Księga IV, Rozdział 64
Rozwiązanie zarzutów stawianych odnośnie do miejsca
Po rozważeniu sposobu przemiany, otwiera się nam nieco droga do rozwiązania innych trudności. Powiedzieliśmy bowiem, że miejsce w którym się sprawuje ten sakrament, przypisuje się ciału Chrystusa ze względu na wymiary chleba, które pozostają po przemianie substancji chleba w ciało Chrystusa. A zatem wszystko co należy do Chrystusa, musi być w owym miejscu, zgodnie z wymaganiami powyższej zmiany.
Należy więc rozważyć, że w tym sakramencie jest coś obecne na mocy przemiany, a coś przez naturalną współobecność. A mianowicie na mocy przemiany jest w tym sakramencie obecnym to, co jest wprost kresem przemiany, więc pod postaciami chleba ciało Chrystusa, w które się przemienia substancja chleba, jak to widzimy ze słów konsekracji To jest Ciało moje, i podobnie pod postacią wina jest Krew Chrystusa, według słów: To jest kielich Krwi mojej itd. Lecz przez naturalną współobecność jest tam także to wszystko, do czego nie zmierza przemiana, a jednak złączone jest z tym rzeczowo. Jest bowiem jasnym, że bóstwo Chrystusa, ani jego dusza nie są kresem przemiany chleba; a jednak pod postacią chleba jest dusza Chrystusa i Jego bóstwo z powodu zjednoczenia z ciałem Chrystusa.
Gdyby zaś podczas trzech dni, które nastąpiły po śmierci Chrystusa był sprawowany ten sakrament, nie byłoby tam pod postacią chleba duszy Chrystusa, dlatego, że nie była ona wtedy rzeczywiście z ciałem złączona. I podobnie nie byłoby też pod postacią chleba krwi, ani ciała pod postacią wina, dlatego, że przez śmierć krew i ciało były rozdzielone. Teraz zaś, ponieważ ciało Chrystusa w swej naturze nie jest oddzielone od krwi, ciało i krew są obecne pod oboma postaciami; lecz pod postacią chleba jest obecne ciało na mocy przemiany, a krew przez naturalną współobecność, i podobnie jest pod postacią wina.
W ten sam sposób rozwiązuje się zarzuty o niewspółmierności pomiędzy ciałem Chrystusa a miejscem, które zajmuje chleb. Substancja chleba bowiem, zamienia się wprost na ciało Chrystusa, wymiary zaś ciała Chrystusa są w tym Sakramencie przez współobecność, a nie na mocy przemiany, skoro pozostają wymiary chleba. Tak więc ciało Chrystusa nie odnosi się do tego miejsca wedle własnych jego wymiarów, tak, by miały się dostosować do miejsca, lecz wedle wymiarów chleba, które pozostają i dla których miejsce jest dostosowane.
Stąd również mamy odpowiedź na zarzuty co do wielości miejsc. Ciało Chrystusa bowiem, wedle własnych swych wymiarów istnieje tylko w jednym miejscu, lecz przez wymiary chleba, który się przemienił w jego ciało, istnieje ono w tylu miejscach, w ilu ta przemiana zostanie sprawowana; i to nie zostaje ono podzielone na części, lecz jest całkowicie w każdym miejscu, gdyż każdy chleb konsekrowany przemieniony zostaje w całkowite Ciało Chrystusa.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.