Księga IV, Rozdział 83
Że ci, którzy zmartwychwstaną, nie będą przyjmować pokarmów, ani obcować cieleśnie
Z tego co powiedziano wynika, że ludzie którzy zmartwychwstaną, nie będą mieli żadnych potrzeb cielesnych.
Gdy bowiem już nie będzie życia doczesnego, skończy się również to wszystko, co służy owemu życiu. Wiemy zaś, że pożywanie pokarmów służy życiu doczesnemu; na to bowiem przyjmujemy pokarmy, by uniknąć rozkładu, któryby mógł powstać z przyjmowania naturalnej wilgoci. Potrzeba także obecnie przyjmowania pokarmu dla zapewnienia wzrostu, tego zaś nie będzie potrzeba po zmartwychwstaniu, gdyż wszyscy, jak to powiedziano (R. LXXX), zmartwychwstaną w wielkości im należnej. Podobnie też służy życiu doczesnemu połączenie mężczyzny i niewiasty, skierowane jest bowiem do zrodzenia potomstwa, ażeby utrwalić gatunek, skoro osobnik trwać wiecznie nie może. Wykazano zaś, (Rozdz. poprz.), że życie tych, którzy zmartwychwstaną, będzie nieśmiertelne. Nie będą więc potrzebować ani pokarmu ani utrzymania gatunku.
Co więcej. Życie tych, którzy zmartwychwstaną, nie będzie mniej uporządkowane od obecnego życia, lecz więcej, gdyż osiągną to życie tylko za sprawą Boga, tutaj zaś otrzymują je przy pomocy natury. Lecz w tym życiu używanie pokarmu ma pewien cel. Na to się go bowiem przyjmuje, by się przez strawienie przemienił w ciało. Jeśli więc jest jakaś potrzeba pokarmu, będzie to przemiana jego na ciało. Skoro więc w ciele nic nie będzie ulegało zniszczeniu, dlatego że będzie niezniszczalne, trzeba przyjąć, że wszystko co człowiek otrzymuje przez pokarm, przemienia się w ciało. Człowiek zaś zmartwychwstanie w odpowiedniej mu wielkości, jak powiedziano powyżej (R. LXXXI). Doszedłby zatem do nadmiernej wielkości, taką jest bowiem wielkość, przekraczająca wielkość należną.
Co więcej. Człowiek, który zmartwychwstanie, będzie żył wiecznie. Albo więc zawsze będzie przyjmował pokarm, albo nie zawsze, lecz przez jakiś określony czas. Jeżeli zawsze go będzie przyjmował, to skoro pokarm przemieniony na ciało, w którym nic nie niszczeje, musi wzrastać w pewnej mierze, należy powiedzieć, że ciało człowieka zmartwychwstałego wzrasta w nieskończoność. To zaś być nie może, wzrost jest bowiem ruchem naturalnym, dążeniem zaś naturalnej mocy poruszającej nie jest nigdy nieskończoność, lecz zawsze coś określonego, jak bowiem powiedziano w II De Anima: wszystkie rzeczy istniejące w naturze, mają granice i co do wielkości i co do wzrostu. Jeżeli zaś człowiek, który zmartwychwstał nie zawsze używa pokarmu, a żyje zawsze, należy przyjąć, że będzie istniał jakiś czas, w którym nie będzie przyjmował pokarmu. I tak powinien był czynić od początku. A zatem człowiek, który zmartwychwstał, nie będzie używać pokarmu. Jeżeli zaś nie będzie używał pokarmu, niepotrzebne mu także będzie pożycie płciowe, w którym potrzeba odłączenia nasienia. Od ciała zmartwychwstałego nie może się zaś oddzielić nasienie. Nie może się też oddzielać od jego substancji. A to bądź dlatego, że sprzeciwia się to naturze nasienia, byłoby bowiem złączone ze zniszczeniem i odłączeniem od natury, tak, że nie mogłoby być naturalnym pierwiastkiem działającym, jak mówi Filozof w księdze de Generatione Animalium (Ks. I, R. XVIII). Bądź też dlatego, że nie można niczego odłączyć od substancji tych ciał nieśmiertelnych. Nie byłoby też nasienie rezultatem nadwyżki pożywienia, skoro zmartwychwstali nie pożywają pokarmu, jak to wykazano. A zatem dla zmartwychwstałych nie będzie potrzebne pożycie płciowe.
Podobnie. Pożycie płciowe ma na celu zrodzenie potomstwa. Jeżeliby go więc po zmartwychwstaniu używano, jeśli nie ma być daremnym, musieliby wtedy ludzie się rodzić, tak samo jak i teraz. A zatem przybyłoby po zmartwychwstaniu wielu ludzi, których przed zmartwychwstaniem nie było. Daremnie się więc odsuwa zmartwychwstanie umarłych, na to, by wszyscy, którzy mają taką samą naturę, razem otrzymali życie.
Co więcej. Jeżeli po zmartwychwstaniu ludzie się będą rodzić, będą oni albo znowu podlegać śmierci, albo będą niezniszczalni i nieśmiertelni. Jeśli zaś będą niezniszczalni i nieśmiertelni, wyniknie stąd wiele trudności. Po pierwsze mianowicie, należałoby przyjąć, że ci ludzie rodzą się bez grzechu pierworodnego, gdyż konieczność śmierci jest karą wynikającą z grzechu pierworodnego, a to sprzeciwia się słowom Apostoła (Rz 5, 12): przez jednego człowieka grzech na ten świat przyszedł, a przez grzech śmierć. Wynika stąd dalej, że nie wszystkim ludziom potrzebne jest odkupienie przez Chrystusa, jeżeli się rodzą jacyś ludzie bez grzechu pierworodnego i bez konieczności śmierci, i tak Chrystus Pan nie będzie głową wszystkich ludzi, co się sprzeciwia zdaniu Apostoła (1 Kor 15, 22): jako w Adamie wszyscy umierają, tak i w Chrystusie wszyscy ożywieni będą. Wynika stąd jeszcze inna trudność, że mianowicie ludzie, którzy się rodzą w jednakowy sposób, nie będą mieli jednakowego kresu urodzenia, skoro ci, którzy się rodzą teraz z nasienia, otrzymują życie śmiertelne, podczas gdy ci, którzy się urodzą później, otrzymają życie nieśmiertelne. Jeśliby zaś ludzie, którzy się wtedy mają narodzić, mieli otrzymać życie zniszczalne, i umrzeć, to o ile znowu nie zmartwychwstaną, dusze ich wiecznie będą oddzielone od ciała, co jest niesłuszne, skoro należą do tego samego gatunku ludzi, co dusze ludzi, którzy zmartwychwstają. Jeżeli zaś oni także zmartwychwstaną, powinni inni ludzie na ich zmartwychwstanie czekać, by wszyscy razem, którzy mają jedną naturę, otrzymali łaskę zmartwychwstania, a należy to do naprawienia natury, jak wynika z tego, co powiedziano (R. LXXXI). Nie widzimy też przyczyny, dla której mieliby niektórzy, a nie wszyscy, czekać na wspólne zmartwychwstanie.
Co więcej. Jeżeli po zmartwychwstaniu ma dalej istnieć pożycie płciowe, i ludzie mają się rodzić, będzie to albo trwało zawsze, albo nie zawsze. Jeżeli będzie trwało zawsze, wynika stąd, że ludzie rozmnożą się w nieskończoność. Dążeniem zaś natury rodzącego po zmartwychwstaniu może być tylko zwiększenie ilości ludzi, a już nie zachowanie gatunku, skoro ludzie są nieśmiertelni. Wynika stąd więc, że natura rodzącego dąży do nieskończoności, a to jest niemożliwe. Jeżeli zaś nie zawsze się będą rodzić, lecz do pewnego określonego czasu, to po owym czasie nie będą się rodzić; i tak powinniśmy od początku im to przyznać, że nie ma po zmartwychwstaniu życia płciowego, ani rodzenia.
Gdyby zaś ktoś powiedział, że ci, którzy zmartwychwstają, będą używać pokarmu i pożycia płciowego, nie dla zachowania i wzrostu ciała, ani dla zachowania gatunku lub zwiększenia ilości ludzi, lecz tylko dla przyjemności związanej z tymi aktami, aby nie brakowało człowiekowi niczego w nagrodzie ostatecznej, łatwo wykazać w różny sposób, że to jest nieodpowiednie zdanie.
Po pierwsze mianowicie, dlatego, że życie tych, którzy zmartwychwstaną, będzie bardziej uporządkowane niż nasze życie, jak to powyżej powiedziano. W obecnym życiu zaś, jest nieporządnym i grzesznym, jeżeli ktoś używa pokarmów i pożycia płciowego tylko dla przyjemności, a nie dla podtrzymania ciała, lub rodzenia dzieci. I to słusznie, gdyż te przyjemności nie są celem, lecz raczej naodwrót, natura bowiem na to dała przyjemności w tych czynnościach, by się nie wstrzymywano od nich z powodu trudów z tym związanych, co by się mogło zdarzyć, gdyby w nich nie było przyjemności. Sprzeciwia się więc porządkowi, i jest nieodpowiednim, jeżeli te czynności się spełnia tylko dla przyjemności, którą dają. Nie będzie więc tego w żaden sposób w tych, którzy zmartwychwstaną, bo życie ich będzie w najwyższym stopniu uporządkowane.
Co więcej. Życie tych, którzy zmartwychwstaną, będzie życiem doskonałej szczęśliwości. Szczęście człowieka nie polega zaś na przyjemnościach zmysłowych, to znaczy, odnoszących się do jedzenia i pożycia płciowego, jak to wykazano w Trzeciej Księdze (R. XXVII). Nie należy więc przypisywać tego rodzaju przyjemności życiu tych, którzy zmartwychwstaną.
Co więcej. Akty cnót odnoszą się do szczęśliwości wiecznej jako do celu. Gdyby więc w stanie przyszłej szczęśliwości mieściły się przyjemności zmysłowe, jako należące do tej szczęśliwości, wynikałoby stąd, że intencje tych, którzy postępują cnotliwie, odnoszą się w pewien sposób do owych przyjemności. Wtedy jednak wykluczone by było pojęcie wstrzemięźliwości; sprzeciwia się to bowiem pojęciu wstrzemięźliwości, jeżeli ktoś na razie powstrzymuje się od przyjemności na to, by później tym bardziej ich używać. Czystość stałaby się wtedy bezwstydną, a wszelkie umartwienie w jedzeniu łakomstwem. Jeżeli zaś będą istnieć te przyjemności w przyszłym życiu, jednakowoż nie tak, by należały do szczęśliwości, i nie musiałyby leżeć w intencji tych, którzy żyją cnotliwie, jest to niemożliwe. Każda rzecz bowiem istnieje albo dla siebie, albo dla czegoś drugiego. Powyższe przyjemności nie będą zaś dla czegoś drugiego, nie będą się bowiem odnosić do celów natury, jak to wykazano (na początku rozdziału). Wynika więc stąd, że będą dla siebie samych. Ale takie rzeczy albo są samą szczęśliwością, lub jej częścią. Jeżeli więc owe przyjemności będą należeć do życia zmartwychwstałych, muszą należeć do ich szczęśliwości. To zaś być nie może. W żaden sposób więc nie będzie owych przyjemności w przyszłym życiu.
Oprócz tego. Wydaje się niedorzecznym szukanie przyjemności cielesnych, które nam są wspólne ze zwierzętami, tam gdzie się oczekuje najwyższych przyjemności, które nam są wspólne z aniołami, a które będą polegać na oglądaniu Boga, jak to wykazaliśmy w Trzeciej Księdze (R. XLVIII). Chyba żeby może ktoś chciał powiedzieć, że szczęście aniołów nie jest doskonałe, dlatego, że brak im przyjemności zwierząt, a to jest niedorzeczne. Dlatego mówi Chrystus Pan (Mt 22, 30): w zmartwychwstaniu ani się żenią, ani za mąż idą, ale będą jako aniołowie Boży.
W ten sposób zbija się błąd Żydów i Mahometan, którzy twierdzą, że po zmartwychwstaniu ludzie, tak jak i teraz będą przyjmować pokarmy i obcować cieleśnie. Za nimi poszli też niektórzy chrześcijanie, i przyjęli, że królestwo Chrystusa będzie na ziemi i będzie trwało tysiąc lat, i że w tym okresie czasu ci którzy zmartwychwstali będą się oddawać nieumiarkowanie przyjemnościom jedzenia i picia, tak, że nie tylko przejdą wszelką miarę, ale i granice wiarygodności. W takie rzeczy mogą jednak uwierzyć tylko tacy, którzy pogrążeni są w rzeczach cielesnych. Ci zaś, którzy są bardziej uduchowieni, nazywają tych, którzy w to wierzą, wyrazem greckim „chiliastas", który moglibyśmy przetłumaczyć „tysiącletnimi", jak mówi Augustyn XX de Civitate Dei.
Są zaś pewne powody, które wydają się przemawiać za tym zdaniem. Po pierwsze mianowicie to, że Adam przed grzechem miał życie nieśmiertelne a jednak mógł w tym stanie używać pokarmu i pożycia płciowego, skoro przed grzechem miał powiedziane: Roście i mnóżcie się (Rdz 1, 28) i z każdego drzewa rajskiego jedz (Rdz 2, 16).
Następnie czytamy, że sam Chrystus Pan po zmartwychwstaniu jadł i pił. Powiedziano bowiem (Łk 24, 43): a gdy jadł przed nimi, wziąwszy ostatki, dał im. W Dziejach Apostolskich mówi Piotr (Dz 10, 40-41): Tego, mianowicie Jezusa, Bóg wzbudził dnia trzeciego i dał go, żeby był objawiony, nie wszystkiemu ludowi, ale świadkom przedtem przygotowanym od Boga, nam, którzyśmy z nim jedli i pili potem, gdy wstał od umarłych.
Są też i tacy, którzy, jak się wydaje, obiecują ludziom używanie pokarmu w tym stanie. Powiedziano bowiem u Izajasza (Iz 25, 6): Uczyni Pan zastępów na wszystkie narody na tej górze ucztę z rzeczy tłustych, ucztę zbierania wina, z tłustych rzeczy szpik w sobie mających, z zebrania wina wystałego. Że się to odnosi do stanu tych którzy zmartwychwstali, widać z następujących słów (w. 8): Zrzuci śmierć na wieki i odejmie Pan Bóg łzę z każdego oblicza. Powiedziano też u Izajasza (Iz 65, 13): Oto słudzy moi jeść będą, a wy łaknąć będziecie, oto słudzy moi pić będą, a wy upragniecie. Odnosi się to do stanu życia przyszłego, jak widzimy z następujących słów (w. 17): Bo oto ja tworzę niebiosa nowe i ziemię nową. Także i Chrystus Pan mówi (Mt 26, 29): nie będę pił odtąd z tego owocu winnej macicy, aż do dnia onego, gdy go będę pił z wami nowy w królestwie Ojca mego. U Łukasza zaś (Łk 22, 29-30): ja wam przekazuję królestwo, jako mi przekazał Ojciec mój: abyście jedli i pili u stołu mego w królestwie mojem. W Ks. Objawienia także (Ap 22, 2) powiedziano, że z obu stron rzeki co będzie w mieście Błogosławionych, będzie drzewo żywota, rodzące owoców dwanaście. A w Rozdziale (Ap 20, 4-5) powiedziano widziałem ... dusze pościnanych dla świadectwa Jezusowego... i żyli i królowali z Chrystusem tysiąc lat. Inni z umarłych nie żyli, aż się skończyły tysiąc lat. Wydaje się, że wszystko, co tu przytoczono, potwierdza zdanie heretyków.
Nie trudno jednak na to odpowiedzieć. To bowiem co powiedziano na początku o Adamie, niczego nie dowodzi. Adam bowiem posiadał pewną osobistą doskonałość, natura ludzka nie była jednak całkowicie doskonała, odnośnie do ilości osobników rodzaju ludzkiego. Otrzymał więc Adam taką doskonałość, która była odpowiednią dla pierwszego człowieka z całego rodzaju ludzkiego. Dlatego było stosownym, by on miał rodzić, aby powiększyć liczbę istot rodzaju ludzkiego, i dlatego było też słusznym, by pożywał pokarm. Lecz doskonałością ludzi zmartwychwstałych będzie to, iż natura ludzka dojdzie do swej całkowitej doskonałości, tak że liczba wybranych będzie już zupełna. I dlatego nie potrzeba będzie rodzenia potomstwa, ani używania pokarmów. Z tego też powodu inną będzie nieśmiertelność i niezniszczalność tych, którzy zmartwychwstaną, od tej, którą miał Adam. Zmartwychwstający bowiem w ten sposób będą nieśmiertelni i niezniszczalni, że nie będą mogli umrzeć, ani też nic w ich ciele nie będzie podlegać zniszczeniu. Adam zaś w ten sposób był nieśmiertelnym, że mógł był nie umrzeć, gdyby nie był zgrzeszył, a mógł umrzeć, gdyby zgrzeszył, a nieśmiertelność jego nie w ten sposób mogła była być zachowaną, by nie było rozkładu ciała, ale by mógł przeciwdziałać rozkładowi naturalnej wilgoci przez przyjmowanie pokarmu, aby przeszkodzić rozkładowi ciała.
O Chrystusie Panu należy zaś powiedzieć, że po zmartwychwstaniu pożywał pokarm nie z konieczności, lecz by dowieść, iż zmartwychwstał prawdziwie. Stąd ów pokarm nie zamieniał się w ciało, lecz znikał w przygotowanej materii. Tej przyczyny pożywania pokarmów nie będzie zaś po wspólnym zmartwychwstaniu.
Teksty zaś, które jak się wydaje obiecują pożywanie pokarmów po zmartwychwstaniu, należy rozumieć w sposób duchowy. Pismo św. przedstawia nam bowiem rzeczy umysłowe pod podobieństwem zmysłowych, aby umysł nasz z tego co zna, nauczył się miłować to, czego nie zna (Grzegorz, Magn. Mor.). W ten sposób Pismo św. zwykło przedstawiać radość płynącą z kontemplacji mądrości, i z poznawania prawdy przez nasz umysł, pod podobieństwem pożywania pokarmu; według słów Ks. Przysłów (Prz 9, 2. 4. 5): ofiarowała ofiary swoje, pomieszała wino, i stół swój wystawiła... I głupcom mówiła: Pójdźcie, pożywajcie chleba mego, i pijcie wino, którem wam namieszała. W (Syr 15, 3) powiedziano zaś, że Pan nakarmi go chlebem żywota i zrozumienia, a wodą mądrości zbawiennej napoi go. O samej zaś mądrości powiedziano w Ks. Przysłów (Prz 3, 18): drzewem żywota jest tym, którzy się jej chwycili, i błogosławiony, który ją otrzyma. A zatem powyższe cytaty nie dowodzą, że ci, którzy zmartwychwstaną, będą używać pokarmu.
Słowa Chrystusa Pana zaś, które czytamy (Mt 26, 29), można też inaczej rozumieć, mianowicie odnieść je do tego, że po zmartwychwstaniu Chrystus Pan jadł z uczniami i pił nowe wino, to jest nowym sposobem, w znaczeniu, że nie czyni tego z konieczności, lecz by dowieść swego zmartwychwstania. I mówi w królestwie Ojca mego, dlatego, że zmartwychwstanie Chrystusa zaczęło dowodzić istnienia królestwa nieśmiertelności.
To zaś co powiedziano w Ks. Objawienia o tysiącu latach i pierwszym zmartwychwstaniu męczenników, należy rozumieć w ten sposób, że pierwsze zmartwychwstanie jest to zmartwychwstanie dusz, gdy powstają z grzechów, według słów Apostoła (Ef 5, 14): Powstań z martwych, a oświeci cię Chrystus. Pod tysiącleciem rozumie się zaś cały czas Kościoła, kiedy Męczennicy i inni święci królują wraz z Chrystusem, tak w Kościele obecnym, który nazywamy królestwem Bożym, jak i w królestwie niebieskim, odnośnie do ich dusz; tysiącletni oznacza bowiem doskonałość, dlatego, że jest sześcianem a pierwiastkiem jego jest dziesięć, która to liczba oznacza zwykle także doskonałość.
Tak więc widzimy, że ci którzy zmartwychwstają, nie przyjmują pokarmu, ani napoju, ani nie troszczą się o cielesne obcowanie.
Można stąd wreszcie wywnioskować, że ustaną wszystkie zajęcia życia czynnego, które są podporządkowane powyższym sprawom, jak też i innym, potrzebnym w życiu doczesnym. Pozostanie więc dla zmartwychwstających, jako jedyne zajęcie, kontemplacja. Dlatego powiedziano (Łk 10, 42) o Marii, że najlepszą cząstkę obrała, która od niej odjęta nie będzie. Stąd też powiedziano u Joba (Hi 7, 9-10): Kto zstąpi do piekła, nie wróci się w górę i nie wróci się więcej do domu swego i nie pozna go więcej miejsce jego; w tych słowach Job przeczy takiemu zmartwychwstaniu, jakie niektórzy przyjmowali, mówiąc, że po zmartwychwstaniu człowiek powróci do tych zajęć, które ma obecnie, że mianowicie będzie budował domy i inne tym podobne rzeczy czynił.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.