Księga IV, Rozdział 7
Odparcie zdania Ariusza o Synu Bożym
Rozważając starannie słowa Pisma św., zobaczymy, że zdanie Ariusza sprzeciwia się temu, co podaje Pismo św.
Pismo św. bowiem nazywa Chrystusa Synem bożym i aniołów synami Bożymi, jednakże w innym znaczeniu; stąd Apostoł (Hbr 1, 5) mówi: któremuż kiedy z Aniołów rzekł: Synem moim jesteś ty, jam Ciebie dziś urodził, oświadczając, że jest to powiedziane o Chrystusie Panu. Według zaś powyższego zdania, w tym samym znaczeniu byliby nazwani synami aniołowie i Chrystus, do jednych i drugich bowiem stosowałaby się nazwa synostwa, ze względu na pewną wzniosłość natury, w której ich Bóg stworzył.
Nie sprzeciwia się temu również, że Chrystus miał doskonalszą naturę niż aniołowie; nawet bowiem wśród aniołów mamy różne chóry, jak widać z tego, co powiedziano powyżej, a jednak wszystkim odpowiada to samo znaczenie synostwa. A zatem nie nazywa się Chrystusa Synem Bożym w znaczeniu podanym przez powyższe zdanie.
Podobnie. Skoro ze względu na stworzenie nazwę synostwa bożego stosuje się do wielu, bo do wszystkich aniołów i świętych; gdyby także Chrystusa w tym samym znaczeniu zwano synem, nie byłby jednorodzonym, chociaż, z powodu doskonałości swej natury można Go nazwać pierworodnym wśród innych. Pismo św. zaś stwierdza, że jest jednorodzonym (J 1, 14): widzieliśmy chwałę jego, chwałę jako jednorodzonego od Ojca. Nie nazywa się więc Chrystusa Pana Synem Bożym ze względu na stworzenie.
Co więcej. Nazwa synostwa właściwie i prawdziwie jest następstwem zrodzenia istot żywych, w których zrodzony pochodzi ze substancji rodzącego; inaczej bowiem przyjmuje się nazwę synostwa nie prawdziwie, lecz raczej według pewnego podobieństwa, gdy synami nazywamy czy to uczniów, lub tych, których otaczamy opieką. Gdyby więc Chrystusa Pana nazywano Synem tylko ze względu na stworzenie, skoro to, co Bóg stwarza, nie pochodzi z Jego substancji, nie możnaby prawdziwie Chrystusa nazwać Synem. Nazywa Go zaś Synem (1 J 5, 20): abyśmy byli w prawdziwym Synu Jego. Nie nazywa się Go więc Synem Bożym, jakoby był stworzony przez Boga w jakiejkolwiekbądź doskonałości natury, lecz jako że jest zrodzony z substancji Boga.
Oprócz tego. Jeśli się nazywa Chrystusa Synem ze względu na stworzenie, nie będzie prawdziwym Bogiem; nic stworzonego nie można bowiem nazwać Bogiem, chyba tylko przez pewne podobieństwo do Boga. Jezus Chrystus jest zaś prawdziwym Bogiem; św. Jan bowiem (tamże) powiedziawszy, abyśmy byli w prawdziwym Synu Jego, dodaje: Ten jest prawdziwy Bóg i żywot wieczny. Nie nazywa się więc Chrystusa Synem Boga ze względu na stworzenie.
Co więcej. Apostoł mówi (Rz 9, 5): z których jest Chrystus według ciała, który jest nad wszystkim Bóg błogosławiony na wieki, Amen. I (Tt 2, 13): oczekując błogosławionej nadziei i przyjścia chwały wielkiego Boga i Zbawiciela naszego Jezusa Chrystusa. U Jeremiasza (Jr 23, 5-6) powiedziano: Wzbudzą Dawidowi płód sprawiedliwy; a potem dodano: a to jest imię, którym go zwać będą, Pan sprawiedliwy nasz; i tu w języku hebrajskim użyto wyrazu tetragrammaton, o którym wiemy, że na pewno stosowano go tylko do Boga. Okazuje się stąd, że Syn Boga jest prawdziwie Bogiem.
Oprócz tego. Jeśli Chrystus jest prawdziwym Synem, wynika stąd koniecznie, że jest prawdziwym Bogiem. Nie można bowiem nazwać prawdziwie Synem tego, kogo zrodził kto inny, nawet jeśli jest zrodzony z jego substancji, jeżeli nie pochodzi od niego na podobieństwo gatunku; musi bowiem syn człowieka być człowiekiem. Jeżeli więc Chrystus jest prawdziwym Synem Boga, musi być prawdziwym Bogiem. Nie jest więc czymś stworzonym.
Podobnie. Żadne stworzenie nie otrzymuje całej pełności dobroci bożej; jak bowiem wynika z tego co powiedziano, doskonałości przechodzą od Boga do stworzeń sposobem pewnego zstępowania. Chrystus ma zaś w sobie pełnię dobroci bożej, mówi bowiem Apostoł (Kol 2, 9): w nim mieszka wszystka zupełność bóstwa. Chrystus nie jest zatem stworzeniem.
Co więcej. Chociaż umysł anioła ma doskonalsze poznanie niż umysł człowieka, to jednak bardzo wiele mu niedostaje do umysłu bożego. Umysł Chrystusa zaś nie ustępuje w poznaniu umysłowi bożemu, mówi bowiem Apostoł (Kol 2, 3), że w Chrystusie skryte są wszystkie skarby mądrości i umiejętności. Chrystus, Syn Boży nie jest więc stworzeniem.
Co więcej. Cokolwiek Bóg w sobie posiada, jest to Jego istotnością, jak tego dowiedziono w I Księdze. Wszystko zaś co ma Ojciec, ma też Syn, mówi bowiem sam Syn (J 16, 15): Wszystko cokolwiek ma Ojciec moje jest a także (J 17, 10), mówiąc do Ojca, powiada: wszystkie rzeczy moje są twoje; a twoje są moje. Ojciec i Syn mają zatem tę samą istotność i naturę. Syn nie jest zatem stworzeniem.
Oprócz tego. Mówi Apostoł (Flp 2, 6-7), że Syn zanim wyniszczył samego siebie, przyjmując postać sługi, był w postaci bożej. Pod postacią bożą nie rozumie się zaś nic innego, jak naturę boską, jak przez postać sługi rozumie się tylko naturę ludzką. Syn więc ma boską naturę. Nie jest więc stworzeniem.
Podobnie. Nic stworzonego nie może być równym Bogu. Syn zaś jest równym Ojcu. Powiedziano bowiem (J 5, 18): szukali Żydowie zabić go, iż nie tylko gwałcił szabat, ale też Boga powiadał być Ojcem swoim, czyniąc się równym Bogu. Opowiada zaś Ewangelista, którego świadectwo jest prawdziwe (J 19, 35), że Chrystus nazywał się Synem Bożym, i równym Bogu, i że dlatego Go Żydzi prześladowali. Nie jest też dla żadnego chrześcijanina wątpliwym, że prawdą jest to, co Chrystus o sobie mówił; i Apostoł bowiem mówi (Flp 2, 6): nie poczytał za drapieństwo, że był równym Bogu. Syn jest zatem równym Bogu. Nie jest więc stworzeniem.
Co więcej. Czytamy w (Ps 89, 7), że nie ma nikogo podobnego do Boga, nawet wśród aniołów, którzy są nazwani synami bożymi. Któż, mówi Psalmista, będzie podobny Bogu między syny Bożymi; i gdzieindziej (Ps 83, 1): Boże, któż może ci być podobny? Należy to odnieść do doskonałego podobieństwa, jak to okazano w pierwszej Księdze. Chrystus zaś okazuje swe doskonałe podobieństwo do Ojca nawet za życia; powiedziano bowiem (J 5, 26): jako Ojciec ma żywot sam w sobie, tak dał i Synowi, aby miał żywot sam w sobie. Nie należy więc Chrystusa zaliczać pomiędzy stworzonych Synów Boga.
Co więcej. Żadna substancja stworzona nie przedstawia substancji Boga; wszelka bowiem doskonałość stworzenia, jest mniejszą od tego czym jest Bóg; stąd nie można przy pomocy jakiegokolwiek stworzenia wiedzieć czym Bóg jest. Syn zaś przedstawia Ojca; mówi o Nim bowiem Apostoł (Kol 1, 15): Który jest obrazem Boga niewidzialnego. Abyśmy zaś nie uważali, że obraz jest niedostateczny, i że nie przedstawia istotności Boga, tak, by można przezeń poznać czym Bóg jest, jak na przykład męża nazywa się wyobrażeniem bożym (1 Kor 11, 7) okazuje Apostoł, że obraz jest doskonały, i przedstawia samą istotność Boga (Hbr 1, 3): Który jest jasnością chwały i wyrażeniem istności Jego. Syn Boży nie jest więc stworzeniem.
Oprócz tego. To co należy do jakiegoś rodzaju, nie jest powszechną przyczyną rzeczy, należących do tego rodzaju, jak na przykład powszechną przyczyną ludzi nie jest człowiek, żadna rzecz bowiem nie jest przyczyną siebie samej, lecz słońce, będące poza rodzajem ludzkim, jest powszechną przyczyną powstawania ludzi, a przede wszystkim Bóg. Syn zaś jest powszechną przyczyną stworzeń, powiedziano bowiem (J 1, 3): Wszystko się przez nie stało; a w (Prz 8, 30) mówi Mądrość zrodzona: z Nim byłam wszystko urządzając; Apostoł zaś powiada (Kol 1, 16): w nim wszystkie rzeczy są stworzone na niebie i na ziemi. Nie należy On sam zatem do rodzaju stworzeń.
Podobnie. Z tego co okazano w drugiej Księdze, jest jasnym, że substancje niematerialne, które nazywamy aniołami, nie mogą powstać inaczej, niż przez stworzenie; wykazano również, że żadna substancja nie może stwarzać, tylko jeden Bóg. Lecz Syn Boży Jezus Chrystus, jest przyczyną aniołów, i powołał ich do bytu, mówi bowiem Apostoł (Kol 1, 16): choć trony, choć państwa, choć księstwa, choć zwierzchności, wszystko przezeń i w nim jest stworzone. Sam Syn nie jest więc stworzeniem.
Oprócz tego. Skoro działanie właściwe jakiejś rzeczy wynika z jej natury, to temu, kto nie ma natury danej rzeczy, nie będzie odpowiadać czynność właściwa owej rzeczy; co więc nie należy do gatunku ludzkiego, nie może też posiadać działania ludzkiego. Czynności zaś właściwe Bogu są też właściwe Synowi, jak na przykład stwarzanie, jak to już okazano, utrzymywanie i zachowywanie wszystkiego w bycie, oczyszczanie z grzechów, co jest właściwym Bogu, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej. Powiedziano zaś o Synu (Kol 1, 17), że wszystko w nim stoi i (Hbr 1, 3): nosi wszystko słowem mocy swej sprawiwszy oczyszczenie grzechów. Syn ma więc naturę Bożą, a nie jest stworzeniem.
Lecz ponieważ Arianin mógłby powiedzieć, że Syn czyni to nie jako główny czynnik, lecz jako narzędzie głównego czynnika, które nie działa własną mocą, lecz tylko mocą głównego czynnika, to jednak wykluczają to słowa Chrystusa Pana (J 5, 19): Cokolwiek Ojciec czyni, to i Syn także czyni. Jak więc Ojciec, tak i Syn działa sam przez się i własną mocą.
Dalej także wynika z tych słów, że tę samą moc i władzę ma Syn i Ojciec. Nie tylko bowiem powiada, że Syn podobnie czyni jak Ojciec, lecz że czyni to samo i podobnie. Aby zaś tę samą rzecz zdziałały dwa czynniki w ten sam sposób, mogą ją wywołać albo w różny sposób, jak na przykład gdy tę samą rzecz czyni główny czynnik i narzędzie, lub jeśli ją jednako czynią, muszą się złożyć na jedną moc. Moc ta czasami składa się z różnych sił, istniejących w różnych czynnikach, co widzimy na przykład, gdy wielu ciągnie okręt; wszyscy bowiem ciągną podobnie, a ponieważ siła każdego z nich jest niedoskonałą i niewystarczającą, dla wywołania tego skutku, powstaje ze złączonych jedna wspólna siła, która wystarcza do ciągnięcia okrętu. Tego zaś nie można powiedzieć o Ojcu i Synu; moc Boga Ojca nie jest bowiem niedoskonałą, lecz nieskończoną, jak to wykazano w Pierwszej Księdze. Musi więc moc Ojca i Syna być taką samą. A skoro moc wynika z natury rzeczy, musi taką samą być natura i istotność Ojca i Syna. Można to także wywnioskować z tego, co powiedziano powyżej. Jeśli bowiem w Synu jest natura boska, jak to wielokrotnie okazano, to, skoro nie może być więcej natur boskich, jak tego dowiedziono w I Księdze, wynika stąd koniecznie, że taką samą jest natura i istotność Ojca i Syna.
Podobnie. Ostateczna nasza szczęśliwość jest jedynie w Bogu, w którym także jedynie należy pokładać nadzieję, i któremu jedynie należy się cześć uwielbienia, jak to dowiedziono w III Księdze. Szczęśliwość nasza jest zaś w Synu Bożym. Mówi bowiem (J 17, 3): ten jest żywot wieczny, aby poznali Ciebie, to znaczy Ojca i którego posłałeś Jezusa Chrystusa. I (1 J 5, 20) powiedziano o Synu, że jest prawdziwy Bóg i żywot wieczny. Jest zaś pewnym, że w Piśmie św. oznacza się wyrazami żywot wieczny ostateczną szczęśliwość. Mówi bowiem Izajasz o Synu, jak to przytacza Apostoł (Rz 15, 12): Będzie korzeń Jessego, a który powstanie panować nad poganami, w tym poganie nadzieję pokładać będą. Powiedziano również w (Ps 72, 11): niech mu się kłaniają wszyscy królowie ziemi, wszyscy narodowie niech mu służą. A u św. Jana (J 5, 23): Aby wszyscy czcili Syna, jako czczą Ojca. A znowu w (Ps 97, 7) czytamy: Pokłońcie się Mu, wszyscy aniołowie jego, co Apostoł odnosi do Syna (Hbr 1, 6). Jest więc jasnym, że Syn Boży jest prawdziwym Bogiem.
Dowodzą tego również argumenty, których powyżej używaliśmy przeciw Fotynowi, dla dowiedzenia, że Chrystus jest Bogiem prawdziwym, a nie stworzeniem.
Na mocy zatem takich i tym podobnych tekstów Pisma św. wyznaje Kościół katolicki, że Chrystus jest prawdziwym i z natury Synem Boga, wiecznym, równym Ojcu, i prawdziwym Bogiem, o tej samej istotności i naturze co Ojciec, zrodzonym, nie stworzonym, ani uczynionym.
Jasnym jest zatem, że tylko wiara Kościoła katolickiego prawdziwie wyznaje prawdziwe rodzenie w Bogu, skoro zrodzenie Syna odnosi do tego, że Syn otrzymał naturę boską od Ojca. Heretycy zaś odnoszą to zrodzenie do jakiejś natury zewnętrznej, Fotynus i Sabeliusz do natury ludzkiej; Ariusz zaś nie do natury ludzkiej, lecz do jakiejś natury stworzonej, szlachetniejszej od innych stworzeń. Różni się też Ariusz od Sabeliusza i Fotyna w tym, że twierdzi, iż owo zrodzenie stało się przed powstaniem świata, tamci zaś przeczą, by się ono stało przed zrodzeniem z Maryi Panny. Sabeliusz zaś i Fotyn w tym się różnią, że Sabeliusz wyznaje, iż Chrystus jest prawdziwym Bogiem i Bogiem z natury, nie twierdzi zaś tak Fotyn, ani Ariusz. Fotyn bowiem twierdzi, że Syn jest tylko człowiekiem, Ariusz zaś, że jest jak gdyby połączeniem jakiegoś niezwykle doskonałego stworzenia boskiego i ludzkiego. Oni jednak wyznają, że Osoby Ojca i Syna się różnią, podczas gdy Sabeliusz temu przeczy.
Wiara katolicka zatem, idąc drogą pośrednią, wyznaje wraz z Ariuszem i Fotynem, przeciwko Sabeliuszowi, że osoba Ojca różni się od Osoby Syna, oraz że Syn jest zrodzony, Ojciec zaś niezrodzony; ze Sabeliuszem zaś, przeciwko Fotynowi i Ariuszowi, że Chrystus jest prawdziwie i z natury swej Bogiem, oraz że ma tę samą naturę co Ojciec, chociaż nie ma tej samej Osoby. I z tego nawet można brać wskazówki o prawdzie katolickiej; jak bowiem mówi Arystoteles nawet błąd przyświadcza prawdzie; błędy zaś są w sprzeczności nie tylko z prawdą, ale i same ze sobą.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.