Księga IV, Rozdział 90
W jaki sposób substancje niecielesne cierpią z powodu ognia materialnego
Może przyjść wątpliwość, w jaki sposób szatan, który nie ma ciała, i dusze potępionych, zanim zmartwychwstaną, mogą cierpieć z powodu ognia materialnego, który je czeka w piekle, wedle słów Chrystusa Pana (Mt 25, 41): „Idźcie przeklęci w ogień wieczny, który zgotowany jest diabłu i aniołom jego”.
Nie należy więc sądzić, że substancje niecielesne mogą doznawać cierpień od ognia materialnego w ten sposób, że ich natura zniszczeje lub ulegnie zmianie, czy w jakikolwiek inny sposób się zmieni, podobnie, jak nasze ciała zniszczalne zachowują się pod wpływem ognia; substancje niecielesne nie mają bowiem materialnej natury, by się mogły zmienić pod wpływem rzeczy cielesnych, ani też nie są zdolne do przyjęcia form zmysłowych, jak tylko w sposób umysłowy; takie zaś przyjęcie tych form nie jest karą, lecz raczej doskonałością i przyjemnością.
Nie można też powiedzieć, że doznają cierpienia od ognia materialnego z racji pewnego przeciwieństwa, podobnie jak będą go doznawać ciała po zmartwychwstaniu, gdyż substancje niecielesne nie mają narządów zmysłowych, ani nie posługują się władzami zmysłowymi.
Cierpią więc substancje niecielesne ogień materialny przez to, że są z nim w pewien sposób związane. Duch bowiem może być związany z ciałem, albo jako forma, jak na przykład dusza jest złączona z ciałem ludzkim, tak, że mu daje życie, albo też nie będąc formą, jak na przykład nekromantycy mocą szatanów wiążą duchy w zjawach i tym podobnych rzeczach. Tym bardziej więc moc Boża może związać dusze potępionych z ogniem materialnym. I w tym właśnie znajdują cierpienie, że wiedzą, iż są złączone za karę z rzeczami najniższymi.
Jest również rzeczą odpowiednią, by dusze potępionych doznawały cierpień materialnych. Każdy bowiem grzech stworzenia rozumnego polega na nieposłuszeństwie względem Boga. Kara zaś powinna być proporcjonalną do winy, tak, by wola otrzymała karę przez cierpienie czegoś przeciwnego temu, dla miłości czego zgrzeszyła. Jest więc odpowiednim, by natura rozumna poniosła karę za grzech przez to, że zostanie złączona z rzeczami niższymi, mianowicie materialnymi.
Co więcej. Grzech popełniony przeciw Bogu, zasługuje nie tylko na karę potępienia, lecz także na karę zmysłów, jak to wykazano w III Księdze; kara zmysłów odpowiada bowiem winie, z powodu grzesznego zwrócenia się ku dobru zmiennemu, podobnie jak kara potępienia odpowiada winie z powodu odwrócenia się od niezmiennego dobra. Stworzenie zaś rozumne, a w szczególności dusza ludzka, grzeszy przez nieporządne zwrócenie się ku rzeczom materialnym. Jest więc karą odpowiednią, by doznawała cierpień od rzeczy materialnych.
Oprócz tego. Jeśli grzech zasługuje na bolesną karę, którą nazywamy karą zmysłów, to kara ta powinna pochodzić od rzeczy, która może ból zadać. Ból sprawia zaś coś tylko o tyle, o ile sprzeciwia się woli. Nie sprzeciwia się zaś naturalnej woli stworzenia rozumnego, by łączyło się z substancją duchową, przeciwnie, jest mu to miłe i udoskonala je, jest to bowiem połączenie podobnego z podobnym sobie i przedmiotu umysłowego z umysłem; wszelka bowiem substancja duchowa jest sama przez się rozumna. Jest zaś przeciwne naturalnej woli substancji duchowej, by była poddana ciału, od którego, stosownie do porządku swej natury, powinna być niezależna. Jest więc rzeczą odpowiednią, żeby substancja duchowa otrzymała karę za pomocą rzeczy materialnych.
Wynika stąd, że chociaż rzeczy materialne, o których czytamy w Piśmie św. jako o nagrodzie błogosławionych, należy rozumieć w znaczeniu duchowym, jak powiedzieliśmy o obietnicy pokarmów i napoi, to jednak niektóre materialne kary, którymi Pismo św. grozi grzesznikom, należy rozumieć materialnie i w dosłownym znaczeniu. Nie jest bowiem rzeczą odpowiednią, by wyższa natura miała być nagradzaną przez używanie niższej natury, lecz raczej przez to, że się ma połączyć z wyższą naturą; słusznie zaś otrzymuje wyższa natura karę przez to, że się ją poddaje rzeczom niższym.
Nic jednak nie stoi na przeszkodzie, by rzeczy materialne, o których w Piśmie św. jest mowa odnośnie do kary potępionych, brać w znaczeniu duchowym i przenośnym; jak na przykład słowa Izajasza (Iz 66, 24): „robak ich nie zdechnie”; można bowiem przez robaka rozumieć wyrzuty sumienia, które będą dręczyć złych, niemożliwym jest bowiem, by materialny robak stoczył substancję duchową, czy też ciała potępionych, które będą niezniszczalne. Płacz i zgrzytanie zębów (Mt 8, 12) u substancji duchowych można również pojmować tylko przenośnie, chociaż nic nie przeszkadza, by do ciał potępionych, po zmartwychwstaniu, odnosić je w znaczeniu materialnym; tak jednak, że przez płacz nie rozumie się wylewania łez, gdyż nic się nie może wydzielać z tych ciał, lecz tylko boleść serca i zmęczenie oczu i głowy, jak to zwykle bywa w płaczu.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.