Księga IV, Rozdział 72
O konieczności pokuty i o jej częściach
Z tego co powiedziano, wynika, że jeżeli ktoś zgrzeszy po chrzcie, nie może chrzest zgładzić tego grzechu. A ponieważ obfitość miłosierdzia Bożego i skuteczność łaski Chrystusa nie pozwala na to, by człowiek pozostał bez środków pomocy, ustanowiony został inny środek sakramentalny, który gładzi grzechy. Jest nim sakrament pokuty, który jest jak gdyby uzdrowieniem duchowym. Jak bowiem ci, którzy otrzymali życie naturalne przez zrodzenie, zapadają na jakąś chorobę, sprzeciwiającą się doskonałości życia, mogą zostać uzdrowieni, jednak nie w ten sposób, by na nowo się urodzili, lecz przez to, że odzyskują zdrowie, tak i chrztu, który jest odrodzeniem duchowym, nie powtarza się po grzechach popełnionych po chrzcie, ale leczy się ten grzech pokutą, będącą niejako duchową przemianą.
Należy zaś rozważyć, że uzdrowienie ciała pochodzi czasem całkowicie od wewnątrz, jak na przykład gdy ktoś zostanie uzdrowiony wyłącznie siłami natury. Niekiedy zaś jest ona i od wewnątrz i od zewnątrz, jak na przykład, gdy działaniu natury pomaga z zewnątrz dobroczynne działanie lekarstwa. Nie zdarza się zaś, by ktoś wyłącznie zewnętrznymi środkami został uzdrowiony, posiada bowiem każdy w samym sobie pierwiastki życia, które są przyczyną jego zdrowia. W uzdrowieniu duchowym nie może się zdarzyć, by pochodziło ono zupełnie od wewnątrz; wykazano bowiem w III Księdze, że może człowiek być uwolnionym od winy tylko przez pomoc łaski. Podobnie też uzdrowienie duchowe nie może być wyłącznie zewnętrzne; umysł bowiem nie ozdrowiałby, gdyby nie powstał w człowieku porządek w poruszeniach woli. Musi więc w Sakramencie pokuty zdrowie duchowe pochodzić i od wewnątrz i od zewnątrz.
Odbywa się to zaś w następujący sposób. Na to, by ktoś doskonale się wyleczył z choroby ciała, potrzeba, by został uwolniony od wszystkich dolegliwości, w które popadł przez chorobę. Tak więc i duchowe uzdrowienie pokuty nie byłoby doskonałe, gdyby człowiek nie został uwolniony od tego wszystkiego, w co popadł przez grzech. Pierwszą zaś szkodą, którą człowiek ponosi przez grzech, jest nieporządek w rozumie, przez co odwraca się on od niezmiernego dobra, którym jest Bóg i zwraca się do grzechu. Drugą szkodą jest zaś to, że podpada pod karę za grzech; jak bowiem wykazaliśmy w Trzeciej Księdze, należy się za każdą winę kara od najsprawiedliwszego Pana, Boga. Trzecią szkodą jest osłabienie dobra w naturze, tak, że grzesząc, staje się człowiek skłonniejszym do grzechu, a mniej skłonnym do czynienia dobrze.
Pierwszym więc, czego potrzeba przy pokucie jest porządek w rozumie, mianowicie, by myśl zwróciła się do Boga, a odwróciła się od grzechu, bolejąc nad popełnionym i postanawiając więcej go nie popełnić; i na tym polega skrucha.
To zaś przywrócenie porządku w umyśle nie może się dokonać bez łaski, gdyż umysł nasz nie może się w sposób należyty zwrócić do Boga bez miłości, miłości zaś nie można posiadać bez łaski, jak to jest jasnym z tego, co powiedziano w Księdze Trzeciej (R. CLI). Skrucha więc usuwa obrazę Boga i uwalnia od kary wiecznej za winę, gdyż nie może ona istnieć przy łasce i miłości; kara wieczna bowiem polega na odłączeniu od Boga, z którym się człowiek łączy łaską i miłością. To więc przywrócenie porządku w umyśle, które polega na żalu, pochodzi z wewnątrz, to jest od wolnej woli, z pomocą łaski Bożej.
Ponieważ zaś wykazaliśmy powyżej, że zasługi męki Chrystusa, którą poniósł za rodzaj ludzki, są wystarczające za wszystkie grzechy, potrzeba zatem na to, by człowiek został oczyszczony od grzechu, by nie tylko przylgnął umysłem do Boga, lecz także do pośrednika między Bogiem i człowiekiem, Jezusa Chrystusa, w którym dane jest odpuszczenie wszystkich grzechów; uzdrowienie duchowe polega bowiem na zwróceniu umysłu do Boga, ale tego uzdrowienia dostąpić możemy tylko przez lekarza dusz naszych, Jezusa Chrystusa, albowiem on zbawi lud swój od grzechów ich (Mt 1, 21). Zasługi Jego są wystarczające dla zgładzenia całkowicie wszystkich grzechów, jest On bowiem tym, który gładzi grzech świata, jak powiedziano (J 1, 29); jednakże nie wszyscy dostępują doskonałego odpuszczenia grzechów, każdy dostępuje go o tyle, o ile łączy się z Chrystusem cierpiącym za grzechy.
Ponieważ więc połączenie nasze z Chrystusem w chrzcie nie dokonuje się żadną naszą wewnętrzną pracą, gdyż żadna rzecz siebie samej nie rodzi, lecz dokonuje się przez Chrystusa, który odrodził nas ku nadziei żywej (1 P 1, 3), odpuszczenie grzechów w chrzcie odbywa się mocą samego Chrystusa, który nas ze sobą łączy, doskonale i całkowicie, tak, że nie tylko gładzi zmazę grzechu, lecz także odpuszcza zupełnie wszelką karę za grzech; z wyjątkiem może przypadłościowo u tych, którzy nie otrzymują skutków tego sakramentu, dlatego, że obłudnie go przyjmują.
Przez to uzdrowienie duchowe jednoczymy się z Chrystusem własną naszą czynnością, otrzymującą formę od łaski bożej. Stąd nie zawsze całkowicie, i nie wszyscy w równy sposób dostępujemy skutków odpuszczenia przez to zjednoczenie. Może bowiem umysł zwrócić się do Boga i do zasług Chrystusa i do nienawiści grzechu z taką siłą, że człowiek otrzymuje doskonałe odpuszczenie grzechów nie tylko co do uwolnienia od winy, lecz także co do odpuszczenia całej kary. To zaś nie zawsze się zdarza. Stąd czasem, po zgładzeniu grzechu przez żal i po odpuszczeniu kary wiecznej, jak to powiedziano, pozostaje konieczność poniesienia jakiejś kary doczesnej, by zachowana została sprawiedliwość boska, wedle której winę równoważy kara.
Ponieważ zaś ponoszenie kary za winę wymaga jakiegoś sądu, musi winowajca, który zwraca się po uzdrowienie do Chrystusa, oczekiwać od sądu Chrystusa wymiaru kary; Chrystus Pan wymierza ją przez swych przedstawicieli, tak jak inne sakramenty. Nie można zaś osądzać win, których się nie zna. Ustanowienie spowiedzi było więc rzeczą konieczną, jako drugiej części w tym sakramencie, by przedstawiciel Chrystusa poznał winę winowajcy.
Musi zatem przedstawiciel Chrystusa, któremu się wyznaje winę, mieć władzę sądzenia w zastępstwie Chrystusa, który postanowiony jest od Boga sędzią żywych i umarłych (Dz 10, 42). Do władzy sądzenia potrzeba zaś dwóch rzeczy, mianowicie władzy rozpoznania grzechu, oraz władzy odpuszczenia, lub zatrzymania grzechu. Nazywa się je dwoma kluczami Kościoła, mianowicie wiedza rozeznawania i moc rozwiązywania i wiązania, którą Chrystus Pan oddał Piotrowi, według słów (Mt 16, 19): tobie dam klucze królestwa niebieskiego. Nie rozumie się jednak w ten sposób, jakoby je oddał wyłącznie Piotrowi, lecz by przez Piotra przeszła na innych, inaczej zbawienie wiernych nie byłoby wystarczająco zabezpieczone.
Władza tych kluczy skuteczność swą bierze z męki Chrystusa Pana, przez którą Chrystus Pan otworzył nam bramę królestwa niebieskiego. I dlatego, jak bez chrztu, w którym działa moc męki Pańskiej, nie ma dla człowieka zbawienia, czy on będzie przyjęty rzeczywiście, czy też tylko pragnieniem, gdy przymus okoliczności, a nie wzgarda sakrament wykluczają, tak dla tych, którzy grzeszą po przyjęciu chrztu, nie ma zbawienia, jeśli nie poddadzą się kluczom Kościoła, bądź to aktualnie się spowiadając, i poddając się sądowi przedstawicieli Kościoła; bądź to przynajmniej mają tę intencję, i pragną ją wypełnić, gdy się nadarzy sposobność; jak bowiem mówi Piotr w (Dz 4, 12): nie jest... inne imię dane ludziom, w którym byśmy mieli być zbawieni.
Tym sposobem usuwa się błąd tych, którzy twierdzili, że człowiek może otrzymać przebaczenie grzechów bez spowiedzi i bez postanowienia spowiadania się, lub że dostojnicy Kościoła mogą uwolnić kogoś od spowiedzi. Dostojnicy Kościoła nie mogą bowiem daremnymi uczynić kluczy Kościoła, na czym polega cała ich władza, jak też nie mogą sprawić, by ktoś otrzymał odpuszczenie grzechów bez sakramentu, mającego swą moc od męki Chrystusa Pana, to bowiem należy tylko do Chrystusa Pana, który jest twórcą i sprawcą wszystkich sakramentów. Jak więc nie mogą dostojnicy Kościoła dać dyspensy takiej, by ktoś został zbawiony bez chrztu, tak też nie mogą dać takiej dyspensy, by ktoś mógł otrzymać odpuszczenie grzechów bez spowiedzi i absolucji.
Należy jednak rozważyć, że jak chrzest ma pewną skuteczność dla odpuszczania grzechów nawet zanim zostanie aktualnie przyjęty, gdy istnieje postanowienie przyjęcia go, chociaż później gdy zostanie aktualnie przyjęty, ma pełniejszy skutek, tak odnośnie do łaski, jak odpuszczenia winy, i chociaż przy owym przyjęciu chrztu, otrzymuje się łaskę i odpuszczenie winy, o ile przedtem nie była odpuszczona, tak i klucze Kościoła mają skuteczność, nawet zanim ktoś się im aktualnie podda, jeżeli ma zamiar poddania się im; pełniejszą jednak łaskę i odpuszczenie otrzymuje, gdy się im aktualnie poddaje przez spowiedź i otrzymuje rozgrzeszenie; i mocą kluczy, może ktoś po wyznaniu win otrzymać łaskę w samej chwili rozgrzeszenia, przez które winy mu zostają odpuszczone.
Ponieważ więc można podczas spowiedzi i rozgrzeszenia otrzymać pełniejszy skutek łaski i odpuszczenia winy, niż się otrzymuje przedtem, mając tylko postanowienie przystąpienia do spowiedzi, jest jasnym, że mocą tych kluczy przedstawiciel Kościoła rozgrzeszając, odpuszcza część kary doczesnej, którą winowajca pozostał dłużnym po akcie żalu. Co zaś do pozostałej kary, zobowiązuje on winnego nakazem wypełnienia pokuty, a wypełnienie tego nakazu nazywa się zadośćuczynieniem, i jest trzecią częścią Sakramentu Pokuty; przez nią człowiek zostaje całkowicie uwolniony od długu kary, gdyż podejmuje karę, na którą był zasłużył; i dalej naprawia się tym sposobem ułomność dobra naturalnego, skoro człowiek wstrzymuje się od złego, a zwraca się ku dobremu, poddając przez modlitwę ducha Bogu; ciało podbijając przez post, by posłuszne było duchowi, a rzeczami zewnętrznymi, jak rozdawaniem jałmużny, zjednuje sobie bliźnich, od których go wina oddzielała.
Tak więc widzimy, że przedstawiciel Kościoła posługując się kluczami, wykonuje pewien sąd. Sąd zaś zdaje się komuś tylko nad tymi, którzy mu są poddani. Stąd wynika, że nie jakikolwiek kapłan może kogokolwiek rozgrzeszyć, jak to nieprawdziwie niektórzy twierdzą; lecz może rozgrzeszyć tylko tego, nad którym otrzymał władzę.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.