I, q. 39, a. 2
Czy trzeba powiedzieć, że trzy Osoby są jednej istotności
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że nie trzeba mówić, iż trzy osoby są jednej istotności. Mówi bowiem Hilary w księdze De Synod., że Ojciec i Syn i Duch św. są wprawdzie przez substancję trzema, jednak przez harmonię jednym. Lecz substancja Boga jest jego istotnością. Zatem trzy Osoby nie są jednej istotności.
Zarzut drugi. Oprócz tego, nie należy o Bogu twierdzić czegoś, co nie jest wyrażone powagą Pisma św., jak jest jasnym u Dionizego (I cap. De Div. Nom.). Lecz nigdzie nie mówi się w Piśmie św., że Ojciec i Syn i Duch święty mają jedną istotność. Zatem nie należy tego twierdzić.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, natura boża jest tym samym co istotność. Wystarczyłoby więc powiedzieć, że trzy Osoby są jednej natury.
Zarzut czwarty. Oprócz tego zwykle się nie mówi, że osoba ma istotność, lecz raczej, że istotność ma osobę. Zatem wydaje się także, że nieodpowiednim jest mówić, iż trzy osoby mają jedną istotność.
Zarzut piąty. Oprócz tego mówi Augustyn (De Trin. l. VII, c. VI), że nie mówimy by trzy Osoby były z jednej istotności, by nie rozumiano, że w Bogu czym innym jest istotność niż osoba. Lecz jak przyimki są przechodnie, tak i drugie przypadki. Zatem z tego samego powodu, nie należy mówić, że trzy Osoby są jednej istotności.
Zarzut szósty. Oprócz tego nie należy mówić o Bogu tego, co może być sposobnością do błędu. Lecz gdy się mówi, że trzy Osoby są jednej istotności lub substancji, daje się sposobność do błędu. Ponieważ, jak mówi Hilary w księdze De Synod.: Jedna substancja orzekana o Ojcu i Synu, albo oznacza jednego substancjalnie bytującego, który ma dwie nazwy, albo, że jedna substancja podzielona utworzyła dwie niedoskonałe, albo trzecią pierwszą substancję, wziętą i przyjętą przez te dwie. Zatem nie należy mówić, że trzy osoby mają jedną substancję.
Lecz przeciwnym jest co mówi Augustyn w księdze II Contra Maxim. (c. XIV), że ten wyraz homousion, który został zatwierdzony na soborze nicejskim przeciw arianom, to samo oznacza co, że trzy Osoby są jednej istotności.
Odpowiadam, że jak powyżej powiedziano (R. XIII, par. 1, par. 3), umysł nasz daje nazwę rzeczom bożym nie według ich sposobu, gdyż tak ich nie może znać, lecz według sposobu, który znajduje się w rzeczach stworzonych. A ponieważ w rzeczach podpadających pod zmysły, od których nasz umysł czerpie naukę, wyosabnia się natura jakiegoś gatunku przez materię, i natura jest jakby formą, osobnik zaś jak podłoże formy, z tego powodu także w Bogu, co do sposobu oznaczania, istotność oznacza się jako formę trzech Osób. Mówimy zaś o rzeczach stworzonych, że forma jakakolwiek należy do tego, czyją jest formą, jak zdrowie lub piękność należy do jakiegoś człowieka. O rzeczy zaś mającej formę nie mówimy, że jest formy, chyba z przydaniem jakiegoś przymiotnika, który oznacza tę formę; jak gdy mówimy ta kobieta jest pięknej formy, ten człowiek jest doskonałej cnoty. I podobnie ponieważ w Bogu, gdy się mnoży osoby, nie mnoży się istotności, mówimy, że jedna istotność jest trzech osób i trzy osoby jednej istotności, rozumiejąc te dopełniacze tak, że oznaczają formę.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Substancję bierze się za hipostazę, a nie za istotność.
Odpowiedź na drugi zarzut. Chociaż w Piśmie św. nie znajdujemy tego dosłownie, by trzy osoby miały jedną istotność, znajdujemy to jednak co do znaczenia, jak w tym miejscu (J 10, 30): „Ja i Ojciec jedno jesteśmy” i (J 10, 38) i (J 14, 10): „Ojciec jest we mnie a Ja w Ojcu”. I wiele jest miejsc takich samych.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Ponieważ natura oznacza początek czynu, istotność zaś mówi się od istnienia, można powiedzieć że jakieś rzeczy są jednej natury, które schodzą się w jakimś czynie, jak na przykład, wszystkie rzeczy ogrzewające, ale nie można powiedzieć, że są jednej istotności, jak tylko o tych, których byt jest jeden. I dlatego bardziej się wyraża jedność boża przez to, że się mówi, iż trzy osoby są jednej istotności niż gdyby się powiedziało, że są jednej natury.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Forma wzięta absolutnie, oznacza zwykle tego, którego jest formą, jak cnota Piotra. Przeciwnie zaś, rzeczy mającej formę jakąś nie oznacza się zwykle jako należącej do formy, chyba, gdy chcemy określać albo wskazywać formę. I wtedy potrzeba dwóch dopełniaczy, z których by jeden oznaczał formę, a drugi określenie formy, jak na przykład, gdy się mówi Piotr ma wielką cnotę, albo także potrzeba jednego dopełniacza, który ma znaczenie dwóch, jak na przykład, gdy się mówi ten jest mężem krwi, to znaczy przelewającym wiele krwi. Ponieważ więc istotność bożą oznacza się jako formę w odniesieniu do osoby, odpowiednio nazywa się ją istotnością osoby. Jednak nie naodwrót, chyba, że się coś dodaje, celem oznaczenia istotności, jak gdy się mówi, że Ojciec jest osobą istotności bożej, lub że trzy Osoby są jednej istotności.
Odpowiedź na piąty zarzut. Ten przyimek z albo od nie oznacza stosunku przyczyny formalnej, lecz raczej stosunek przyczyny sprawczej lub materialnej. A te mianowicie przyczyny we wszystkim odróżniają się od tych rzeczy, których są przyczyną, nic bowiem nie jest swoją materią, ani też nic nie jest swym czynnym początkiem. Jednak coś jest swoją formą, jak to jest jasnym we wszystkich rzeczach niematerialnych. I dlatego przez to, że mówimy, trzy Osoby jednej istotności, oznaczając istotność pod stosunkiem formy, nie okazuje się, że istotność jest czymś innym niż osoba, a to by się okazało, gdybyśmy powiedzieli trzy Osoby z tej samej istotności.
Odpowiedź na szósty zarzut. Jak mówi Hilary w księdze De Synod.: Byłoby niesłusznym względem rzeczy świętych, gdybyśmy dlatego, iż niektórzy nie uważają ich za święte, nie uznawali ich za takież. Tak, jeśli ktoś źle rozumie homousion, cóż to obchodzi mnie, który dobrze rozumiem? Niech więc będzie jedna substancja, z własności natury zrodzonej, a nie z podziału, albo z jedności albo ze wspólności.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.