Księga IV, Rozdział 65
Rozwiązanie zarzutów odnoszących się do przypadłości
W ten sposób rozwiązaliśmy trudność odnoszącą się do miejsca; należy teraz przypatrzyć się tej trudności, która jak się wydaje, powstaje z pozostających przypadłości. Nie można bowiem zaprzeczyć, że pozostają przypadłości chleba i wina, gdyż zmysły niezawodnie o tym świadczą.
Przypadłości te nie dotykają również ciała ani krwi Chrystusa, gdyż nie mogłoby się to stać bez ich zmiany, ani też nie są zdolne do przyjęcia tych przypadłości, podobnie jak nie jest do tego zdolna substancja powietrza. Pozostaje więc, że nie mają podmiotu, jednakowoż w sposób omówiony powyżej, mianowicie, że istnieje tylko ilość wymierna, bez podmiotu i zastępuje podmiot innym przypadłościom.
Nie jest też niemożliwym, by przypadłość mocą bożą nie mogła istnieć bez podmiotu. Tak samo należy bowiem sądzić o stworzeniu rzeczy i zachowaniu ich w bycie. Moc boża zaś może wywołać skutki wszelkich przyczyn drugorzędnych, bez tych przyczyn, tak samo jak mogła utworzyć człowieka bez nasienia, i uzdrowić gorączkę bez działania natury. A to z powodu nieskończonej mocy Boga, oraz dlatego, że wszystkim przyczynom drugorzędnym udziela mocy działania. Stąd skutki przyczyn drugorzędnych może zachować w istnieniu bez tych przyczyn. I w ten sposób w tym sakramencie przypadłość zachowuje w istnieniu, usunąwszy substancję, która ją podtrzymywała.
Można to odnieść przede wszystkim do ilości wymiernych, o których Platończycy przyjęli, że istnieją same przez się, dlatego, że można pomyśleć o nich, że istnieją osobno. Jasnym jest zaś, że więcej może uczynić Bóg działając, niż człowiek w myśli.
Ilość wymierna pośród innych przypadłości ma zaś i tę właściwość, że sama się wyosabnia. A to dlatego, że w pojęciu jej zawiera się układ, to jest porządek części w całości, określa się ją bowiem jako ilość w pewnym układzie. Gdziekolwiek bowiem mamy różnorodność części tego samego gatunku, musi tam być wyosobnienie; gdzie jest bowiem wiele rzeczy, które należą do jednego gatunku, tam musi być wielu osobników; i tak nie możemy poznać wielu białości, jeżeli nie poznamy ich w wielu podmiotach; można zaś poznać wiele prostych, nawet gdy je rozważamy same w sobie, różne położenie bowiem, będące właściwością prostej, wystarcza do rozróżnienia prostych.
A ponieważ tylko ilość wymierna ze swej natury może być podstawą rozróżnienia mnóstwa jednostek w tym samym gatunku, wydaje się, że podstawą ostateczną tego rodzaju rozróżnienia jest ilość wymierna, gdyż i w rodzaju substancji mnogość powstaje przez podział materii; a nie byłoby to do pomyślenia, gdyby się nie brało pod uwagę wymiarów materii; gdy bowiem usuniemy ilość, wszelka substancja staje się niewidoczna, jak to jasno wykazuje Filozof w I Physicorum.
Jest zaś widoczne, że w innych rodzajach przypadłości osobniki tego samego gatunku rozróżnia się wedle różnych podmiotów. Stąd wynika, że gdy przyjmiemy w tym sakramencie istnienie ilości wymiernych samych przez się, a w nich, jako w podmiocie inne przypadłości, nie musimy powiedzieć, iż te przypadłości nie są wyosobnione, gdyż w samych wymiarach tkwi podstawa wyosobnienia.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.