to jednak jest człowiekowi równym ze względu na uczestnictwo w chwale, do którego zadośćuczynienie miało człowieka przywrócić. (R. poprzedni). Oprócz tego godność człowieka nie zostałaby całkowicie przywrócona, gdyby miał zawdzięczać aniołowi zadośćuczynienie.

Należy zaś wiedzieć, że śmierć Chrystusa miała moc zadośćuczynienia z powodu Jego miłości, przez którą dobrowolnie śmierć poniósł, a nie z powodu złości jego oprawców, którzy zgrzeszyli, zadając Mu śmierć; grzech bowiem nie gładzi się grzechem, jak podawał zarzut dwudziesty drugi.

A chociaż śmierć Chrystusa zadośćuczyniła za grzech, to jednak nie musiał On umierać tyle razy, ile razy ludzie grzeszą, jak wnioskował zarzut dwudziesty trzeci. Śmierć Chrystusa była bowiem wystarczającą, by zgładzić grzechy wszystkich; bądź to dla niezwykłej miłości, z którą ją przyjął, bądź ze względu na godność osoby składającej zadośćuczynienie, która była Bogiem i człowiekiem. Jest zaś jasnym także w rzeczach ludzkich, że im osoba jest wyższą, tym karę, którą ponosi, uważa się za większą, czy to odnośnie do pokory i miłości cierpiącego, czy też do winy obrażającego.

Była zaś śmierć Chrystusa wystarczającym okupem za grzechy całego rodzaju ludzkiego. A chociaż, jak twierdził zarzut dwudziesty czwarty, Chrystus Pan umarł tylko odnośnie do natury ludzkiej, to jednak śmierć ta była cenną ze względu na godność Jego osoby, Osoby Syna Bożego. Jak bowiem, co powyżej powiedziano, większą jest zbrodnią obraza osoby mającej większą godność, tak jest oznaką większej cnoty i miłości, by osoba wielkiej godności, poddała się dobrowolnie cierpieniu za innych.

Chociaż zaś Chrystus, przez Swą śmierć wystarczająco zadośćuczynił za grzech, nie jest rzeczą niesłuszną, jak twierdził dwudziesty piąty zarzut, by kary, wynikające z grzechu pierworodnego, ciążyły dalej na ludziach, chociaż oni stali się uczestnikami odkupienia Chrystusowego. Jest to bowiem rzeczą słuszną i pożyteczną, by kara pozostała, chociaż wina została usunięta. Po pierwsze dlatego, by wierni upodobnili się do Chrystusa Pana, jak członki do głowy. Jak więc Chrystus najpierw wiele cierpiał, i w ten sposób doszedł do nieśmiertelności chwały, tak należało, by wierni Jego pierwej poddali się cierpieniom, i tak doszli do nieśmiertelności, jakoby nosili na sobie oznaki męki Chrystusowej, by tak osiągnęli podobieństwo w chwale Jego; jak mówi Apostoł (Rz 8, 17): dziedzicami bożymi, a społem dziedzicami Chrystusowymi: jeśli jednak współcierpimy, abyśmy też współ byli uwielbieni. Po drugie dlatego, że gdyby ludzie przychodzący do Pana Jezusa, natychmiast otrzymywali nieśmiertelność i niecierpiętliwość, wielu z nich przystąpiłoby do Niego bardziej dla zysków materialnych, niż dla dóbr duchowych. A to się sprzeciwia zamiarom Chrystusa Pana, który przyszedł na świat na to, aby odwrócić ludzi od przywiązania do rzeczy cielesnych, a pociągnąć ich do miłości rzeczy duchowych. Po trzecie dlatego, że gdyby zbliżając się do Chrystusa stali się natychmiast nieśmiertelnymi i niecierpiętliwymi, to w ten sposób byliby niejako zmuszeni do przyjęcia wiary w Niego. I tak umniejszyłaby się zasługa wiary.

Chociaż zaś wystarczająco zadośćuczynił przez śmierć Swą za grzechy rodzaju ludzkiego, jak podawał dwudziesty szósty zarzut, to jednak każdy człowiek musi szukać środków dla własnego zbawienia. Śmierć Chrystusa jest bowiem niejako powszechną przyczyną zbawienia, jak grzech pierwszego człowieka był niejako powszechną przyczyną potępienia. Powszechną przyczynę należy zaś stosować do każdego z osobna, by odniosła skutek wynikający z tej przyczyny powszechnej. Skutek grzechu pierwszego rodzica przechodzi więc na każdego przez zrodzenie, skutek zaś śmierci Chrystusa, przechodzi na każdego przez odrodzenie duchowe, przez które człowiek zostaje niejako złączony i wcielony w Chrystusa Pana. Dlatego trzeba, by każdy starał się odrodzić w Chrystusie i otrzymać inne środki, przez które działa moc śmierci Chrystusa Pana.

Wynika stąd, że zbawienie nie spływa od Chrystusa na ludzi przez naturalne rozmnażanie się, lecz przez wysiłek dobrej woli, przez którą człowiek z Chrystusem się łączy. To więc co każdy człowiek otrzymuje od Chrystusa, jest jego osobistym dobrem. Stąd nie przechodzi to dobro na potomstwo, jak grzech pierwszego rodzica, który przenosi się przez naturalne rozmnażanie. I stąd, chociaż rodzice uwolnieni są od grzechu pierworodnego przez Chrystusa, to jednak nie jest nieodpowiednie, by dzieci ich rodziły się w grzechu pierworodnym, i potrzebowały zbawienia przez Sakramenty, jak wnioskował dwudziesty siódmy zarzut.

Tak więc, z tego co powiedziano, wynika, że to, czego uczy wiara katolicka o Tajemnicy Wcielenia, nie jest ani niemożliwe, ani nieodpowiednie.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.