Księga IV, Rozdział 91
Że dusze otrzymują karę lub nagrodę zaraz po odłączeniu się od ciała
Na podstawie tego, co powiedzieliśmy, możemy przyjąć, że dusze ludzkie zaraz po śmierci otrzymują nagrodę lub karę, wedle zasługi.
Dusze odłączone od ciał są bowiem zdolne do przyjęcia kar nie tylko duchowych, lecz i materialnych, jak to wykazano. Z tego, co powiedzieliśmy w III Księdze, jest zaś jasnym, że są zdolne do życia w chwale. Dusza bowiem przez to, że się odłącza od ciała, staje się zdolną do oglądania Boga, którego nie mogła dosięgnąć, jak długo była złączona z ciałem podlegającym zniszczeniu. Ostateczna zaś szczęśliwość człowieka, będąca nagrodą cnoty, polega na widzeniu Boga. Nie ma zaś racji, by odwlekać karę lub nagrodę, gdy już dusza jest zdolna je otrzymać. Natychmiast więc, gdy dusza odłączy się od ciała, otrzymuje nagrodę lub karę, aby każdy odniósł własne sprawy ciała, według tego, co uczynił (2 Kor 5, 10).
Co więcej. Życie obecne jest stanem zasługiwania na nagrodę lub karę, i dlatego jest porównane do wojny i do służby, jak widać u Joba (Hi 7, 1): Bojowanie jest żywot człowieczy na ziemi, a dni jego jako dni najemnika. Lecz po skończeniu wojny i służby natychmiast należy się nagroda lub kara. Stąd w Księdze Kapłańskiej (Kpł 19, 13) powiedziano: Nie będzie zalegała zapłata za pracę najemnika twego u ciebie aż do rana. Mówi także Pan Bóg do Joela (Jl 4, 4): bardzo prędko oddam wam wzajem na głowę waszą. A zatem zaraz po śmierci dusze otrzymają nagrodę lub karę.
Co więcej. Winie i zasłudze powinna odpowiadać kara i nagroda. Zasługę zaś i winę przypisuje się ciału tylko przez duszę, zasługującym jest coś bowiem na nagrodę lub karę tylko o ile pochodzi z wolnej woli. A zatem tak zasługę, jak karę otrzymuje ciało przez duszę, a nie dusza przez ciało. Nie ma więc żadnego powodu, dla którego dusze miałyby oczekiwać na otrzymanie nagrody lub kary aż do powrotnego złączenia się z ciałem, przeciwnie, wydaje się stosownym, by dusze, w których najpierw była wina i zasługa, najpierw też były ukarane lub nagrodzone.
Podobnie. Od tej samej Opatrzności Bożej, od której stworzenia rozumne otrzymują należne im doskonałości, należy się im także nagroda i kara. Rzeczy naturalne zaś zaraz otrzymują doskonałości, do których są zdolne, o ile nie ma przeszkody, czy to ze strony otrzymującego, czy ze strony działającego. Skoro więc dusze zaraz po opuszczeniu ciała są zdolne do otrzymania albo nagrody, albo kary, otrzymują jedną lub drugą natychmiast, i nie zostaje odsuniętą ani nagroda dla dobrych, ani kara dla złych, aż do ponownego połączenia się duszy z ciałem.
Należy jednak rozważyć, że ze strony dobrych może być pewna przeszkoda w tym, by dusze po odłączeniu się od ciała natychmiast otrzymały ostateczną nagrodę, polegającą na oglądaniu Boga. Do owego oglądania Boga bowiem może być wyniesione stworzenie rozumne dopiero gdy zostanie całkowicie oczyszczone, oglądanie bowiem jest ponad wszelką naturalną zdolność stworzenia. Dlatego powiedziano w Ks. Mądrości (Mdr 7, 25) o mądrości, że nic skalanego do niej nie wchodzi. Izajasz zaś (Iz 35, 8) mówi: nie pójdzie po niej nieczysty. Kala się zaś dusza przez grzech, gdy w sposób nieporządny łączy się z rzeczami od niej niższymi. Oczyszcza się zaś z tego w życiu obecnym przez pokutę i inne sakramenty, jak to powyżej powiedziano. Zdarza się zaś niekiedy, że takie oczyszczenie nie dokonuje się w zupełności w życiu obecnym, lecz że pozostaje w duszy jeszcze dług winy, czy to z powodu niedbalstwa, lub nawału zajęć, czy też dlatego, że śmierć duszę niespodziewanie spotka. Nie jest to jednak przyczyną, by została całkowicie pozbawiona nagrody, te ułomności mogą bowiem istnieć bez grzechu śmiertelnego, a tylko grzech śmiertelny niszczy miłość, której należy się nagroda życia wiecznego, jak widzimy z tego, co powiedziano w III Księdze. Muszą się więc po tym życiu oczyścić, zanim otrzymają ostateczną nagrodę. I to oczyszczenie odbywa się zaś przez kary, podobnie, jak i w tym życiu byłoby się dokonało oczyszczenie przez zadośćczyniące kary; inaczej lepiej by się powodziło niedbałym niż gorliwym, gdyby kary, której się tu za grzechy nie poniosło, nie trzeba było odcierpieć w życiu przyszłym. A zatem udzielenie nagrody duszom dobrych, które mają coś do odcierpienia w życiu obecnym, zostaje wstrzymane, dopóki nie poniosą kary oczyszczającej. I dlatego twierdzimy, że istnieje czyściec.
Potwierdzają to także słowa Apostoła (1 Kor 3, 15): Jeśli którego robota zgorzeje, szkodę odniesie, lecz sam będzie zbawiony, wszakże tak, jako przez ogień. Stąd też jest powszechny zwyczaj w Kościele, by się modlić za umarłych; ta modlitwa byłaby zaś niepotrzebną, gdyby nie było czyśćca po śmierci. Kościół bowiem nie modli się za tych, którzy już doszli do ostatecznego kresu, dobrego lub złego, lecz za tych, którzy do tego kresu jeszcze nie doszli.
Powaga Pisma św. potwierdza zaś to, że natychmiast po śmierci dusze otrzymują karę lub nagrodę, jeśli nie ma przeszkody. Powiedziano bowiem (Hi 21, 13) o złych: przepędzają w szczęściu dni swoje, i we mgnieniu oka do grobu zstępują, a (Łk 16, 22): umarł bogacz i pogrzebany jest w piekle; piekło jest to zaś miejsce, gdzie dusze ponoszą karę. Tak samo odnosi się to do dobrych. Jak bowiem podaje Łukasz (Łk 23, 43), Chrystus Pan, wisząc na krzyżu, rzekł do łotra: dziś ze mną będziesz w raju; przez raj rozumiemy zaś nagrodę, obiecaną dobrym, według słów Ks. Objawienia (Ap 2, 7): Zwycięzcy dam jeść z drzewa żywota, które jest w raju Boga mego.
Mówią zaś niektórzy, że przez raj nie rozumie się ostatecznej nagrody, która będzie w niebie, według słów (Mt 5, 12): Radujcie się i weselcie się, albowiem zapłata wasza obfita jest w niebiesiech, lecz jakąś nagrodę, która będzie na ziemi. Raj bowiem jak się wydaje, jest jakimś miejscem na ziemi, dlatego że powiedziano w Ks. Rodzaju (Rdz 2, 8), że założył był Pan Bóg od początku raj rozkoszy, w nim to umieścił człowieka, którego utworzył. Lecz jeżeli rozważymy słowa Pisma św., zobaczymy, że nagroda ostateczna, obiecana świętym w niebie, zostaje dana natychmiast po tym życiu. Apostoł bowiem, omówiwszy chwałę ostateczną (2 Kor 4, 17-18), że mianowicie to, które teraz jest, prędziutko przemijające i lekkie nasze utrapienie, nader na wysokości wiekuistą chwałę wagę w nas sprawuje, gdyż my nie upatrujemy tego, co widzieć, ale czego nie widzieć. Albowiem rzeczy, które widzimy, są doczesne, a których nie widzimy, są wieczne, co się oczywiście odnosi do chwały ostatecznej w niebie, dodaje, aby wykazać kiedy i w jaki sposób tę chwałę otrzymamy (2 Kor 5, 1): Bo wiemy, że jeśliby ziemski dom nasz tego mieszkania był zepsowany, iż budowanie mamy od Boga, dom nie rękoma robiony, wiekuisty, w niebiesiech; przez to daje jasno do zrozumienia, że gdy ciało umrze, dusza zostaje wprowadzona do domu w niebiesiech, który nie jest niczym innym, jak radością oglądania Bóstwa, wraz z aniołami w niebie.
Gdyby się zaś ktoś temu chciał sprzeciwić, mówiąc, że Apostoł nie powiedział, byśmy natychmiast po śmierci ciała rzeczywiście posiadali mieszkanie wieczne w niebie, lecz że się go tylko spodziewamy, a później dopiero osiągniemy je rzeczywiście, jest to przeciwnym zamiarowi Apostoła; nawet bowiem póki tu na ziemi żyjemy, mamy otrzymać, według przeznaczenia Bożego, mieszkanie w niebie, i już się go spodziewamy, według słów do Rzymian (Rz 8, 24): Albowiem nadzieją jesteśmy zbawieni. Zbytecznym by więc było, gdyby dodał: gdy ziemski dom nasz tego mieszkania będzie zepsowany, wystarczyło bowiem, że powiedział: wiemy, iż budowanie mamy od Boga i t. d. Jeszcze wyraźniej powiedziano to później (2 Kor 5, 6. 8): Wiedząc, że pókiśmy w ciele, pielgrzymujemy od Pana, albowiem przez wiarę chodzimy, a nie przez widzenie. A śmiemy i dobrą wolę mamy pielgrzymować raczej od ciała, a przytomnymi być Panu. Daremnie byśmy zaś chcieli pielgrzymować od ciała, to znaczy odłączyć się od ciała, jeżelibyśmy nie byli natychmiast w obecności Pana. Nie jesteśmy zaś obecni, jeżeli Go nie widzimy, jak długo bowiem przez wiarę chodzimy, a nie przez widzenie, pielgrzymujemy od Pana, jak tamże powiedziano. A zatem dusza święta, gdy się tylko odłączy od ciała, natychmiast ogląda Boga, a na tym polega ostateczna szczęśliwość, jak to wykazano w Trzeciej Księdze. To samo okazują też słowa tegoż Apostoła (Flp 1, 23): pragnienie mając rozwiązanym być i być z Chrystusem. Chrystus zaś jest w niebie. A zatem Apostoł spodziewał się, że zaraz po śmierci ciała pójdzie do nieba.
W ten sposób usuwamy błąd niektórych Greków, którzy przeczą istnieniu czyśćca, i mówią, że przed zmartwychwstaniem ciał, dusze ani nie wstępują do nieba, ani nie wpadają do piekła.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.