Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga IV, Rozdział 95

O powszechnej niezmienności wszystkich dusz po ich rozłączeniu się z ciałem

Można w następujący sposób okazać, że u wszystkich dusz rozłączonych z ciałem, niezmienność woli wynika z ich celu.

Cel bowiem, jak to powiedziano tak się ma do pożądania, jak pierwsze zasady dowodzenia mają się do nauki spekulatywnej. Te pierwsze zasady dowodzenia poznajemy zaś z natury, a błąd który by się tu przydarzył, pochodziłby z jakiegoś braku w naturze. Stąd nie może człowiek przechodzić od słusznego do fałszywego rozumienia tych zasad, lub na odwrót, chyba zmieniając naturę; tego bowiem, kto się myli co do tych zasad, nie mogą przekonać zasady pewniejsze, tak jak to jest możliwe, gdy chodzi o błąd we wnioskach. Podobnie też kogoś, kto prawdziwie je rozumie, nie może zwieść coś bardziej oczywistego. I to samo odnosi się też do celu. Każdy bowiem z natury pragnie ostatecznego celu.

Wynika stąd więc, że w ogóle natura rozumna pragnie szczęścia; lecz z różnej dyspozycji natury wynika, że pragnie tego lub owego, pojmując to jako szczęście i cel ostateczny; stąd mówi Filozof (III Ethic.), odpowiednio do tego jakim człowiek jest, taki sobie cel stawia. Jeżeli więc tego usposobienia, przez które ktoś pragnie czegoś, jako ostatecznego celu, nie może usunąć, nie będzie jego wola mogła zmienić pragnienia osiągnięcia tego celu.

To usposobienie możemy zaś zmienić, póki dusza jest złączona z ciałem. Że bowiem pragniemy czegoś jako celu ostatecznego, zdarza się czasem stąd, że nas ku temu skłania jakaś namiętność, która prędko przechodzi, stąd i pragnienie celu łatwo zostaje usunięte, jak widzimy u wstrzemięźliwych. Niekiedy zaś usposabia nas do pragnienia jakiegoś celu dobrego lub złego jakiś nawyk; i tego nie usuwa się łatwo, stąd także pragnienie celu jest silniejsze, jak widzimy u ludzi powściągliwych; a jednak można w tym życiu usunąć usposobienie spowodowane nawykiem.

Jest zatem jasnym, że póki trwa usposobienie, przez które pragnie się czegoś jako ostatecznego celu, nie można zmienić pragnienia tego celu; ostatecznego celu pragnie się bowiem w najwyższym stopniu; stąd nie można kogoś odwrócić od pragnienia celu ostatecznego przez coś, co jest bardziej upragnione. Dusza zaś, póki jest złączona z ciałem, jest w stanie podlegającym zmianom, którego to stanu już nie ma, gdy się rozłączy z ciałem. Usposobienie duszy zmienia się bowiem przypadłościowo, według jakichś zmian w ciele; skoro bowiem ciało służy duszy, w jej właściwych czynnościach, jest rzeczą naturalną, by póki dusza jest w ciele, udoskonalała się, niejako będąc ku doskonałości poruszaną. Gdy więc będzie odłączona od ciała, nie będzie już w stanie poruszania się do celu ostatecznego, lecz w stanie spoczywania w celu osiągniętym. Wola jej więc będzie nieruchomą odnośnie do pragnienia ostatecznego celu.

Od ostatecznego celu zależy zaś cała dobroć lub złość woli; tych dóbr bowiem, których człowiek pragnie w związku z dobrym celem, pragnie dobrze, tych zaś, których pragnie w związku ze złym celem, pragnie źle. Wola duszy oddzielonej od ciała, nie może się zmieniać od dobra do zła, chociaż może przechodzić od jednego do drugiego przedmiotu pożądania, zachowując jednak porządek skierowania się do jednego celu ostatecznego.

Widzimy stąd także, że taka niezmienność woli nie sprzeciwia się wolności woli, której czynnością jest wybór, wybór bowiem odnosi się do rzeczy, które prowadzą do celu, a nie do ostatecznego celu. Jak więc teraz nie sprzeciwia się wolności woli, że niezmiennie pragniemy szczęścia i unikamy nieszczęścia w ogóle, tak nie będzie się sprzeciwiało wolności woli to, że wola kierować się będzie do jakiegoś określonego przedmiotu, jako do ostatecznego celu; jak bowiem teraz tkwi w nas niezmiennie natura wspólna, przez którą wspólnie pragniemy szczęścia, tak wtedy pozostanie w nas niezmiennie to szczególne usposobienie, przez które pragniemy tego lub tamtego, jako ostatecznego celu.

Substancje zaś oddzielone, mianowicie aniołowie, są odnośnie do natury w której zostały stworzone, bliższe ostatecznej doskonałości, niż dusze ludzkie; nie muszą bowiem zdobywać wiedzy przy pomocy zmysłów, ani dochodzić przez rozumowanie od zasad do wniosków, jak dusze; lecz przez idee im nadane natychmiast mogą dojść do kontemplacji prawdy. I dlatego natychmiast gdy zwróciły się do należnego, czy nienależnego celu, pozostały w nim niezmiennie.

Nie należy jednak przypuszczać, że gdy dusze w zmartwychwstaniu złączą się z powrotem z ciałami, stracą niezmienność woli; wola ta w nich pozostanie; jak bowiem powyżej powiedziano, ciała po zmartwychwstaniu zostaną przystosowane do wymagań duszy, a dusza nie będzie podlegała działaniu ciała.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.