Księga IV, Rozdział 63
Rozwiązanie powyższych trudności, najpierw co do przemiany chleba na ciało Chrystusa Pana
Chociaż moc boża działa w tym sakramencie w sposób bardziej wzniosły i bardziej tajemniczy, niżby to człowiek mógł zgłębić, to jednak, aby nauka Kościoła o tym sakramencie nie wydawała się niewiernym niemożliwą, należy starać się okazać, że nie ma w niej żadnego niepodobieństwa.
Najpierw więc należy rozważyć, w jaki sposób prawdziwe ciało Chrystusa staje się obecne w tym sakramencie.
Niemożliwym jest, by się to stało ruchem miejscowym ciała Chrystusa Pana. Bądź dlatego, że wynikałoby stąd, iż przestaje być w niebie za każdym razem, gdy się sprawuje ten sakrament. Bądź dlatego, że możnaby ten sakrament sprawować naraz tylko w jednym miejscu, gdyż jeden i ten sam ruch miejscowy może się kończyć tylko w jednym miejscu. Bądź też dlatego, że ruch miejscowy nie może być natychmiastowy, lecz musi się odbywać w czasie. Konsekracja zaś dokonuje się w ostatniej chwili wymówionych słów.
Wynika stąd, że prawdziwe ciało Chrystusa staje się obecne w tym sakramencie przez to, że substancja chleba zamienia się na substancję ciała Chrystusa, a substancja wina na substancję Jego krwi.
Stąd widzimy, że fałszywe jest zdanie zarówno tych, którzy powiadają, iż substancja chleba istnieje w tym sakramencie równocześnie ze substancją ciała Chrystusa Pana, jak i tych, którzy twierdzą, że substancja chleba powraca do nicości, lub że się sprowadza do materii pierwszej. Z obu tych zdań wynika bowiem, że ciało Chrystusa Pana w tym sakramencie staje się obecne ruchem miejscowym, a to jest niemożliwym, jak już wykazano. Oprócz tego, jeżeli substancja chleba istnieje w tym sakramencie równocześnie z prawdziwym ciałem Chrystusa Pana, należało, by Chrystus Pan powiedział raczej Tu jest ciało moje, niż To jest ciało moje, przez tu bowiem byłaby wskazaną substancja, którą oglądamy, substancja chleba, jeśli ona pozostaje w sakramencie wraz z ciałem Chrystusa. Podobnie jest też niemożliwym, by substancja chleba wracała całkowicie do nicości. Bardzo wiele bowiem materii stworzonej powróciłoby do nicości z powodu częstego odprawiania tej tajemnicy. Nie przystoi także, by w sakramencie zbawienia mocą bożą coś zostało zniweczone. Nie można też substancji chleba sprowadzić do materii pierwszej; materia pierwsza nie może bowiem istnieć bez formy. Chyba gdybyśmy może pod materią pierwszą rozumieli pierwsze elementy ciał. Jeżeli jednak substancję chleba do tych elementów się sprowadza, musiałoby to być dostrzegalne zmysłami, gdyż elementy cielesne są przedmiotem zmysłów. Mielibyśmy wtedy także zmianę miejsca i zmianę materialną rzeczy przeciwnych, a to wszystko musi się odbywać w czasie.
Należy jednak wiedzieć, że powyższa przemiana chleba na ciało Chrystusa Pana odbywa się innym sposobem, niż wszystkie inne przemiany naturalne. W każdej bowiem przemianie naturalnej pozostaje podmiot, w którym następują po sobie różne formy, czy to przypadłościowe, gdy na przykład białe zamienia się na czarne, czy substancjalne, gdy powietrze zamienia się na ogień; stąd nazywa się je przemianami formalnymi. Lecz w powyższej przemianie podmiot przechodzi w podmiot, a przypadłości pozostają, dlatego nazywamy tę przemianę substancjalną. W jaki zaś sposób pozostają te przypadłości i dlaczego, będziemy później rozważać (R. 65).
Teraz należy zaś zastanowić się nad tym, w jaki sposób podmiot przemienia się w podmiot. Natura tego uczynić nie może. Każde bowiem działanie natury przypuszcza uprzednie istnienie materii, przez którą to materię substancja zostaje wyosobniona; stąd natura nie może sprawić, by ta substancja stała się inną, jak na przykład, by ten palec stał się innym palcem. Lecz materia podlega mocy bożej, skoro przez moc bożą została powołana do bytu. Stąd mocą bożą może się stać to, by ta indywidualna substancja przemieniła się na ową już istniejącą substancję indywidualną. Jak bowiem, mocą czynnika naturalnego, którego działanie nie rozciąga się poza przemianę formy, w istniejącym już podmiocie dana całość przemienia się na inną całość przez przemianę rodzaju i formy, na przykład to powietrze zamienia się na ten zapalony ogień, tak też mocą bożą, która nie przypuszcza istniejącej uprzednio materii, lecz ją stwarza, dana materia przemienia się na inną, i co za tym idzie, ten osobnik przemienia się na owego; podstawą wyosobnienia jest bowiem materia, tak jak forma jest podstawą gatunku.
Stąd zaś widzimy jasno, że w powyższej przemianie chleba na ciało Chrystusa nie ma żadnego wspólnego podmiotu pozostającego po przemianie, skoro przemiana dokonuje się w pierwotnym podmiocie, będącym podstawą wyosobnienia. Musi jednak coś pozostać, by prawdziwymi były słowa To jest ciało moje, które to słowa przemianę tę oznaczają i dokonują. A ponieważ nie pozostaje substancja chleba, ani żadna materia wcześniejsza od niej, jak to wykazano, należy więc powiedzieć, że pozostaje to, co jest poza substancją chleba. Jest tym mianowicie przypadłość chleba. Pozostają zatem, nawet po przemianie, przypadłości chleba.
Wśród przypadłości zaś widzimy pewien porządek. Spośród wszystkich przypadłości ilość wymierna jest najbliższą substancji. Następnie przyjmuje substancja jakości, za pośrednictwem ilości, jak barwę za pośrednictwem powierzchni, stąd też przez podział ilości przypadłościowo się dzielą. Dalej zaś jakości są podstawą działania i doznawania, niektórych stosunków, jak na przykład ojca i syna, pana i sługi i tym podobnych. Niektóre stosunki wynikają zaś bezpośrednio z ilości, jak większy i mniejszy, podwójny, połowa i tym podobne. Tak więc należy powiedzieć, że przypadłości chleba po powyższej przemianie pozostają w ten sposób, że istnieje sama tylko ilość wymierna, bez podmiotu i na niej opierają się jakości, jako na podmiocie, a zatem działanie, doznawanie, stosunki. Przemiana ta zatem odbywa się w porządku przeciwnym, niż przemiany naturalne, w których mianowicie pozostaje substancja, jako podmiot przemiany, a zmieniają się przypadłości; tu zaś naodwrót pozostaje przypadłość, a przechodzi substancja.
Takiej przemiany nie można we właściwym znaczeniu nazwać ruchem, jak się to czyni we fizyce, i który wymaga podmiotu; lecz jest to pewne substancjalne następstwo, tak, jak przy stwarzaniu mamy następstwo bytu i niebytu, jak to powiedziano w Drugiej Księdze (R. 18).
To więc jest jednym powodem, dla którego przypadłość chleba musi pozostać, tak, aby w powyższej przemianie coś pozostawało.
Jest to zaś potrzebne i dla innego powodu. Gdyby bowiem substancja chleba zamieniła się na ciało Chrystusa Pana, a znikałyby przypadłości chleba, to nie wynikałoby z takiej przemiany, że ciało Chrystusa, przez swą substancję jest tam, gdzie przedtem był chleb; nie byłoby bowiem żadnego odniesienia się ciała Chrystusa do tego miejsca. Lecz gdy po przemianie pozostaje ilość wymierna chleba, przez którą chleb zajmował dane miejsce, substancja chleba, przemieniona na ciało Chrystusa, staje się ciałem Chrystusa pod ilością wymierną chleba; i stąd otrzymuje miejsce chleba, za pośrednictwem jednak wymiarów chleba. Można tu także podać inne powody. I z punktu widzenia wiary, odnoszącej się do rzeczy niewidzialnych. I z punktu widzenia zasługi wiary, która odnośnie do tego sakramentu jest tym większa, wobec tego, że ciało Chrystusa Pana jest ukryte i niewidoczne pod postaciami chleba. I z punktu widzenia łatwiejszego i godniejszego używania tego sakramentu. Byłoby to bowiem odrażającym dla przyjmujących i odstręczającym dla patrzących, gdyby Ciało Chrystusa przyjmowali wierni w Jego własnej postaci. Stąd pod postacią chleba i wina, których ludzie używają powszechnie jako pokarmu i napoju, zostaje Ciało Chrystusa Pana podawane jako pożywienie, a krew jako napój.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.