Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga IV, Rozdział 8

Rozwiązanie argumentów podanych przez Ariusza, na poparcie jego zdania

Ponieważ prawda nie może sprzeciwiać się prawdzie, jest rzeczą jasną, że to, co z Pisma św. prawdziwie przytaczają arianie dla potwierdzenia swych błędów, nie może dowodzić ich zdania. Skoro bowiem okazano z Pisma św., że Ojciec i Syn mają tę samą istotność i naturę boską, wedle której i Ojca i Syna nazywamy prawdziwym Bogiem, wynika stąd, że Ojciec i Syn nie są dwoma Bogami, lecz jednym Bogiem. Gdyby bowiem było więcej bogów, wynikałoby z tego, że istotność bóstwa jest między nich podzielona, podobnie jak w dwóch ludziach są dwie różne co do liczby natury ludzkie; zwłaszcza, że nie jest czym innym natura boska i sam Bóg, jak to powyżej dowiedziono; a z tego wynika koniecznie, że skoro w Ojcu i Synu jest jedna natura boska, jest Ojciec i Syn jednym Bogiem. Chociaż więc wyznajemy, że Ojciec jest Bogiem, i że Syn jest Bogiem, to jednak nie odstępujemy od zdania, że jest jeden tylko Bóg, którego to zdania dowiedliśmy w Pierwszej Księdze argumentami i powoływaniem się na autorytet. Stąd, chociaż jest tylko jeden prawdziwy Bóg, to jednak wyznajemy to i o Ojcu i o Synu.

Gdy więc mówi Chrystus Pan, przemawiając do Ojca: aby poznali Ciebie Samego Boga prawdziwego, nie należy tego rozumieć w ten sposób, jakoby tylko Ojciec był prawdziwym Bogiem, i jakoby Syn nie był prawdziwym Bogiem, czego przecież świadectwo Pisma św. jasno dowodzi; lecz, że jedyne prawdziwe bóstwo jest własnością Ojca, jednak w ten sposób, że Syn nie jest z niego wykluczony. Stąd nie mówi Chrystus Pan znacząco: aby poznali samego Boga prawdziwego, jakoby On sam był Bogiem, lecz powiada, aby poznali Ciebie i dodaje samego Boga prawdziwego, ażeby okazać, iż Ojciec, którego się mienił Synem, jest Bogiem, w którym jest jedyne i prawdziwe bóstwo. A ponieważ prawdziwy Syn musi mieć tę samą naturę co Ojciec, wynika stąd raczej, że to jedyne prawdziwe bóstwo jest własnością Syna, a nie by Syn go nie miał posiadać. Stąd też Jan tłumacząc na końcu swego listu słowa Chrystusa Pana (1 J 5, 20), Synowi prawdziwemu przypisuje oba te przymioty, które Chrystus Pan daje Ojcu, mianowicie, że jest prawdziwie Bogiem i że w nim jest życie wieczne: abyśmy poznali prawdziwego Boga a byli w prawdziwym Synu Jego. Ten jest prawdziwy Bóg i żywot wieczny. Jeżeli jednak Syn byłby wyznał, że tylko Ojciec jest prawdziwym Bogiem, to nie należałoby dlatego rozumieć, że Syna się wyklucza od tego, by był prawdziwym Bogiem; skoro bowiem Ojciec i Syn są jednym Bogiem, jak to dowiedziono, cokolwiek się mówi o Ojcu w odniesieniu do jego bóstwa, mówi się to też równocześnie o Synu i naodwrót. Z tych słów bowiem, że nikt nie zna Syna jedno Ojciec, ani Ojca kto zna, jedno Syn (Mt 11, 27), nie rozumie się, by Ojciec siebie nie znał, lub, by Syn siebie nie znał.

Jasnym jest stąd także, że te słowa Apostoła (1 Tm 6, 15): którego czasów swoich okaże błogosławiony i sam możny, Król Królów i Pan Panujących, nie odmawiają prawdziwego bóstwa Synowi. W tych słowach bowiem Ojciec nie jest wymieniony, lecz to, co jest wspólne Ojcu i Synowi. Że bowiem i Syn jest Królem Królów i Panem Panujących, okazuje to jasno Apokalipsa (Ap 19, 13), gdzie powiedziano obleczony był w szatę krwią pokropioną, a zowią imię jego Słowo Boże, a następnie (w. 16) dodano: A ma na szacie i na biodrze swojej napisane: Król nad królami i Pan nad pany. Podobnie i w następujących słowach (1 Tm 6, 16): który sam ma nieśmiertelność, nie jest wykluczony Syn, skoro daje On nieśmiertelność tym, którzy w niego wierzą, jak to powiedziano (J 11, 26): Kto wierzy we mnie, nie umrze na wieki. I następne słowa którego żaden z ludzi nie widział, lecz ani widzieć może, stosują się do Syna, skoro Chrystus Pan mówi (Mt 11, 27): Nikt nie zna Syna, jedno Ojciec. Nie przeszkadza tu ten fakt, że ukazał się widzialnie, stało się to bowiem wedle ciała. Co do bóstwa zaś, jest niewidzialnym, jak i Ojciec, stąd mówi Apostoł w tym samym liście (1 Tm 3, 16): jaśnie wielka jest tajemnica pobożności, która jest oznajmiona w ciele. Nie przeszkadza też bynajmniej, byśmy odnosili to tylko do Ojca, dlatego, że w miejscu przytoczonym czytamy, iż inny jest okazujący, a inny okazany. I Syn bowiem się sam okazuje, mówi On bowiem (J 14, 21): Kto mnie miłuje, będzie miłowany od Ojca mego; i ja go miłować będę, i ofiaruję mu siebie samego. Dlatego też do Niego powiadamy (Ps 80, 4): Ukaż Twe oblicze, a będziemy zbawieni.

Jak więc należy rozumieć słowa, które mówi Chrystus Pan (J 14, 28): Ojciec większy jest niżli ja, uczy nas Apostoł. Skoro bowiem większy porównany zostaje do mniejszego należy rozumieć te słowa o Synu odnośnie do Jego niższości. Apostoł zaś pokazuje, że został poniżony przez przyjęcie postaci sługi, jednak w ten sposób, że jest równym Ojcu co do postaci bożej; powiada bowiem do Filipian (Flp 2, 6): Który będąc w postaci bożej, nie poczytał za drapiestwo, że był równym Bogu, ale wyniszczył samego siebie przyjąwszy postać sługi. Nie ma też nic dziwnego w tym, że się dlatego Ojca nazywa większym od niego: skoro mówi Apostoł, że został umniejszonym od aniołów (Hbr 2, 9): tego który mało co niżli Aniołowie umniejszony jest, widzimy Jezusa dla męki śmierci, chwałą i czcią ukoronowanego. Widzimy także, że z tego samego powodu mówi się, że Syn jest podległy Ojcu, to znaczy odnośnie do natury ludzkiej. Wynika to z następnych wierszy. Powiedział bowiem Apostoł (1 Kor 15, 21): Przez człowieka śmierć, i przez człowieka powstanie umarłych, a następnie dodał (w. 22-23) wszyscy ożywieni będą. A każdy w swym rzędzie: Chrystus pierwiastki, potem ci, którzy są Chrystusowi, a wreszcie (w. 24), potem koniec, gdy poda królestwo Bogu i Ojcu. Okazawszy zaś jakim jest to królestwo, że mianowicie wszystko musi mu być poddane, powiada (w. 28): gdy mu wszystko poddane będzie, wtedy i sam Syn będzie poddany temu, który mu poddał wszystko. Samo zestawienie tekstów dowodzi, że należy to rozumieć o Chrystusie jako o człowieku, jako człowiek bowiem umarł i zmartwychwstał. Jako Bóg bowiem, skoro cokolwiek Ojciec czyni, to i Syn także czyni, jak to wykazano: poddał także wszystko sobie; stąd mówi Apostoł (Flp 3, 20): Zbawiciela oczekiwamy, Pana naszego Jezusa Chrystusa, który przemieni ciało podłości naszej, przypodobane ciału jasności swojej, według skuteczności, którą też wszystko podbić sobie może.

Z tego zaś, co się mówi w Piśmie św., iż Ojciec Synowi daje, z czego wynika, że Syn otrzymuje, nie można wykazać, że są w Nim jakieś braki, ale potrzeba tego, na to, by Syn był; nie można by Go bowiem nazwać Synem, gdyby nie był zrodzony z Ojca; każdy zrodzony otrzymuje bowiem od rodzącego jego naturę. Przez to więc, że się mówi, iż Ojciec daje Synowi, rozumie się tylko zrodzenie Syna, według tego, że Ojciec dał Synowi Swą naturę. I to można rozumieć na podstawie słów przytoczonych. Mówi bowiem Chrystus Pan (J 10, 29): Ojciec mój co mi dał, większe jest nade wszystko. To zaś co jest większe od wszystkiego, jest to natura boska, co do której Syn jest równy Ojcu. Okazują to same słowa Chrystusa Pana. Najpierw bowiem powiedział (wiersz 28), że owiec nikt nie może wydrzeć z ręki jego. I dowodzi tego własnymi swymi słowami, mianowicie, że Ojciec mój co mi dał, większe jest nade wszystko i że żaden nie może wydrzeć z ręki Ojca. Wynika stąd, że i z ręki Syna nikt nie może wydrzeć. Nie wynikałoby to zaś, gdyby przez to, co mu dał Ojciec, nie był Ojcu równym. Stąd też, by to jaśniej wytłumaczyć, dodaje (w. 30): Ja i Ojciec jedno jesteśmy. Podobnie także mówi Apostoł (Flp 2, 9): darował mu imię, które jest nad wszelkie imię: aby na imię Jezusowe wszelkie kolano klękało, niebieskich, ziemskich i podziemnych. Imię zaś, wyższe ponad wszelkie imię, które czci wszelkie stworzenie, jest to imię boże. A zatem z tej darowizny należy rozumieć samo zrodzenie, przez które Ojciec dał Synowi prawdziwe bóstwo. To samo okazuje się także ze słów, że mówi, iż wszystko mu dał Ojciec. Nie byłby mu zaś Ojciec dał wszystkiego, gdyby wszystka zupełność Bóstwa (Kol 2, 9), która jest w Ojcu, nie była w Synu. Tak więc powiadając, że Mu dał Ojciec, wyznaje Chrystus Pan, że jest prawdziwym Synem, przeciw Sabeliuszowi. Z wielkości zaś tego, co zostało dane, wyznaje, że jest równym Ojcu, co odpiera zdanie Ariusza. Jasnym jest zatem, że taki dar nie oznacza w Synu potrzeby. Nie był bowiem Synem, zanim mu dano, zrodzenie bowiem jest samym daniem. Ani też pełnia tego co zostało dane, nie dopuszcza, by mógł cierpieć brak ten, który otrzymał. Nie sprzeciwia się też temu co powiedziano, że jak czytamy w Piśmie św., Synowi zostało dane w biegu czasu; jak to Chrystus Pan po zmartwychwstaniu mówi uczniom (Mt 28, 18): Dana mi jest wszelka władza na niebie i na ziemi. Apostoł zaś (Flp 2, 8-9) powiada, że dlatego Bóg wywyższył Chrystusa i darował mu imię, które jest nad wszelakie imię, że stał się posłusznym aż do śmierci, jakoby tego imienia nie miał od wieków. Jest to bowiem zwyczajem Pisma św., że powiada, iż coś się staje lub dzieje, gdy my się o tym dowiadujemy. To zaś, że Syn od wieków otrzymał władzę powszechną i imię boskie, okazało się światu po zmartwychwstaniu, z nauki, głoszonej przez uczniów. Okazują to także słowa samego Chrystusa Pana. Mówi On bowiem (J 17, 5): wsław mię ty Ojcze, sam u siebie chwałą, którą miałem u ciebie pierwej, niżli świat był. Prosi bowiem, by chwała jego, którą od wieków otrzymał od Ojca jako Bóg, okazała się w nim także, gdy się stał człowiekiem.

Jasnym jest stąd także w jaki sposób Syn zostaje pouczony, skoro nie jest niewiedzącym. Okazano bowiem w Pierwszej Księdze, że w Bogu rozumienie i istnienie są tym samym. Stąd udzielanie natury boskiej jest także udzielaniem rozumienia. Udzielenie rozumienia można zaś nazwać okazaniem, lub mową, lub nauką. Przez to więc, że Syn przez swe zrodzenie otrzymał od Ojca naturę boską, mówi się, że albo od Ojca słyszał, lub, że Ojciec mu okazał, lub inaczej jeszcze, jak to czytamy w Piśmie św., nie jakoby Syn był najpierw niewiedzącym, albo nieświadomym, a potem nauczył go Ojciec. Oświadcza bowiem Apostoł (1 Kor 1, 24), że opowiada Chrystusa mocą Bożą i mądrością Bożą, nie jest zaś możliwe, by mądrość była niewiedząca, ani by moc była słabą. Dlatego też te słowa: nie może Syn sam od siebie nic czynić, nie wykazują żadnej niemocy działania w Synu; lecz jak u Boga istnieć i działać jest tym samym, a działanie Jego jest tym samym co Jego istotność, jak to powyżej okazano, tak też mówimy, że Syn nie może sam od siebie działać, lecz działa z Ojcem, tak samo, jak nie może sam od siebie istnieć, lecz istnieje od Ojca; gdyby bowiem istniał sam od siebie, jużby nie był Synem. Jak więc Syn nie może nie być Synem, tak też nie może sam od siebie działać. Ponieważ zaś Syn otrzymuje tę samą naturę jaką ma Ojciec i co za tym idzie, tę samą moc, to, chociaż Syn nie istnieje sam od siebie, ani też nie może działać sam od siebie, to jednak istnieje sam przez się i sam przez się działa; jak bowiem istnieje przez własną naturę, którą otrzymał od Ojca, tak też działa przez własną naturę, otrzymaną od Ojca. Stąd też Chrystus Pan, powiedziawszy nie może Syn sam od siebie nic czynić, dodaje, ażeby okazać, że chociaż nie sam od siebie, to jednak sam przez się Syn działa, cokolwiek on czyni, mianowicie Ojciec, to i Syn także czyni.

Z tego co powiedziano okazuje się także, w jaki sposób Ojciec rozkazuje Synowi, lub jak Syn słucha Ojca, lub do Ojca się modli, lub przez Ojca jest posłany. Wszystkie te wyrażenia stosują się bowiem do Syna odnośnie do tego, że jest poddany Ojcu, a poddany jest Ojcu tylko ze względu na przyjętą naturę ludzką, jak to wykazano. Ojciec więc rozkazuje Synowi jako poddanemu sobie, ze względu na ludzką naturę. Okazują to także słowa Chrystusa Pana. Powiedziawszy bowiem: iżby świat poznał, że miłuję Ojca: a jako mi Ojciec rozkazanie dał, tak czynię, dodaje, aby okazać czym jest to rozkazanie: Wstańcie pójdźmy stąd, mówił to bowiem przystępując do męki, nakaz cierpienia tyczy się zaś oczywiście Syna tylko odnośnie do natury ludzkiej. Podobnie gdy mówi (J 15, 10) jeśli przykazania moje zachowacie, będziecie trwać w miłości mojej, jakom i ja zachował rozkazanie Ojca mego i trwam w miłości jego, jest jasnym, że te rozkazy odnoszą się do Syna, odnośnie do tego, że Go Ojciec miłuje jako człowieka, jak On sam miłował uczniów jako ludzi. Apostoł też okazuje, że rozkazy Ojca dla Syna należy przyjmować odnośnie do natury ludzkiej przyjętej przez Syna, mówiąc, że Syn był posłusznym Ojcu w tym co się odnosi do natury ludzkiej; powiada bowiem (Flp 2, 8): stał się posłusznym aż do śmierci. Apostoł okazuje także, że jest odpowiednie dla Syna, by się modlił, ze względu na jego naturę ludzką. Mówi bowiem do Żydów (Hbr 5, 7): Który za dni ciała swego modlitwy i pokorne prośby temu, który go mógł wybawić od śmierci, z wołaniem potężnym i łzami ofiarowawszy, był wysłuchany dla swej uczciwości. Apostoł także pokazuje w jakim znaczeniu mówimy, że został posłany przez Ojca, mówiąc do Galatów (Ga 4, 4): zesłał Bóg Syna swego, uczynionego z niewiasty. Dlatego więc mówimy, iż jest posłany, że został uczyniony z niewiasty i jest rzeczą pewną, że się to do Niego odnosi ze względu na przyjęcie ciała. Jasnym jest więc z tego wszystkiego co powiedziano, że nie można dowieść, by Syn był poddany Ojcu, jak tylko odnosząc to do natury ludzkiej. Lecz należy jednak wiedzieć, że mówimy, iż Syn jest posłany od Ojca także niewidzialnie, jako Bóg, bez ujmy dla równości Jego z Ojcem, jak to powiemy później, gdy będzie mowa o posłaniu Ducha św.

Podobnie jest też jasnym, że przez to, iż Ojciec uwielbia Syna, lub wzbudza z martwych, lub podwyższa, nie można wykazać, że Syn jest mniejszy od Ojca, z wyjątkiem Jego ludzkiej natury. Nie potrzebuje Syn bowiem uwielbienia w tym znaczeniu, jakoby je na nowo miał otrzymać, skoro oświadcza, że chwałę miał pierwej niżli świat był; lecz potrzeba było, by chwała Jego, ukryta pod ułomnością ciała, została okazana przez uwielbienie ciała i czynienie cudów, we wierze ludów wierzących. Stąd o ukryciu tym mówi Izajasz (Iz 53, 3): Zaprawdę zasłoniona jest twarz jego. Stąd aniśmy go mieli za co. Podobnie też Chrystus został wzbudzony z martwych, jako że cierpiał i umarł, to znaczy odnośnie do ciała. Mówi bowiem (1 P 4, 1): Chrystus ucierpiał w ciele i wy tąż myślą się uzbrójcie. Podwyższyć Go też należało, tak jak został upokorzony. Apostoł bowiem też mówi (Flp 2, 8): Sam się poniżył, stawszy się posłusznym, aż do śmierci. Dla czego i Bóg wywyższył go. Tak więc przez to, że Ojciec uwielbia Syna, wzbudza Go z martwych i podwyższa, nie okazuje się Syn mniejszym od Ojca, a odnosi się to tylko do ludzkiej natury. Odnośnie bowiem do natury boskiej, którą jest Ojcu równy, równą jest moc Ojca i Syna, i równe ich działanie. Stąd też i Syn własną mocą się wsławia, według słów Psalmu (Ps 21, 14): Podnieś się, Panie, w mocy twojej. Własną mocą zmartwychwstaje, mówi bowiem o sobie (J 10, 18): mam moc położyć duszę moją, mam moc znowu wziąć ją. Nie tylko sam siebie wsławia, lecz także i Ojca, powiedziano bowiem (J 17, 1): wsław Syna Twego, aby cię Syn twój wsławił; nie jakoby Ojciec był ukryty pod zasłoną ciała, które przyjął, lecz niewidzialnością swej natury. W ten sam sposób i Syn jest ukryty odnośnie do swej natury boskiej, to bowiem co mówi Izajasz (Iz 45, 15): Zaprawdę tyś jest Bóg skryty, Bóg Izraelów, Zbawiciel, wspólne jest Ojcu i Synowi. Syn zaś wsławia Ojca nie przez to, że mu daje chwałę, lecz przez to, że go objawia światu, On sam bowiem mówi: Oznajmiłem imię Twe ludziom (J 17, 6).

Nie należy zaś wierzyć, by w Synu Bożym był jakiś brak władzy, skoro On sam mówi: Dana mi jest wszystka władza na niebie i na ziemi (Mt 28, 18). Stąd to, co sam mówi: Siedzieć po prawicy mojej albo po lewicy, nie jest moja rzecz dać wam, ale którym jest przygotowane od Ojca mojego, nie dowodzi, by Syn nie miał władzy rozdzielania miejsc w niebie, gdyż przez tego rodzaju miejsca rozumie się uczestniczenie w życiu wiecznym, a okazuje Chrystus Pan, że do niego należy wyznaczanie ich, mówiąc (J 10, 27): Owce moje słuchają głosu mojego, a ja je znam i idą za mną. Ja im wieczny żywot daję. Powiedziano także (J 5, 22): Ojciec... wszystek sąd dał Synowi. Należy zaś do sądu udzielanie za zasługi chwały wiecznej. Stąd też powiedziano u Mateusza (Mt 25, 33), że Syn Człowieczy postawi owce po prawicy swojej, a kozły po lewicy. A zatem do władzy Syna należy umieszczanie kogoś po prawicy lub po lewicy, czy to odnosimy do różnego uczestniczenia w chwale, czy też odnosimy jedno do chwały, a drugie do kary. Należy więc tłumaczyć powyższe słowa według tego, co poprzednio mówi Ewangelia. Czytamy bowiem poprzednio, że matka synów Zebedeusza (Mt 20, 20-21) przystąpiła do Jezusa i prosiła, aby siedzieli jej synowie jeden po prawicy, drugi po lewicy. I wydaje się, że ośmieliło ją do tej prośby pokrewieństwo, które ją łączyło z Chrystusem, jako Człowiekiem. Chrystus Pan zatem w swej odpowiedzi nie odrzekł, że nie należy do jego władzy danie jej tego, o co prosiła, lecz że nie należy do niego danie tym, za których prosiła. Nie powiedział bowiem: siedzieć po prawicy mojej albo po lewicy nie jest moja rzecz dać komukolwiek, lecz raczej okazuje, że było jego rzeczą dać tym, którym jest przygotowane od Ojca jego. Nie było bowiem danie tego jego rzeczą o ile był Synem Maryi Panny, lecz ze względu na to, że był Synem Boga. I dlatego nie było jego rzeczą dać to komukolwiek ze względu na to, że był Synem Maryi Panny, to znaczy ze względu na pokrewieństwo, lecz ze względu na to rozdawanie tego było jego rzeczą, że był Synem Bożym, któremu to przygotował Ojciec odwiecznym przeznaczeniem. Lecz samo nawet to przygotowanie, mówi Chrystus Pan, należy do władzy Syna, powiada bowiem (J 14, 2): w domu Ojca mego jest mieszkania wiele. Jeśliby inaczej, powiedziałbym wam był. Albowiem idę przygotować wam miejsce. Różne mieszkania są to różne stopnie uczestniczenia w szczęśliwości, które Bóg przeznaczył i przygotował od wieków. Gdy więc Chrystus Pan mówi: Jeśliby inaczej było, to znaczy, gdyby nie było dosyć mieszkań przygotowanych dla ludzi, którzy mają być wprowadzeni do nieba, i dodaje, powiedziałbym wam był: albowiem idę przygotować wam miejsce, okazuje przez to, że tego rodzaju przygotowanie należy do jego władzy. Nie można też przyjąć, że Syn nie zna godziny swego przyjścia, skoro w nim są skryte wszystkie skarby mądrości i umiejętności, jak mówi Apostoł (Kol 2, 3), i skoro doskonale poznaje coś większego, mianowicie Ojca (Mt 11, 27). Lecz należy to rozumieć w ten sposób, że Syn, stawszy się człowiekiem pomiędzy ludźmi, zachował się jakby niewiedzący, skoro nie objawił tego uczniom. Pismo św. bowiem używa takiego sposobu wyrażania się, że powiada, iż Bóg coś poznaje, jeśli to daje poznać innym; jak na przykład czytamy w Księdze Rodzaju (Rdz 22, 12): Teraz poznałem, że się boisz Boga, to znaczy Teraz dałem poznać. I tak naodwrót mówi się, że Syn nie wie tego, czego nam nie oznajmia. Jasnym zaś jest, że smutek i strach i tym podobne odnoszą się do Chrystusa Pana jako Człowieka. Stąd przez to nic nie można wnioskować o żadnym umniejszeniu w boskości Syna.

Gdy zaś powiedziano, że mądrość jest stworzona, to po pierwsze można to rozumieć nie o Mądrości, którą jest Syn Boży, lecz o mądrości, której Bóg udzielił stworzeniom. Powiedziano bowiem (Syr 1, 9): On ją stworzył, mianowicie mądrość, w Duchu Świętym, i rozlał ją po wszystkich sprawach swoich. Można to także odnieść do natury stworzonej, przyjętej przez Syna, tak, by sens był od początku i przed wiekami stworzona jestem, to jest przewidziana, że złączę się ze stworzeniem. Lub też mówiąc, że mądrość jest stworzona i zrodzona, daje się do zrozumienia sposób rodzenia w Bogu. W rodzeniu bowiem to co zostaje zrodzone, otrzymuje naturę rodzącego, i to należy do doskonałości; w sposobie zaś rodzenia na ziemi, zmienia się rodzący, co jest niedoskonałością. W stwarzaniu zaś Stwórca się nie zmienia, lecz rzecz stworzona nie otrzymuje natury Stwórcy. Mówi się więc zarówno, że Syn jest stworzony i zrodzony, by w stworzeniu zaznaczyć niezmienność Ojca a w zrodzeniu jedność natury w Ojcu i Synu. I w ten sposób sobór dał wykład rozumienia Pisma św., jak to widzimy u Hilarego (De Synodis).

Że zaś Syna nazywa się pierworodnym wszego stworzenia, nie pochodzi to stąd, jakoby Syn był wyliczony pomiędzy stworzeniami, lecz stąd, że Syn pochodzi od Ojca i otrzymuje od Ojca, od którego pochodzą i otrzymują stworzenia. Lecz Syn otrzymuje od Ojca tę samą naturę, nie otrzymuje jej zaś stworzenie. Stąd też Syna nazywa się nie tylko pierworodnym, lecz także jednorodzonym (J 1, 18), z powodu szczególnego sposobu, w jaki otrzymuje.

Słowa zaś, którymi się Chrystus Pan zwraca do Ojca, modląc się za uczniów, aby byli jedno, jako i my jedno jesteśmy, okazują, że Ojciec i Syn są jednym, tym sposobem, którym i uczniowie mają być jednym, mianowicie przez miłość, ten sposób jedności nie wyklucza zaś jedności istotności, lecz jej raczej dowodzi. Powiedziano bowiem (J 3, 35): Ojciec miłuje Syna i wszystko oddał w rękę jego, przez co, jak powiedziano, okazuje się, że w Synu jest pełnia bóstwa.

Tak więc jest jasnym, że świadectwa Pisma św., które arianie na swoją korzyść przytaczali, nie sprzeciwiają się prawdzie, którą wyznaje wiara katolicka.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.