I, q. 39, a. 5
Czy można podstawiać za osobę imiona istotnościowe wzięte abstrakcyjnie
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że można podstawiać za osobę imiona istotnościowe, wzięte abstrakcyjnie, tak, że jest prawdziwym zdanie istotność rodzi istotność. Mówi bowiem Augustyn w VII de Trin. (cap. II): Ojciec i Syn są jedną mądrością, ponieważ są jedną istotnością, a w szczególności mądrością z mądrości, jak istotnością z istotności.
Zarzut drugi. Oprócz tego, skoro my rodzimy się i rozkładamy, rodzi się i rozkłada to, co jest w nas. Lecz Syn się rodzi. Zatem skoro istotność boża jest w Synu, wydaje się, że istotność boża się rodzi.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, tym samym jest Bóg i istotność boża, jak wynika z tego co powyżej powiedziano. Lecz prawdziwym jest to zdanie Bóg rodzi Boga, jak powiedziano w paragrafie poprzednim. Zatem prawdziwym jest to zdanie istotność rodzi istotność.
Zarzut czwarty. Oprócz tego, wszystko co się o jakiejś rzeczy orzeka, można za tę rzecz podstawiać. Lecz istotność boża jest Ojcem. Zatem można podstawiać istotność za osobę Ojca. I tak istotność rodzi.
Zarzut piąty. Oprócz tego, istotność jest rzeczą rodzącą; ponieważ jest Ojcem, który rodzi. Jeśli więc istotność nie rodzi, będzie istotność rzeczą rodzącą i nierodzącą, a to jest niemożliwe.
Zarzut szósty. Oprócz tego, mówi Augustyn w IV de Trin. (cap. XX): Ojciec jest początkiem całej boskości. Lecz jest początkiem tylko rodząc, albo tchnąc. Więc Ojciec rodzi, albo tchnie boskość.
Lecz przeciwnym jest, co mówi Augustyn w I de Trin. (c. I), że żadna rzecz nie rodzi siebie samej. Lecz jeśli istotność rodzi istotność, rodzi tylko siebie samą, skoro w Bogu nie ma niczego, co by się rozróżniało od istotności bożej. Zatem istotność nie rodzi istotności.
Odpowiadam, że co do tego pobłądził opat Joachim, twierdząc, że jak się mówi Bóg zrodził Boga, tak można powiedzieć, że istotność zrodziła istotność, rozważając, że z powodu pojedynczości bożej, Bóg nie jest niczym innym jak bożą istotnością. Lecz mylił się co do tego: dlatego, że aby wyrażać się prawdziwie, należy nie tylko rozważać rzeczy oznaczane, lecz także sposób oznaczania, jak powiedziano w paragrafie poprzednim. Chociaż zaś co do rzeczy, Bóg jest tym samym co boskość, nie jest jednak tym samym sposób oznaczania w jednym i drugim. Ponieważ bowiem to imię Bóg oznacza istotność bożą, jako w tym, który ją posiada, ze sposobu swego oznaczania ma tę właściwość naturalną, że je można podstawiać za osobę; i tak to, co jest swoistą właściwością osób, można orzekać o tym imieniu Bóg, jak na przykład, że Bóg jest zrodzony lub rodzący, jak powiedziano tamże. Lecz nie jest właściwością znaczenia tego imienia istotność, by je można podstawiać za osobę, ponieważ oznacza istotność, jako formę oderwaną. I dlatego tych rzeczy, które są swoistą właściwością osób, którymi się osoby nawzajem odróżniają, nie można przypisywać istotności, oznaczałoby to bowiem, że jest rozróżnienie w istotności bożej, jak jest rozróżnienie w podłożach.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Dla wyrażenia jedności istotności i osoby, święci doktorowie wypowiadali się czasem wyraźniej, niż na to dozwala właściwość wyrażenia. Stąd tego rodzaju wyrażenia nie należy rozciągać, ale je wykładać, aby mianowicie imiona abstrakcyjne wykładać przez konkretne, albo także przez imiona osobowe, jak na przykład, gdy się mówi, istotność z istotności, albo mądrość z mądrości, sens jest ten: Syn który jest istotnością i mądrością, jest z Ojca, który jest istotnością i mądrością. W tych jednak imionach abstrakcyjnych należy się trzymać pewnego porządku, ponieważ te rzeczy które należą do czynu, są w bliższym stosunku do osoby, gdyż podłoża są źródłem czynów. Stąd mniej niewłaściwym jest to powiedzenie natura z natury lub mądrość z mądrości niż istotność z istotności.
Odpowiedź na drugi zarzut. W stworzeniach to, co zrodzone, nie przyjmuje natury tej samej liczbowo, którą ma rodzący, lecz liczbowo inną, która w nim rozpoczyna byt przez zrodzenie na nowo, a kończy byt przez rozkład, i dlatego rodzi się i rozkłada przypadłościowo. Lecz Bóg zrodzony, przyjmuje liczbowo tę samą naturę, którą ma rodzący. I dlatego natura boska w Synu nie rodzi się ani wprost, ani przypadłościowo.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Chociaż Bóg i istotność boża są tym samym rzeczowo, jednak z powodu innego sposobu oznaczania, należy mówić innym sposobem o obydwu.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Istotność boża orzeka się o Ojcu sposobem tożsamości, z powodu pojedynczości bożej, jednak nie wynika, by ją można podstawiać za Ojca, z powodu różnego sposobu oznaczania. Zarzut ten słuszny byłby w tych rzeczach, w których jedno orzeka się o drugim, jako powszechne o poszczególnym.
Odpowiedź na piąty zarzut. Ta jest różnica między imionami rzeczownikowymi a przymiotnikowymi, że imiona rzeczownikowe noszą z sobą swe podłoże, przymiotnikowe zaś nie, lecz do rzeczownika dodają rzecz oznaczoną. Stąd mówią logicy, że imiona rzeczownikowe podkłada się za podłoże, przymiotnikowych zaś nie podkłada się, lecz dołączają coś do podłoża. Można więc osobowe rzeczowniki orzekać o istotności, z powodu tożsamości rzeczy, a z tego nie wynika, że swoista właściwość osobowa, określa różną istotność, lecz przyjmuje się ją o podłożu, wprowadzonym przez imię rzeczownikowe. Lecz przymiotników odnoszących się do cechy i osoby, nie można orzekać o istotności, chyba, gdy się doda jakiś rzeczownik. Stąd nie możemy powiedzieć, że istotność jest rodząca. Możemy jednak powiedzieć, że istotność jest rzeczą rodzącą lub Bogiem rodzącym, jeśli rzecz i Bóg podkłada się za osobę, nie możemy jednak, jeśli się je podkłada za istotność. Stąd nie ma przeciwieństwa, gdy się mówi, że istotność jest rzeczą rodzącą i rzeczą nierodzącą; gdyż w pierwszym wypadku rzecz bierze się za osobę, w drugim za istotność.
Odpowiedź na szósty zarzut. Boskość o ile jest jednym w wielu podłożach, ma pewną zgodność z formą imienia zbiorowego. Stąd gdy się mówi, Ojciec jest początkiem całej boskości, można ją brać za powszechność Osób, o ile mianowicie on jest początkiem we wszystkich Osobach boskich. Nie wynika jednak z tego, że jest początkiem siebie samego, jak na przykład ktoś z ludu nazywa się władcą całego ludu, jednak nie siebie samego. Albo można powiedzieć, że jest początkiem całej boskości nie dlatego, że ją rodzi i tchnie, ale dlatego, że jej udziela rodząc i tchnąc.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.