Księga IV, Rozdział 6
Zdanie Ariusza o Synu Bożym
Skoro zdanie Fotyna, że Syn Boży wziął początek od Maryi, sprzeciwia się nauce Pisma św., tak samo jak zdanie Sabeliusza, mianowicie, że ten, który od wieków był Bogiem, i jest Ojcem, miał przez przyjęcie ciała stać się Synem, wobec tego inni twierdzili, idąc za tym, co podaje Pismo św. o rodzeniu w Bogu, że Syn Boży istniał przed tajemnicą Wcielenia, a nawet przed stworzeniem świata; a ponieważ Syn ten jest od Ojca różny, sądzili, że nie ma On tej samej natury co Bóg Ojciec; nie mogli bowiem zrozumieć, a nie chcieli wierzyć, by dwóch różniących się co do osoby, mogło mieć jedną istotność i naturę. A ponieważ według nauki wiary tylko naturę Boga Ojca nazywa się wieczną, uważali, że natura Syna nie istnieje od wieków, chociaż Syn był przed innymi stworzeniami. A ponieważ wszystko co nie jest wieczne, jest uczynione z niczego, i stworzone przez Boga, mówili, że Syn Boży jest uczyniony z niczego, i że jest stworzeniem. Lecz ponieważ powaga Pisma św. zmuszała ich do tego, by także Syna nazywać Bogiem, jak to powyżej powiedziano (R. III), powiedzieli, że jest On jednym z Bogiem Ojcem, jednak nie jednością natury, lecz przez pewną jednomyślność i uczestnictwo w podobieństwie bożym, wyższe niż u innych stworzeń. Stąd, jak najwyższe stworzenia, które nazywamy aniołami, zwane są w Piśmie św. bogami i Synami bożymi według słów Hioba (Hi 38, 4. 7): „Gdzieś był, gdy wespół mnie chwaliły gwiazdy poranne i śpiewali wszyscy synowie boży?” i Psalmu (Ps 82, 1): „Bóg stanął w zgromadzeniu bogów”, tak należało nazwać przede wszystkim tego Synem Bożym i Bogiem, który jest najszlachetniejszym pośród innych stworzeń, jako że przez Niego Bóg Ojciec uczynił wszelkie inne stworzenie.
Usiłowali oni to swoje stanowisko potwierdzić nauką Pisma św.
Mówi bowiem Syn, przemawiając do Ojca (J 17, 3): „ten jest żywot wieczny, aby poznali Ciebie, samego Boga prawdziwego”. Zatem sam tylko Ojciec jest prawdziwym Bogiem. Skoro więc Syn nie jest Ojcem, więc nie może Syn być prawdziwym Bogiem.
Podobnie. Apostoł mówi (1 Tm 6, 14 i nast.): „Abyś uchował rozkazanie bez zmazy, nienaganne aż do przyjścia Pana naszego Jezusa Chrystusa, którego czasów swoich okaże błogosławiony i sam możny, Król Królów i Pan panujących; który sam ma nieśmiertelność i mieszka w światłości nieprzystępnej”; a słowa te wyrażają różnicę pomiędzy Bogiem Ojcem, który okaże Chrystusa, a Synem, który zostanie okazany. Sam więc tylko Bóg Ojciec, który okaże Syna, jest potężnym Królem królów, i Panem panujących, i Sam ma nieśmiertelność i zamieszkuje światłość nieprzystępną. Sam więc Ojciec jest prawdziwym Bogiem. Syn więc nie jest Bogiem.
Oprócz tego. Chrystus Pan mówi (J 14, 28): „Ojciec większy jest, niźli ja”, a Apostoł mówi, że Syn poddany jest Ojcu (1 Kor 15, 28): „gdy mu wszystko poddane będzie, wtedy i sam Syn będzie poddany temu”, to znaczy Bogu, „który mu poddał wszystko”. Gdyby zaś Ojciec i Syn mieli jedną naturę, mieliby także jedną wielkość i jeden majestat; nie byłby bowiem Syn mniejszy od Ojca, ani poddany Ojcu. Zdaniem ich wynika więc z Pisma św., że Syn nie ma tej samej natury co Ojciec.
Co więcej. Natura Ojca nie może podlegać brakom. W Synu zaś widzimy braki; okazuje bowiem Pismo św., że otrzymuje od Ojca, otrzymuje zaś ten, któremu czegoś brak. Powiedziano bowiem (Mt 11, 27): „Wszystkie rzeczy dane mi są od Ojca mego”, i (J 3, 35): „Ojciec miłuje Syna i wszystko oddał w rękę jego”. Wydaje się więc, że Syn nie ma tej samej natury co Ojciec.
Co więcej. Być nauczanym i wspomaganym jest własnością potrzebującego. Ojciec zaś naucza i wspomaga Syna. Powiedziano bowiem (J 5, 19): „nie może Syn sam od siebie nic czynić, jedno co ujrzy Ojca czyniącego”, a później w. 20: „Ojciec miłuje Syna i wszystko mu ukazuje, co sam czyni”, i (J 15, 15) mówi Syn do uczniów: „wszystko, com słyszał od Ojca mego, oznajmiłem wam”. Wydaje się więc, że Syn nie ma tej samej natury co Ojciec.
Oprócz tego. Wydaje się, że przyjmować rozkaz, słuchać, modlić się i być posłanym, należy do kogoś niższego. Czytamy to zaś w odniesieniu do Syna. Mówi bowiem Syn (J 14, 31): „jako mi Ojciec rozkazanie dał, tak czynię”. I (Flp 2, 8): „stawszy się posłusznym aż do śmierci”, a (J 14, 16): „prosić będę Ojca, a innego Pocieszyciela da wam”. Apostoł też mówi (Ga 4, 4): „gdy przyszło wypełnienie czasu, zesłał Bóg Syna swego”. Syn jest więc od Ojca niższy i Ojcu poddany.
Podobnie. Ojciec chwałę daje Synowi, jak on sam to mówi (J 12, 28): „Ojcze uwielbij imię twoje”, poczem dodano: „Przyszedł tedy głos z nieba: I uwielbiłem i jeszcze uwielbię”. Mówi także Apostoł (Rz 8, 11): „który wzbudził Jezusa Chrystusa z martwych”. A Piotr w Dziejach Apost. (Dz 2, 33): „że jest prawicą Bożą wywyższony”. Widać stąd, że jest niższy od Ojca.
Oprócz tego. W naturze Ojca nie może być żadnego braku. W Synu zaś mamy brak władzy, mówi bowiem (Mt 20, 23): „siedzieć po prawicy mojej albo po lewicy nie jest moja rzecz dać wam, ale którym jest przygotowane od Ojca mego”. Jest w Nim także i brak wiedzy, On sam bowiem mówi (Mk 13, 32): „o dniu onym albo godzinie żaden nie wie, ani Aniołowie w niebie, ani Syn, jedno Ojciec”. Widzimy w nim także brak spokoju uczuciowego skoro Pismo św. opowiada, że był smutny, i że się gniewał, i że były w Nim inne tego rodzaju namiętności. Wydaje się więc, że Syn nie miał tej samej natury co Ojciec.
Co więcej. Czytamy wyraźnie w Piśmie św., że Syn Boży jest stworzeniem. Powiedziano bowiem (Syr 24, 12): „Rzekł mi Stworzyciel wszechrzeczy, a który mię stworzył, odpoczął w przybytku moim”. I znowu wiersz 14: „Od początku i przed wiekami jestem stworzona”. A zatem Syn jest stworzeniem.
Oprócz tego. Syna wylicza się wraz ze stworzeniami. Powiedziano bowiem (Syr 24, 5), ustami Mądrości: „Jam wyszła z ust Najwyższego, pierworodna przed wszystkiem stworzeniem”. Apostoł zaś mówi (Kol 1, 15) o Synu, że jest pierworodnym wszego stworzenia. Wydaje się więc, że Syn należy do tego samego porządku co stworzenia, i niejako otrzymuje wśród nich pierwsze miejsce.
Co więcej. Mówi Syn Boży (J 17, 22), modląc się do Ojca za uczniów: „ja chwałą, którą mi dałeś, dałem im, aby byli jedno, jako i my jedno jesteśmy”. Pragnął więc, by uczniowie tak byli jednym, jak Ojciec i Syn są jednym. Nie chciał zaś, by uczniowie byli czymś jednym istotnościowo. A zatem Ojciec i Syn nie są jednym istotnościowo. Wynika więc stąd, że Syn jest stworzeniem, i podległym Ojcu.
To jest zaś zdanie Ariusza i Eunomiusza (Augustyn de Haeres). Wydaje się, że powstało ono z nauk platończyków, którzy twierdzili, że Bóg Najwyższy jest Ojcem i stworzycielem wszystkich rzeczy, i od niego wypłynął na początku pewien umysł, w którym zawarte były formy wszystkich rzeczy i który jest wyższy od wszystkich rzeczy, i nazywali ten umysł umysłem ojcowskim; poniżej była dusza świata; a następnie inne stworzenia. To więc, co Pismo św. mówi o Synu Bożym, rozumieli o tym umyśle, a zwłaszcza, że Pismo św. nazywa Syna Bożego mądrością bożą, i Słowem Bożem. Z tym stanowiskiem zgadza się zdanie Avicenny (Metaph IX,), który przyjmuje, że ponad duszą pierwszego nieba znajduje się pierwszy umysł, który porusza pierwszym niebem, ponad którym wreszcie, na szczycie umieszczał Boga.
Tak więc Arianie przypuszczali, że Syn Boży jest stworzeniem, przewyższającym wszystkie inne stworzenia, które Bóg za jego pośrednictwem stworzył, zwłaszcza, że także niektórzy filozofowie przyjęli, że rzeczy w pewnym porządku pochodzą od pierwszego początku, w ten sposób, że wszystkie inne stworzenia zostały stworzone przez pierwsze stworzenie.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.