Księga IV, Rozdział 81
Rozwiązanie powyższych zarzutów
Aby rozwiązać te zarzuty, należy rozważyć, że Bóg, jak powyżej powiedziano, (Rozdz. LII), ustanawiając ludzką naturę, udzielił ciału ludzkiemu czegoś ponad to, co mu się należało ze względu na naturalne pierwiastki, mianowicie pewną niezniszczalność, na mocy której miało się tak przystosować do swej formy, że jak życie duszy jest wieczne, tak ciało przez duszę mogło też żyć wiecznie.
Taka zaś niezniszczalność, chociaż nie była naturalną odnośnie do pierwiastka czynnego, to jednak była niejako naturalną, odnośnie do celu, mianowicie, o tyle, że materia miała być proporcjonalną do swej naturalnej formy, która jest celem materii.
Skoro więc dusza odwróciła się od Boga, wbrew porządkowi swej natury, ciało zostało pozbawione owej własności, którą je Bóg obdarzył, przez którą stawało się proporcjonalne do duszy, i śmierć była tego skutkiem. Gdy więc rozważymy stan, w jakim natura ludzka została stworzona, to widzimy, że śmierć przyszła na człowieka jakby przypadłościowo, z powodu grzechu.
Tę przypadłość usunął zaś Chrystus, który zasługą swej męki, śmiercią śmierć zgładził (2 Tm 1, 10). Stąd więc wynika, że tą samą mocą bożą, która nadała ciału niezniszczalność, znowu ciało powraca ze śmierci do życia.
Stosownie więc do tego odpowiadamy na pierwszy zarzut, że moc natury nie dorównywa mocy bożej, podobnie jak moc narzędzia nie dorównuje mocy głównego czynnika. Chociaż więc działaniem natury nie mogłoby się to stać, by rozpadłe w proch ciało wróciło do życia, to jednak może się to stać mocą bożą. Natura bowiem dlatego nie może tego uczynić, że działa zawsze przez jakąś formę. Co zaś posiada formę, już istnieje. Gdy zaś podległo rozkładowi, utraciło formę, która mogła być pierwiastkiem działania. Stąd to, co zostało zniszczone, nie może na nowo powstać identycznie to samo, przez działanie natury. Lecz moc boża, która powołała rzeczy do bytu, w ten sposób działa przez naturę, że może i bez natury wywołać jej skutek, jak to powyżej wykazano (Ks. III, rozdz. XCIX). Dlatego, skoro moc boża pozostaje niezmieniona, chociaż rzeczy uległy zniszczeniu, może przywrócić nienaruszony byt rzeczom zniszczonym.
Drugi zarzut nie dowodzi, by człowiek nie mógł zmartwychwstać identycznie ten sam. Żaden bowiem istotny pierwiastek człowieka nie zostaje unicestwiony przez śmierć całkowicie; dusza rozumna bowiem, która jest formą człowieka, trwa po śmierci, jak wykazaliśmy powyżej (Ks. II, rozdz. LXXIX); także i materia, która istniała pod tą formą, pozostaje pod tymi samymi wymiarami, które ją wyosabniały. A więc na mocy połączenia tej samej identycznie duszy z tą samą identycznie materią, człowiek zmartwychwstanie.
Cielesność zaś dwojako można rozumieć. Raz jako formę substancjalną ciała, jako rodzaj substancji. I w ten sposób cielesność każdego ciała jest jego formą substancjalną, przez którą należy do rodzaju i gatunku, i przez którą rzecz cielesna posiada trzy wymiary. Nie ma bowiem kilku form substancjalnych w jednej i tej samej rzeczy, tak, by przez jedną z nich należała dana rzecz do najwyższego rodzaju, na przykład do substancji, a przez drugą do najbliższego rodzaju, na przykład do rodzaju ciała lub duszy, a przez inną jeszcze do jego gatunku, jak na przykład człowieka lub konia. Gdyby bowiem przez pierwszą formę stawała się substancją, wtedy następne formy byłyby dodatkami do czegoś, co już istnieje aktualnie w naturze, tak, że owe późniejsze formy nie stanowiłyby już danej rzeczy, lecz istniałyby w podmiocie, to znaczy w tej rzeczy, jako formy przypadłościowe. Cielesność, w znaczeniu formy substancjalnej człowieka, nie jest to więc nic innego, jak dusza rozumna, której istnienie w materii wymaga, by miała trzy wymiary, jest bowiem czynnym pierwiastkiem jakiegoś ciała. W innym znaczeniu mówi się o cielesności jako o formie przypadłościowej, i stąd nazywa się ją ciałem, które należy do rodzaju ilości. I w tym znaczeniu cielesność nie jest to nic innego jak trzy wymiary, które stanowią pojęcie ciała. I dlatego, chociaż cielesność obraca się w nicość po rozpadnięciu się ciała ludzkiego, to jednak nie może przeszkodzić, by zmartwychwstało identycznie to samo ciało, dlatego, że cielesność wzięta w pierwszym znaczeniu nie rozpada się w nicość, lecz pozostaje tą samą.
Podobnie też dwojako można rozumieć formę ciała mieszanego. Jednym sposobem, gdy pod formą czegoś zmieszanego rozumiemy formę substancjalną ciała mieszanego. A ponieważ w człowieku nie ma innej formy substancjalnej, jak dusza rozumna, jak to wykazano (powyżej), nie będzie można powiedzieć, że forma ciała mieszanego, będąc jego formą substancjalną, rozpada się w nicość ze śmiercią człowieka. Drugim sposobem nazywa się formą ciała mieszanego pewną jakość, złożoną i ułożoną ze zmieszania jakości prostych, które do formy substancjalnej ciała mieszanego mają się tak, jak się ma jakość niezłożona do formy substancjalnej ciała niezłożonego. Stąd, chociaż forma zmieszania w tym znaczeniu rozpada się w nicość, to jednak nie przemawia to przeciwko identyczności ciała zmartwychwstającego.
Podobnie należy też powiedzieć o części wegetatywnej i zmysłowej duszy. Jeśli bowiem pod częścią zmysłową i wegetatywną rozumie się możności, które są naturalnymi własnościami duszy, lub raczej istoty złożonej, to, gdy ciało przestaje istnieć, i one przestają istnieć; a jednak się to nie sprzeciwia identyczności ciała przy zmartwychwstaniu. Jeżeli zaś pod powyższymi częściami rozumie się samą substancję duszy wegetatywnej i zmysłowej, każda z nich jest tym samym co dusza rozumna. Nie ma bowiem w człowieku trzech dusz, lecz tylko jedna, jak tego dowiedziono w Drugiej Księdze (R. LVII1).
Nie należy zaś rozumieć, by człowieczeństwo było pewną formą powstającą ze złączenia formy z materią, jakoby rzeczowo było czymś innym od obydwu; skoro bowiem materia przez formę staje się czymś istniejącym aktualnie, jak powiedziano w II de Anima, owa trzecia forma nie byłaby substancjalną, lecz przypadłościową. Niektórzy zaś powiadają, że forma części jest też formą całości; lecz nazywa się ją formą części, o ile sprawia, że materia istnieje aktualnie, formą całości nazywa się ją zaś o ile uzupełnia pojęcie gatunku. I odnośnie do tego, człowieczeństwo nie jest rzeczowo czym innym jak dusza rozumna. Widzimy więc, że gdy ciało ulegnie rozkładowi, nie rozpada się w nicość. Lecz ponieważ człowieczeństwo jest istotnością człowieka, istotnością rzeczy jest zaś to, co oznacza definicja, definicja zaś rzeczy naturalnej nie oznacza tylko formy, lecz formę i materię, musi człowieczeństwo oznaczać coś złożonego z materii i formy, podobnie jak oznacza to wyraz człowiek. Oznacza to jednak w odmienny sposób. Człowieczeństwo bowiem oznacza istotne pierwiastki rzeczy, tak formalne jak materialne, w oderwaniu od pierwiastków wyosabniających; człowieczeństwo jest bowiem tym, przez co człowiek jest człowiekiem; nie dlatego jest zaś ktoś człowiekiem, że ma pierwiastki wyosabniające, lecz tylko dlatego, że posiada istotne pierwiastki gatunku. Człowieczeństwo oznacza więc tylko istotne pierwiastki gatunku. Dlatego jest tylko częściowym oznaczeniem. Człowiek zaś oznacza pewne istotne pierwiastki gatunku, lecz nie wyklucza ze swego znaczenia pierwiastków wyosabniających; człowiekiem bowiem nazywamy tego, kto posiada człowieczeństwo, a to nie wyklucza, by posiadał inne rzeczy. I dlatego o człowieku orzeka się w znaczeniu całości, oznacza on bowiem istotne pierwiastki gatunku aktualnie, wyosabniające zaś pierwiastki oznacza w możności. Sokrates zaś oznacza oba pierwiastki aktualnie, tak samo jak rodzaj zawiera różnicę w możności, a gatunek zawiera ją aktualnie. Widzimy stąd, że zmartwychwstanie identycznie ten sam człowiek, i to samo człowieczeństwo, z powodu trwania duszy rozumnej i z powodu jedności materii.
Trzeci zarzut, który twierdzi, że byt nie jest jeden, dlatego że nie jest ciągły, opiera się na fałszywej podstawie. Jasnym jest bowiem, że materia i forma mają jeden byt; materia bowiem ma byt aktualny tylko przez formę. Dusza rozumna różni się zaś co do tego od innych form. Byt innych form związany jest bowiem z materią, nie przewyższają one bowiem materii ani co do istnienia, ani co do działania. Dusza rozumna zaś, jak wiemy, przewyższa materię w działaniu; posiada bowiem działanie, które wykonuje bez uczestnictwa organów ciała, mianowicie rozumienie. Stąd też jej byt nie jest tylko związany z materią. Dlatego jej istnienie, które było istnieniem całości złożonej, pozostaje w niej po zniszczeniu ciała, a po zmartwychwstaniu ciała powraca do tego samego istnienia, które pozostało w duszy.
Czwarty zarzut także nie wyklucza tożsamości zmartwychwstającego. Co bowiem nie przeszkadza identyczności człowieka póki żyje, nie może oczywiście być przeszkodą tożsamości przy zmartwychwstaniu. Póki zaś człowiek żyje, części jego ciała nie są zawsze tymi samymi odnośnie do materii, są nimi tylko odnośnie do gatunku; odnośnie do materii części powstają i odnawiają się, a nie przeszkadza to w tożsamości człowieka, od początku do końca życia. Przykład tego widzimy w ogniu, który gdy się ciągle pali, nazywa się tym samym ogniem, dlatego że trwa jego gatunek, chociaż drewna pochłania i nowymi się go podsyca. Podobnie jest też w ciele ludzkim. Forma bowiem i gatunek poszczególnych części pozostają ciągle przez całe życie, lecz materia części rozkłada się przez działanie ciepła naturalnego i odnawia się przez pożywienie. Pozostaje więc człowiek tym samym poprzez różne okresy swego życia, chociaż nie wszystko, co w nim materialnie istnieje w jednym okresie, istnieje także i w drugim. Na to więc, by zmartwychwstał identycznie ten sam człowiek, nie potrzeba, by odzyskał całą materię, którą posiadał w ciągu swego życia, lecz tylko tyle, ile potrzeba do należnej mu wielkości; i wydaje się, że szczególnie to powinno mu być zwrócone, co ściślej jest związane z formą i gatunkiem człowieczeństwa. Jeżeli zaś brak czegoś do należnej mu wielkości, bądź to dlatego, że śmierć przeszkodziła w osiągnięciu jej, bądź dlatego, że może stracił jakiś członek ciała, uzupełni to moc boża. Nie przeszkodzi to także tożsamości ciała zmartwychwstającego, gdyż i natura także dodaje dziecku coś z zewnątrz, by osiągnęło doskonałą wielkość, i to nie zmienia tożsamości, tym samym człowiekiem jest bowiem i dziecko i człowiek.
Widzimy stąd także, że nie może przeszkodzić wierze w zmartwychwstanie to, że niektórzy ludzie są ludożercami, jak twierdził piąty zarzut. Nie jest bowiem koniecznym, jak to wykazano (powyżej), by zmartwychwstało z człowiekiem to wszystko, co posiadał pod względem materii; gdy zaś czegoś tej materii brak, moc boża może to uzupełnić. A zatem spożyte ciało ludzkie zmartwychwstanie w tym, w którym najpierw zostało udoskonalone duszą rozumną. W drugim człowieku zaś, jeśli się żywił innym także pokarmem, nie tylko mięsem ludzkim, będzie mogła zmartwychwstać tylko ta materia, jaka powstała z tego drugiego pokarmu, i w tej ilości, jaka jest potrzebna do należnej mu wielkości. Jeżeli się zaś żywił jedynie mięsem ludzkim, zmartwychwstanie w nim to, co odebrał od rodziców, a braki uzupełni wszechmoc Stwórcy. Jeżeli zaś i rodzice żywili się wyłącznie mięsem ludzkim, tak, że ich nasienie tą drogą powstało, zmartwychwstanie nasienie w ich dzieciach, a ten którego mięso zostało spożyte, skądinąd otrzyma uzupełnienie. W zmartwychwstaniu bowiem, będzie zasadą, że jeżeli jakaś materia istniała w wielu ludziach, zmartwychwstanie w tym, z którego doskonałością bardziej była związana. Stąd jeżeli była w jednym człowieku, jako nasienie zasadnicze, z którego został zrodzony, w drugim zaś jako wynik pokarmu, zmartwychwstanie w tym, który został z niej zrodzony, jako z nasienia. Jeśli zaś była w jednym człowieku, i należała do jego doskonałości jako osobnika, w drugim zaś należała do doskonałości gatunku, zmartwychwstanie w tym, do którego należała jako doskonałość osobnika. Stąd nasienie zmartwychwstanie w zrodzonym, nie w rodzącym, a żebro Adama zmartwychwstanie w Ewie, a nie w Adamie, w którym istniało jako pierwiastek naturalny. Jeżeli zaś w obu ludziach istniała ta materia w ten sam sposób, zmartwychwstanie w tym, w którym istniała najpierw.
Odpowiedź na szósty zarzut wynika już z tego, co powiedzieliśmy. Zmartwychwstanie bowiem, gdy rozważymy jego cel, jest czymś naturalnym, jest bowiem dla duszy rzeczą naturalną, by była złączona z ciałem, lecz jego czynny pierwiastek nie jest naturalny dlatego, że sprawia je tylko moc boża.
Nie należy też przeczyć temu, że wszyscy zmartwychwstaną, chociaż nie wszyscy należą do Chrystusa przez wiarę, ani nie uczestniczą w jego tajemnicach. Syn Boży na to bowiem przyjął naturę ludzką, by ją naprawił. To więc, co jest brakiem natury, zostanie naprawione we wszystkich, stąd wszyscy od śmierci przejdą do życia. Lecz braki osobiste zostaną naprawione tylko w tych, którzy zwrócili się do Chrystusa, bądź to własnym aktem, przez to, że uwierzyli w niego, bądź też przynajmniej przez sakrament wiary.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.