I, q. 39, a. 4
Czy można za osoby podstawiać imiona istotnościowe konkretne
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że nie można podstawiać imion istotnościowych konkretnych za osoby, tak, by prawdziwym było zdanie: Bóg zrodził Boga. Jak bowiem mówią sofiści, termin pojedynczy oznacza to, za co się go podstawia. Lecz wydaje się, że to imię Bóg jest terminem pojedynczym, skoro go nie można orzekać w liczbie mnogiej, jak powiedziano (w par. poprzednim). Zatem wydaje się, że skoro oznacza istotność, podstawia się za istotność, a nie za osobę.
Zarzut drugi. Oprócz tego termin położony w podmiocie nie ogranicza się terminem położonym w orzeczeniu ze względu na znaczenie, lecz tylko ze względu na czas współoznaczony. Lecz gdy mówię Bóg stwarza, bierze się to imię Bóg za istotność. Zatem gdy się mówi Bóg zrodził, nie można tego terminu Bóg, ze względu na orzeczenie wzięte z cechy, podstawiać za osobę.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, jeśli prawdziwym jest to zdanie Bóg zrodził, ponieważ Ojciec rodzi, będzie dla tego samego powodu prawdziwym zdanie Bóg nie rodzi, ponieważ Syn nie rodzi. Zatem jest Bóg, który rodzi i Bóg, który nie rodzi. I tak wydaje się, że wynika, iż są dwaj bogowie.
Zarzut czwarty. Oprócz tego, jeśli Bóg rodzi Boga, rodzi albo Boga Siebie, albo innego Boga. Lecz nie rodzi Boga Siebie, gdyż jak mówi Augustyn w I De Trin. (cap. I): żadna rzecz nie rodzi siebie samej. Ani też innego Boga, jest bowiem tylko jeden Bóg. Zatem fałszywe jest to zdanie Bóg zrodził Boga.
Zarzut piąty. Oprócz tego, jeśli Bóg zrodził Boga, to albo Boga, który jest Bogiem Ojcem, albo Boga, który nie jest Bogiem Ojcem. Jeśli Boga, który jest Bogiem Ojcem, w takim razie Bóg Ojciec jest zrodzony. Jeśli Boga, który nie jest Bogiem Ojcem, w takim razie jest Bóg, który nie jest Bogiem Ojcem, a to jest fałszywe. Nie można więc powiedzieć, że Bóg zrodził Boga.
Lecz przeciwnym jest co powiedziano w Symbolu (nicejskim): Boga z Boga.
Odpowiadam, że niektórzy powiedzieli, iż to imię Bóg i tym podobne, właściwie według swej natury podkładają się za istotność, lecz gdy się do tych imion doda jakiś wyraz o znaczeniu odnoszącym się do cechy, sprawia się to, że można je podstawić za osobę. I wydaje się, że to mniemanie pochodziło z rozważania pojedynczości bożej, która wymaga, by w Bogu tym samym był posiadający i to co jest posiadane, i tak posiadający boskość, co oznacza to imię Bóg, jest tym samym co boskość. Lecz we właściwościach naszego wyrażania się, nie tylko należy rozważać rzecz oznaczoną, lecz także sposób oznaczania. I dlatego, ponieważ to imię Bóg oznacza istotność bożą, jak jest w tym który ją posiada, jak to imię człowiek oznacza człowieczeństwo w podłożu, powiedzieli inni lepiej, że to imię Bóg ze sposobu oznaczania ma to, że we właściwym pojęciu można je podstawiać za osobę, jak i to imię człowiek.
Czasami więc to imię Bóg podstawia się za istotność, jak gdy się mówi Bóg stwarza, to orzeczenie bowiem właściwym jest dla podmiotu z powodu formy oznaczanej, a jest nią boskość. Czasami zaś podstawia się za osobę, czy to tylko za jedną, jak gdy się mówi Bóg rodzi, lub za dwie, jak gdy się mówi Bóg tchnie, lub za trzy, jak gdy się mówi: „Królowi wieków nieśmiertelnemu, niewidzialnemu, samemu Bogu” itd. (1 Tm 1, 17).
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Chociaż to imię Bóg zgadza się z terminami pojedynczymi co do tego, że się nie mnoży oznaczanej formy, zgadza się jednak z terminami wspólnymi w tym, że znajduje się formę oznaczoną w wielu podłożach. Stąd niekoniecznie potrzeba go zawsze podstawiać za istotność, którą oznacza.
Odpowiedź na drugi zarzut. Zarzut ten podniesiono przeciwko tym, którzy mówili, że tego imienia Bóg nie podstawia się w sposób naturalny za osobę.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Inaczej się używa tego imienia Bóg, podstawiając je za osobę, a inaczej imienia człowiek. Ponieważ bowiem forma, oznaczona przez to imię człowiek, to znaczy człowieczeństwo, dzieli się rzeczowo pomiędzy różne podmioty, sama przez się podstawia się za osobę, choćby niczego nie dodawano co by ją określało i zacieśniało do osoby, która jest podmiotem oddzielnym. Jedność zaś, czyli powszechność natury ludzkiej nie jest czymś rzeczowym, lecz tylko pojęciowym; stąd owego terminu człowiek nie podstawia się za wspólną naturę, chyba, że jakiś dodatek tego wymaga, jak na przykład, gdy się mówi człowiek jest gatunkiem. Lecz forma oznaczona przez to imię Bóg, mianowicie istotność boża, jest jedną i wspólną rzeczowo. Stąd podstawia się ją samą przez się za wspólną naturę, lecz przez coś dodanego podstawienie jej ogranicza się do osoby. Stąd gdy się mówi, Bóg rodzi, z powodu czynu odnoszącego się do cechy, podstawia się to imię Bóg za osobę Ojca. Lecz gdy mówimy Bóg nie rodzi, nie dodaje się niczego co by określało i zacieśniało to imię do osoby Syna, stąd daje się do zrozumienia, że rodzenie sprzeciwia się naturze bożej. Lecz gdy się doda coś należącego do osoby Syna, zdanie będzie prawdziwym; jak na przykład, gdy się mówi Bóg zrodzony nie rodzi. Stąd także nie wynika jest Bóg rodzący i jest Bóg nie rodzący, chyba że się kładzie coś należącego do osób, jak na przykład gdy mówimy Ojciec jest Bogiem rodzącym, a Syn jest Bogiem nierodzącym. I w ten sposób nie wynika, by było więcej bogów, ponieważ Ojciec i Syn są jednym Bogiem jak powiedziano (w paragrafie poprzednim).
Odpowiedź na czwarty zarzut. To zdanie Ojciec zrodził Siebie Samego Boga jest fałszywe, ponieważ to siebie samego, skoro jest zaimkiem zwrotnym, odnosi się do tego samego podmiotu. Nie sprzeciwia się też temu co mówi Augustyn do Maxim. (Ep. CLXX), że Bóg Ojciec zrodził drugiego siebie (se). Albowiem to siebie (se) jest narzędnikiem tak, że sens jest zrodził innego od Siebie. Albo wyraża pojedynczy stosunek i tak odnosi się do tożsamości natury; lecz niewłaściwym lub przesadnym jest takie powiedzenie, którego sens jest zrodził innego najpodobniejszego Sobie. Podobnie fałszywym jest i to zdanie zrodził innego Boga. Ponieważ, choć Syn jest innym od Ojca, jak powiedziano powyżej (R. XXXI, 2), nie należy jednak mówić, że jest innym Bogiem. Rozumiałoby się bowiem, że ten przymiotnik inny odnosi się do rzeczownika, którym jest Bóg, i tak oznaczałoby odróżnienie boskości. Niektórzy jednak godzą się na to zdanie zrodził innego Boga, tak, że inny jest rzeczownikiem, a Bóg kładzie się jako dopełnienie do niego. Lecz to jest niewłaściwy sposób mówienia i należy go unikać, by nie dać sposobności do błędu.
Odpowiedź na piąty zarzut. To zdanie Bóg zrodził Boga, którym jest Bóg Ojciec, jest fałszywe, ponieważ, skoro to Ojciec mówi się jako dopełnienie do tego Bóg, ogranicza do tego, że stoi tylko za osobę Ojca, tak że sens jest zrodził Boga, który Sam jest Ojcem, i tak Ojciec byłby zrodzony, co jest fałszywe. Stąd prawdziwym jest zdanie przeczące zrodził Boga, który nie jest Bogiem Ojcem. Gdyby się jednak rozumiało, że to nie jest konstrukcja z dopowiedzeniem, lecz że należy coś wtrącić, wtedy naodwrót zdanie twierdzące byłoby prawdziwe, a przeczące fałszywe, tak, że sens byłby zrodził Boga, który jest Bogiem, który jest Ojcem. Lecz to jest sztuczne tłumaczenie. Stąd jest lepiej, by po prostu zaprzeczyć zdaniu twierdzącemu, a przyjąć przeczące. Praepositivus jednak powiedział, że fałszywym jest tak przeczące, jak twierdzące. Dlatego, że ten zaimek względny który w twierdzącym zdaniu może się odnosić do podmiotu, lecz w przeczącym odnosi się i do rzeczy oznaczonej i do podmiotu. Stąd jest sens twierdzącego zdania, że być Bogiem Ojcem stosuje się do osoby Syna. Jest zaś sensem zdania przeczącego, że nie tylko od osoby Syna odsuwa się by był Bogiem Ojcem, lecz także od Jego boskości. Lecz to wydaje się niesłusznym, skoro według Filozofa, (Peri Herm. c. VI), do czego odnosi się twierdzenie, może odnosić się także przeczenie.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.