Księga IV, Rozdział 92
Że dusze świętych mają po śmierci wolę utwierdzoną w dobrem
Z tego co powiedziano widzimy, że dusze natychmiast po oddzieleniu się od ciała stają się niezmienne co do woli, to znaczy, że już więcej wola człowieka nie może się zmienić, ani od dobrego do złego, ani od złego do dobrego.
Póki bowiem dusza może przechodzić od dobrego do złego, albo od złego do dobrego, jest ona w stanie walki i bojowania, musi bowiem starannie sprzeciwiać się złu, aby jej nie zwyciężyło, lub usiłować się od niego uwolnić. Lecz natychmiast gdy dusza zostanie oddzielona od ciała, nie będzie już w tym stanie walki i bojowania, lecz w stanie otrzymywania nagrody lub kary, za to, o co się potykała (2 Tm 2, 5); wykazano bowiem, że natychmiast otrzymuje nagrodę lub karę. Nie może zatem wola duszy przechodzić od dobrego do złego, lub od złego do dobrego.
Podobnie. Wykazano w III Księdze, że szczęście, polegające na widzeniu Boga, jest wieczne. I podobnie w tejże Księdze wykazano, że za grzech śmiertelny należy się kara wieczna. Lecz dusza nie może być szczęśliwa, jeżeli jej wola nie jest dobra; przestaje bowiem być dobrą przez to, że odwraca się od celu. Nie może zaś równocześnie odwracać się od celu i nim się radować. Musi więc skierowanie woli ku dobru w duszy błogosławionej być wieczne i nie może się ona odwrócić od dobra do zła.
Co więcej. Stworzenie rozumne z natury pragnie szczęścia, a zatem nie może nie chcieć być szczęśliwym. Może jednak wola jego odwrócić się od tego, na czym polega prawdziwe szczęście, a wtedy mówimy, że wola jest przewrotna. Zdarza się to wtedy, gdy nie przyjmuje się jako szczęścia tego, na czym polega prawdziwa szczęśliwość, lecz upatruje się je w czymś innym, ku czemu wola odwraca się jako ku swemu celowi; na przykład, gdy ktoś cel swój zakłada w rozkoszach cielesnych, i uważa je za coś najlepszego, a na tym polega pojęcie szczęścia. Lecz ci, którzy już są błogosławieni, poznają szczęście i cel ostateczny w tym, na czym ono prawdziwie polega. Inaczej pożądanie by nie było nim zaspokojone, i, co z tego wynika, nie byliby szczęśliwi. A zatem błogosławieni nie mogą odwrócić woli od tego, w czym jest prawdziwa szczęśliwość. Nie mogą więc mieć woli przewrotnej.
Podobnie, ten, któremu wystarcza to, co posiada, nie szuka czegoś innego. Błogosławionym wystarcza zaś to, w czym jest prawdziwa szczęśliwość, inaczej pragnienie ich nie byłoby zaspokojone. Każdy więc błogosławiony nie szuka niczego, co by nie należało do tego, na czym polega prawdziwa szczęśliwość. Wolę przewrotną ma zaś tylko ktoś, kto pragnie tego, co sprzeciwia się temu, na czym polega prawdziwa szczęśliwość. Nie może więc żaden z Błogosławionych zwrócić się ku złemu.
Oprócz tego. Nie zdarza się grzech bez niewiedzy w umyśle, pragniemy bowiem tylko dobra, bądź prawdziwego, bądź pozornego; dlatego powiedziano w Ks. Przysłów (Prz 14, 22): Błądzą, którzy źle czynią, a Filozof mówi w III Ethic. że każdy zły człowiek jest niewiedzącym. Lecz dusza, która jest prawdziwie błogosławiona, nie może nie wiedzieć, skoro w Bogu widzi wszystko to, co należy do jej doskonałości. W żaden sposób nie może więc mieć złej woli, zwłaszcza, że to oglądanie Boga jest zawsze aktualne, jak wykazano w Trzeciej Księdze.
Co więcej. Rozum nasz może się mylić co do wniosków, zanim nie sprowadzi ich do pierwszych zasad; lecz gdy je raz sprowadzi do pierwszych zasad, wnioski jego nie mogą być fałszywe. Jak się bowiem mają pierwsze zasady dowodzenia do wiedzy spekulatywnej, tak się ma cel do pożądania (VII Ethic.). Dopóki więc nie osiągniemy ostatecznego celu, wola nasza może się stać przewrotną, co się już stać nie może, gdy zdobędziemy cel ostateczny, który jest sam przez się pożądania godny, tak jak pierwsze zasady dowodzenia są znane same przez się.
Co więcej. Dobro, jako takie, jest godne miłości. Co więc poznajemy jako najlepsze, jest w najwyższym stopniu godne miłości. Lecz substancja rozumna błogosławiona, widząc Boga, poznaje Go jako najwyższe dobro. A zatem kocha Go w najwyższym stopniu. W pojęciu miłości zawarte zaś jest to, że wola miłujących się jest jednakowa (IX Ethic.). A zatem wola błogosławionych w najwyższym stopniu jest zgodna z wolą Bożą; a na tym polega dobra wola, skoro wola Boża jest najwyższą miarą woli wszystkich. A zatem wola tych, którzy oglądają Boga, nie może się stać przewrotną.
Podobnie. Dopóki jakaś rzecz dąży ku czemuś, dopóty nie osiągnęła ostatecznego celu. Gdyby więc dusza błogosławiona mogła przejść od dobrego do złego, nie byłaby jeszcze u celu ostatecznego. To zaś sprzeciwia się pojęciu szczęśliwości. Jest więc jasnym, że dusze, które od razu po śmierci stają się szczęśliwymi, mają wolę niezmienną.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.