Skip to content
Christian Reality

✠

Acta Sanctorum · Volume II · Volume II

Appendix to January 20

AD XX JANUARII

Contents (8)
  1. De s. Fabiano Papa m.
  2. De s. Sebastiano m.
  3. De s. Hadoindocenomanensi Episcopo in Gallia.
  4. Vita ex veteri ms.
  5. S. Hadoindo donata ab Alano.
  6. Buxidum cenobium xdificatum.
  7. Ebronium fundatum. Hadoindi obitus.
  8. Testamentum s. Hadoindi

Pag. 613, col. 2, post S. Fechinum, addeS. Hadoindus, Episcopus Cenomanensis in Gallia. Ibidem inter Prætermissos post Dagobertum I, adde S. Æneas, sive Ængusius, Abbas Cluanensis in Hibernia, cujus xv Januarii in vita S. Idæ Virginis, et alibi honorifica fit mentio, traditur xx Januarii obiisse. Propria ejus Acta expectamus.

De s. Fabiano Papa m.

Pag. 621, post num. 33, adde: Vidimus officia propria Ecclesiæ Brundusinæ Gregorii XIII, auctoritate edita, quibus subjungitur indiculus reliquiarum, quæ isthic asservantur, atque in eo ista habentur: Reliquiæ SS. Fabiani et Sebastiani.

De s. Sebastiano m.

Pag. 625, post num. 29, adde Brundusii aliquæ asservantur S. Sebastiani reliquiæ, ut ex indiculo, qui Officiis propriis illius Ecclesiæ a Gregorio XIII approbatis subnectitur, videre est.

Pag. 627, col. 2, post num. 46, adde Idem testatur, Epternaci caput S. Sebastiani se vidisse, aut potius capitis partem, ni alterius esse Sebastiani fateri quis velit: partem præterea sagittæ qua confixus olim fuerit Sanctus. Est-Epternacum magnificum in Luxemburgia, Belgii provincia, cænobium, a Divo olim Willebrordo conditum, ut vu Novembris ad ejus Vitam dicemus, nomen a situ, Teutonico etymo, sortitum, quasi super aquam dicas, quia fluviolo Suræ adjacet: sic propinqui Luxemburgiis Eburones, super Uram Urtamve amnem, qui ad metropolim Eburonum Leodium in Mosam sese immititit. In hoc ergo cænobio reliquiæ asservantur S. Sebastiani: hic illius cultus viget, hic miracula frequentia olim edita, hic sodalitas ejus nomine, hic peregrinorum donaria. De quibus Joannes Bertelius ejusdem cænobii Abbas in historia Luxemburgensi: Inter ceteras reliquias, quæ in hac ecclesia servantur, loco magni et pretiosi thesauri gloriosissimi Martyris Sebastiani caput monstratur, quod S. Willibrordo Roma discedenti Sergius Papa munifice donavit. Illud, ut pestis grassari uspiam incipit, a devotis personis cum honore parique pietatis affectu, frequenti omnium congressu, visitatur, ac uno ore rogatur, quatenus ejus interventu populus iste Christianus per divinam gratiam ab imminenti mortis periculo iiberetur: quam petitionem divina majestas ob saneti Martyris præclara merita elargitur. Non in minore ibidem honore colitur et servatur inclyti Martyris Oswaldi Angliæ Regis caput, una cum S. Willibrordi patroni celeberrimi corpore: quæ quidem quanto in pretio, honore, seu reverentia, tum ab ipsis monasterii Religiosis, tum ab omnibus, qui quotannis sanctas repetunt peregrinationes, quotidiana adhuc demonstrant miracula. In eodem præterea monasterio, juxta altare D. Sebastiano sacrum ingentis altitudinis et crassitiei, librarum videlicet trecentarum et sexaginta quatuor, hodieque cereus videtur, quem excelsæ memoriæ Maximilianus Imperator Augustus, ejus nominis primus, honoris et summæ, quæ in ejus animo inhærebat, religionis gratia, solenni supplicatione præeuntibus Principibus, Satrapis, Aulicis et familiaribus, S. Sebastiano contulit anno nimirum MDXII. Quo tempore Robertus a Monreal vir nobilitate illustris, religionisque amantissimus, Abbatis munere fungebatur, qui ob singularem prudentiam, quam habebat, Cæsari unice dilectus habebatur. Nam cum ipse monasterii sui privilegiorum confirmationem impetrasset, Cæsar opidum ad Imperium pertinere, nec procul a Treviris distare, ex Procerum ore inaudiens, competenti circumseptus comitatu, eo sacras reliquias visitaturus profectus, apud Robertum Abbatem sibi carissimum integrum diem et duas noctes confecit. Hæc Bertelius. Patet illius cerei diameter pedem unum, altitudo duodecim: insistit ligneæ basi, cancellis inferne conclusus ne temere manibus concerpatur ac divellatur; superne vero vinculis ferreis adstanti columnæ alligatus, eleganter striatus. Basi hæc inscripta: Hunc cereum cccliii, librarum anno Domini MDXII, in persona Epternaci in imperiali monasterio S. Willibrordi S. Sebastiano dicavit Maximilianus Romanorum Imperator. Ad latus, ipsius Cæsaris adgeniculantis picta imago. Isthic anno MDLXXIX, XVI Septembris, quo Martinus Masius Epternacensis Abbas IX, S. Sebastiani sodalitatem instauravit, appensum est hoc carnem, cujus hexametris versibus primis litteris in acrostichide MAXIMILIANUS conficitur pensametris CÆSAR OPTATUS. Ad constantissimum Christi militem Divum Sebastianum, quem Serenissimus ac Clementissimus Dominus D. Maximilianus invictissimus Romanorum Imperator semper Augustus, hoc magnifico munere cccliii librarum honorat anno salutis MDXII.

X axima purpureis o gloria fossa sagittis, ○ cincte caput lauris jure Sebaste tribus, V lta poli casto penetralia pectore transis, □ versos animos Martyr ad astra vocas. X ystice pugnator fers Christo cinetus abolla ○ ubtractas animas daemonis insidiis. I actus ad æthereas fusti post pila cathedras, ➢ rmiger igni potens sanguine tinctus abis. N axima coelicolis tua gloria præclua terris, ➢ egibus eximiis laus tua clara modis. I mperialis apex, Friderici natus et hæres, ○ mine felici te, tua membra colit. T aus Regum, doctis qui fulget doctior unus ➢ rincipibus nostris Maximilianus herus, I pse tuas laudes præ magno munere ceræ → entat ad ætherei sidera ferre poli. A spice laudantem, felici protege scuto, ➢ ustria quem Dominum gaudet habere suum. N eve sinas variis succumbere casibus unum → er celebrande virum, Cæsareumque decus. V ivus cum magno celebrat te munere, nostris → sque modo seclis res aliena nimis. S ic post mille annos quingentos post duodenos, ○ uscipe vota pii, tempore veris, heri.

Ibidem post nu. 47, adde Braccaræ, Portugalliæ celebri urbe, brachium asservatur S. Sebastiani, a quo, quandove allatum, nondum comperimus. Id solum Annuæ litteræ Societatis nostrae anni 1601. Ad Divi Sebastiani brachium oblata theca ex argento. Ulyssippone autem statua est ejusdem Sancti, cui prodigiosus quidam sudor, ac depulsa deinde quæ late grassabatur lues, celebritatem peperere. Commemorat id Antonius Vasconcellius noster in Descriptione regni Lusitaniae: Anno, inquit, a Christo nato 1599, ardebat pestilentia Ulysippo, quæ vicina contagione Salaciam pervasit. Accidit ut D. Bartholomæi pervigilio (libitina vix sufficiente morientibus) cum Sacerdos in ædicula D. Rocho sacra, ubi D. Sebastiani simulachrum positum erat, rem divinam faceret, oculos in effigiem conjiceret: guttis ubertim manantibus undique sudantem intuitus est. Rei novitate attonitus effigiem in propatulum adducit, ut omnium oculis exhibita, res foret illustrior. Res mira! præsentibus omnibus magis atque magis in sudorem resoluta est, adeo ut Curioni negotium in abstergendo sudore qua sudariolis qua mappis exhibiterit. De improviso cymbala festivo plausu feriuntur: rumor magis atque magis increbescit: confluunt plenis viis pestilentia laborantes, et fide obfirmata sacro inunguntur sudore: quæ pietas votis ex æquo respondit. Nam ex quo tempore hæc ceciderunt, nec pestis amplius grassata est, nec ullus, licet spe deplorata, in posterum morbo cessit; duos si excipias, qui per id tempus animam jam jam efflabant. Et cum ægrotantes simul et sani ultro citroque sine religione miscerentur, nulli hoc commercium nocuit. His actis decreta solenni pompa confertim ædiculam petunt, ubi grates Sebastiano habuere immortales. Hoc miraculum multorum testimonio stabilitum, litteris consignavit D. Joannes a Mello Eborensis Antistes. Ulyssiponenses tanto beneficio non ingrati ædem exædificarunt, eo in loco, in quo sacra effigies sudorem ubertim distillavit; effigiemque caute occluserunt; nec ulli unquam conspicitur, præterquam die Sebastiano sacra, in qua solemnis pompa a curiæ Senatoribus, non sine sumptibus, instituitur. Iterum mense Augusto, cum D. Bartholomæo dies sacra observatur, cum sodalitium quoddam supplicatione instituta, tanti beneficii magnitudinem in memoriam adducit.

Pag. 628, col. 1, post nu. 57, adde Porro Eberspergense monasterium, cujus jam pridem una cum fortunis erat collapsa disciplina, Gulielmus Bavariæ Dux, a Summo Pontifice accepto diplomate, impetravit, ut Monachiensi Societatis Jesu collegio, a quo millibus passuum viginti distat, adjungeretur, ut habent Annales nostri an. 1596, ac pridie Kalendas Novemb. Rector Monachiensis collegii in ejus possessionem immissus est. Aucta exinde nostrorum zelo et industria religio est loci, innumera divinitus effusa in omne genus hominum beneficia sunt, quæ speramus aliquando peculiari comprehensa commentario edenda in lucem. Paucula sparsim iidem commemorant Annales. Anno 1601, plena peccatorum condonatio certis anni temporibus illud templum D. Sebastiani visentibus a Clemente VIII impetrata. Eo anno ægri multi votis D. Sebastiano nuncupatis convaluerunt: viginti partim feminæ partim viri a pestis vicino malo evidentissime conservati: pœne triginta in morbis diversis, corporisque et animi afflictationibus, aut partus difficultate, opem præsentissimam senserunt.

Anno 1602, multi votis Divo factis vel pestilentiæ periculo erepti, vel aliis incommodis levati. Inter los feminæ cuidam vesania mentis laboranti aspectabilem se præbens D. Sebastianus spem sanitatis fecit. Alia pleuritide consauciata vehementi, nulla fuerat medicabilis arte, sed manu dumtaxat ejusdem nostri tutelaris. Tertius paralysi consternatus membrorumque omnium usu captus, se iterum cepit erigere atque ad incessum promovere. Mulier item supra spem et remedium aliud omne convaluit. Alii duo larvas I arvas et spectra venenatorum animalium, serpentium, bufonum, quibus infestabantur, abegerunt. Mulieres binæ uterum gestantes, cum magna difficultate partus laborarent, et altera quidem prope abesset a morte, meritis tamen D. Sebastiani cito feliciterque solutæ sunt.

Paria consequentibus annis evenere complura, ac nominatim anno 1612. Bojorum oppida duo exempta nuper auræ pestilentis dira lue, centenarum librarum singulos cereos suae religionis obsides obtulerunt. Undique alii adventant, templique opem tutelarem egregiis testificantur argumentis, et ea quidem peregrinantium frequentia, ut uno die octingentis, alio mille ac septuaginta capitibus ea in æde divinum epulum fuerit apponendum. Mulieri jam secundum pestifero halitu contactæ, vulgoque inter depositos habitæ, visendum se obtulit homo peregrini vultus, cujus ea monitu B. Sebastiani tutelaris nostri memoriæ sacra procurari jubet, eidemque cereos dedicat, atque uno tempore simul officio illo, simul morbi defungitur periculo. Alium diuturnus morbus lecto affixerat, quem extremum arbitrati esse circumstantes, eum ultimis sacris procurandum censuerunt. Æger inter eam sui decessus cogitationem recordari ceepit, quam studiosus olim tutelaris nostri cultor fuisset, statimque spem valetudinis concipit, si voto eum sibi propitium faceret. Voti ea princeps fuit clausula: In illius Beati æde obiturum se Confessionis et Eucharistiæ Sacramenta. Neque sua spe falsus est æger, quem paucis inde diebus cum uxore spectavimus in templo incolumem sua vota exsolventem. Non Principes modo aliqui, sed Principum turmæ templum domiciliumque nostrum hoc anno invisere. Austrii Principes duo Leopoldus et fratres, Boï Principes, Guillelmus quater, Albertus et conjux bis; bis quoque Elector Coloniensis Ferdinandus; toties Archiepiscopus Salisburgensis; semel Augustanus; Nuntius Apostolicus Antonius Diaz quinquies.

Neque tamen Eberspergæ solum, sed tota fere Germania celebris est S. Sebastiani cultus, ubi quidem nunc Catholica viget religio: et sunt provinciæ nonnullæ, ubi vix templum sit reperire, in quo non ara ei vel statua posita sit, vel conflatum ejus nomine spdalitium. Nec fere ejusmodi locus est ullus, qui non aliqua expertus ab illius patrocinio beneficia sit, præsertim propulsata epidemia.

Pag. 629, col. 2, post num. 66, adde Asservatur ea in præclaro sacello, visiturque singulari pietate, præsertim ubi contagionis metus ingruerit.

Ibid. post nu. 67, adde 68 Confluentiæ, celebri ad Mosellæ ostium oppido diœcesis Trevirensis, cænobium extat ordinis S. Francisci S. Sebastiano sacrum. Testatur Franciscus Gonzaga parte 3, Originis Seraphic. relig. Coloniæ provin. convent. 1, certissimo ex litteris, in publicis Confluentinis archivis diligentius asservatis constare..... beatum Patrem Joannem Capistranum hujus conventus incolam extitisse, sibique partem brachii ejusdem Martyris Sebastiani, quæ adhuc perseverat, et maxima a Confluentinis in veneratione habetur, contulisse.

69 In eadem Trevirensi diæcesi in cænobio quod Gronaw, sive Viridis-Augia appellatur, pridem aliquas S. Sebastiani reliquias extitisse auctor est Tritheminus in Chronico Hirsaugiensi, ad an. 847, ita scribens: Hilduinus Abbas S. Dionysii anno Domini 827, ossa in Viridi-Augia; in Viridi-Augia;

70 Pagus est Westphaliæ Girschagen, altero fere cultus in Cir-lapide a Stadberga oppido, ubi SS. Fabiani et Seba-stiani cultus viget, et solennis ad eos peregrinatio, con-cessaque olim indulgentia. Quæ pietas ita in hodiernum diem obtinet, ut finitimi Waldeccæ Comitatus incolæ, quamvis hæretici, donaria isthuc sæpe vel deserant vel mittant, frustra vetantibus Lutheri præcomibus. Cer-nuntur anathemata varia olim posita, receptæ sanitatis argumenta. Monasterii, celebri ejusdem Westphaliæ reliquiæ Mo-nasterii, ecclesia Societatis Jesu eorumdem Divorum Fab-iani et Sebastiani reliquias habet.

71 At tela, quibus S. Sebastianus confixus, alibi asservantur nonnulla; Herbipoli apud Augustinianos Herbipoli, Eremitas, cui aliæ varia ex materia sagittæ affricantur, contra varias ægritudines præsidio futuræ. Gre-venrodæ Montensis Ducatus nobili cænobio Canonicarum regularium Augustiniani instituti simile in pretio est telum, quo configi nuccs myristicæ solent, vimque ex eo adversus pestiferam luem hauriunt. Ibidem ejusdem Martyris e scapula os asservatur, cui affusa aqua sæ-penumero luem profligat.

72 Magdenburgi quoque in Saxonia aliquæ olim exti-tere S. Sebastiani reliquiæ, et inde Pragam asportatæ. Ita vetus Ecclesiæ Pragensis Martyrologium: Eodem die Cata Cumbas S. Sebastiani Martyris, qui cum haberet principatum primæ cohortis, jussus est sub titulo Christianitatis a Diocletiano Imp. ligari in medio campo, et sagittari a militibus, ad ultimum fustigari donec deficeret. Cujus capitis partem Ca-rolus IV, Romanorum Imperator semper Augustus et Bohemiæ Rex. per Albertum Archiepiscopum Mag-denburgensem sibi donatam, auro et argento deco-ratam dedit Ecclesiæ Pragensi.

De s. Hadoindocenomanensi Episcopo in Gallia.

Cenomanorum in Gallia Celtica duodecimus Epi-scopus a Demochare, Joanne Chenu, Claudio Roberto nemōratur Hadoindus, sive Chadoin-dus, aut Haduindus. Eum Chenu et Demo-chares simpliciter S. Hadoindum appellant. Abest illius nomen a Saussaii Martyrologio. Opinione sancti-tatis floruisse, et miraculis ab obitu illustratum fuisse, patet ex Vita: honorifice a Sacerdotibus et discipulis suis sepultus est. Cujus obitum virtutum prosecuta sunt signa, qui et cum Sanctis æternaliter in coë-stibus regnat sedibus. Laudatur a Baronio tom. 8, an. 652, nu 2.

Vitam ejus e veteri MS. codice nacti sumus, studio Guilielmi Quirini nostri. Testamentum subnectemus, testamentum, quod in vetustis schedis repertum Barnabas Brissonius lib. 7, de Formulis exhibet, a quo Baronius descripsit citato Christi anno 652. Scriptum illud est viii Id. Febru. in anno quinto regnante gloriosissimo Clodovæo Rege, secundo nimirum ejus nominis, qui anno Christi 644, mense Januario, Dagoberto patri vita fun-cto in Westriæ regnum successit, S. Sigeberto fratre Austrasiam tenente. Annus igitur illius quintus fuit, Christi 648, non 652, ut existimavit Baronius, qui et Dagobertum decessisse scribit an. 647. Sed refutat ejus calculum S. Andoenus, qui S. Eligium scribit Episco-pum esse factum anno 3 Clodovæi pridie Id. Maias Dominica ante Litanias; qui character est anni 646, quo littera Dominicalis fuit A, Pascha 9 Aprilis, dies Ascensionis 18 Maii, Dominica præcedens 14 sive pridie Idus.

3 Interfuit Hadoindus, ut scribit Flodoardus lib. 2, cap. 5, Concilio Remensi sub Sonnatio Archiepiscopo, quod circiter annum 630, esse habitum Sirmondus noster existimat. At Cabilonensi Concilio circa annum 630, celebrato, Chagnoaldus Abba in vicem Chadoindi Episcopi Ecclesiæ Cenomannicæ subscripsit. Morbo fortassis aut senio impeditus adesse ipse Chadoindus non potuit: nec videtur diu superfuisse, qui dicitur primo tempore Clodovæi vixisse, cum non nisi a 644 ad 660, regnarit Clodovæus, ut qui solum primo ejus tempore vixit, non debeat saltem medietatem excessisse. Sedisse eum annos 47, menses 11, dies 24, scribunt Demochares, Chenu, Robertus. Vita solum habet an. 30, menses 11, dies 23. Estque id probabilius cum ultimo tempore Clotarii dicatur sedisse. At si 47 annis sedisset, ergo ab anno 603, vel 602, sicque non ultimo solum tempore Clotarii sedisset, sed facile 25 aut 26 annos eo superstite exegisset in Episcopatu. Ex eadem Vita constat eum hoc die xiii Kal. Februarii obïsse.

Vita ex veteri ms.

S. Hadoindo donata ab Alano.

Gesta Domni Haduindi Cenoman. urbis Episcopi, qui fuit ultimo tempore a Clotuarii filii Chilperici, et tempore Dagoberti filii Clotharii, et primo tempore Clodovæi filii ejusdem Dagoberti.

Domnus Haduindus Cenomanicæ urbis Episcopus, successor B.b Bertichranni, natione Francus, vel Gallus, nobili ex progenie ortus, hic restauravit atque renovavit multa monasteria in parochia Cenomanica, atque eadem monasteria regulariter degere instituit.

2 Ipsius quoque tempore vir quidam, Alanus nomine, qui habebat res proprietatis suæ multas, et habebat unicum filium, quem ita diligebat ut animam suam. Quadam vero die prædicti Alani filius venationem exercens in villa patris sui, cui vocabulum Doliacus; (nam propter dolorem, quem ibi habuerunt sic deinceps nominata est, antea vero alio nomine vocabatur) qui dum in Brogilo dicti patris in jam dicto Doliaco cervum..... equo expavescente cecidit et mortuus est. Hoc autem videns suprascriptus Alanus de solario quo instabat valde dolore repletus, consolando tamen nuntiavit uxori suæ matrique ejus, prædicti juvenis mortem. Considerans quippe quod sine caussa hoc non eveniret, tunc devotissime Deum cœli exorans deprecatus est, ut taliter res suas disponere concederet, qualiter sua esset beneplacita voluntas, et qualiter ex eis regnum mereretur æternum. Cœpit ergo tunc pedes una cum uxore sua ire per monasteria et loca sancta, ac corpora Sanctorum quærere, deprecans die ac nocte intentissime Deum, ut inspiraret ei, ad quam ecclesiam secundum Creatoris sui voluntatem, tam pro prædicto suo, suas Domino offerendo res, filio, quam..... animæ suæ, traderet. Tali vero devotione pergendo et orando, eleemosynasque faciendo, visitabat limina et corpora atque ecclesias Sanctorum multorum, ut Dominus, ceu dictum, inspiraret ubi suum traderet proprium..... hæreditatem habebat, et nullum habebat filium vel filiam hæredem.

3 Dum autem supradicto prætextu a monasterio S. Martini Turonensis reverteretur, et licet multi servi Dei eum orati essent, ut ad loca Sanctorum quibus insistebant suas res traderet, et si vellet ab eis pretium acciperet, et utrumque haberet, et eleemosynam ex eis et munera; (hoc suadebat ei Abbas de monasterio Turonensi, in quo S. Martinus corpore requiescit, similiter et Abbas qui dicitur Duogemelesis monasterii, sive alii Præpositi et Abbates et servi Dei multi) tamen ad nullum de prædictis locis ejus intentio se submisit, neque ejus devotio se inclinavit; quia forte Deus nolebat, ac propterea forte non ei hoc agere inspirabat gratiam. Devotissime in hoc Dei voluntatem quærebat. Dum enim hæc agebantur, et de monasterio S. Martini Turonensis revertens Cenomanicam prædictus vir properabat civitatem, visitaturus videlicet sanctam matrem et civitatis ecclesiamc sanctæ Dei genitricis Mariæ et sanctorum Martyrum Gervasii et Protasii; in qua multas eorum meritis et intercessionibus Dominus operabatur virtutes. Cum vero taliter properando..... xenodochium miliario a prædicta urbe distante iter ageret, venerunt servi Dei ipsius Pontilemalensis xenodochii et Haduindi Episcopi; et suscipientes eum cum psallentio, et per orationes eum deducentes, omnia necessaria ei voluntarie et diligenter ministrabant, et cum magno honore ei serviebant, quia ad hoc opus prædictus Dominus Bertichrannus ejusdem urbis Episcopus ipsum xenodochium ind Pontilema in honore S. Martini fecerat, ut omnes adventantes tam divites quam et pauperes ibi receptiones haberent, et alimenta et cetera necessaria abundanter inibi acciperent.

4 Crastina autem die a prædicto xenodochio jam dictus Alanus surgens, ad memoratam matrem ecclesiam oraturus devotissime nudis plantis properabat. Qui prædicta nocte, dum in præfato xenodochio Pontilema orationi devotissime insistebat, instinctu Dei accensum est cor ejus, ut ad memoratam matrem et civitatis ecclesiam, quæ est constructa et sacrata in honore Dei genitricis Mariæ et SS. Petri et Pauli et sanctorum Martyrum Gervasii et Protasii, ad quam ipse oraturus properabat, omnes traderet res proprietatis suæ. Quod et nutu Dei factum esse, nulli dubium est. Hæc quoque peragere, ut ei inspiratum erat, cogitans, mandavit Domno Haduindo præscripto Episcopo, ut obviam ei veniret, ut cum eo considerare valeret qualiter de suis rebus agere deberet; quia notus ei erat et fidus amicus Domnus Haduindus. Fecit enim Domnus Haduindus ut ei jam dictus Alanus mandarat, et venit obviam ei, et benigne eum suscipiens, per orationes ecclesiarum jam dictæ civitatis cum summo honore et reverentia magna deduxit.

5 Dum autem ad prædictam matrem ecclesiam usque devotissime pervenissent, in eamque intrantes, et pariter orantes, cœperunt flere Alanus et uxor ejus, et cum lacrymis eorum voluntatem patefecerunt publice, et de eadem S. Mariæ et S. Petri atque sanctorum Martyrum Gervasii et Protasii exire non potuerunt, antequam omnes res proprietatis suæ prædicto Domno Haduindo, suis cum Sacerdotibus et ministris, atque præfatæ majori ecclesiæ legaliter per instrumenta chartarum, sub stipulatione submissa, firmiter tradiderunt. Hoc autem facto tam hilari animo et lætitia repleti, levesque corpore sunt effecti atque ad juventutem priori virtute Dei et intercessione Sanctorum prædictorum sunt reversi, ut hoc videntes stupescerent, et talia non vidisse nec audisse cum lacrymis profiterentur: quod nutu et virtute Dei factum esse, nulli dubium est; tali enim conditione instinctu Dei tradidit memoratus vir Deo devotus Alanus jam dicto Episcopo et præfatæ Ecclesiæ matri xi villas optimas cum earum appendiciis, id est, Juliacum, Lucdunum, Ruliacum, Rupiacum, Saboloium..... Bervum et Berricum, Tondum, et prædictum Doliacum, in qua præfixus filius mortuus fuerat, et Camariacum; et postea per translatas manus Asmarias et ceteras villulas, quarum no mina propter fastidium dium et tædium legentium hic non inseruimus: in polyptychis tamen et plenariis sanctæ matris prædictæ urbis Ecclesiæ hactenus pleniter reperiuntur insertæ.

6 Insuper semetipsum et suam uxorem tradidit prædictus Alanus memorato Episcopo Domno Haduindo, et servis Dei in prædicta ecclesia Domino famulantibus, ut animabus eorum, et de corporibus suis magnam haberent curam, et corpora eorum alerent, et animas suas Domino lucrarentur. Providebat quoque eis Domnus Haduindus diligenter, et ministrabat eis sufficienter, et ita eis serviebat sicut servus Domino. Memoratus ergo Alanus et sua uxor, sub potestate prædicti Episcopi, studiosissime et devotissime Deo die noctuque militabant, et pro supradictis devotionibus, sicut credimus, regnum Dei acquisierunt, et vitam æternam Domino adjuvante perceperunt. Vivunt enim cum Christo et Sanctis ejus in beata gloria: cum quibus in ea et nos, eorum fulti orationibus, Domino tribuente perpetualiter vivere mereamur, Amen. a Clotarius II, patri Chilperico quadrimestris successit an. 484, obiit an. 628. Dagoberto successore relicto, qui 644, mense Januario decessit. b. Bertichranni nomen Martyrologio Gallico inscriptum est VI et XXX Junii. c. Cathedralis ecclesia Cenomanensis primo Deiparæ Virgini, sanctis Apostolis Petro et Paulo ac sanctis Martyribus Gervasio et Protasio dicata fuit, nunc S. Juliano sacra est, primo Cenomanorium Apostolo, de quo xxvim Januarii agemus. d. An non Pontileuca?

Buxidum cenobium xdificatum.

Pene dicti siquidem Domni Haduindi tempore venit quidem vir Sanctus, Domino ducente, sub habitu monastico, nomine a Lonegisilus, quærendo loca ubi aliquam cellulam ad lucrandas animas facere posset. Audiens autem famam prædicti Haduindi venit ad eum, deprecans ut vicum suum Cenomanicum, nomine Buxidum, situm videlicet in pago Cenomanico in..... Sagonense: erat enim notus ei ipse vicus, quia frequenter ad eumdem locum convenire solebat, et bonos et Deum timentes viros in circuitu ejus habebat, qui eum bene reciepiebant, et omnia necessaria administrabant ei, et insuper monasterium inibi facere suadebant, quod et de eorum rebus augmentari volebant, in quo et animas suas Domino lucrari ipso docente mererentur. Hæc autem audiens Domnus Haduindus gavisus valde, et libenti animo dedit ei prædictum vicum ad jam dictum opus perficiendum, et ad præfatum monasteriolum ad lucrandas Deo animas constituendum, suadens ei et etiam ut quod animo, Domino inspirante, conceptum habebat, opere viriliter perficeret. Et insuper dedit ei prædictus Domnus Haduindus alias reculas et villulas in circuitu præfati vici Buxidi sitas, quas prædictus Domnus Lovegisilus nominatim eum deprecabatur. Dedit etiam memoratus Domnus Haduindus in adjutorium ad jam dictum opus perficiendum totam decimam partem villæ suæ Sedis Ecclesiæ, cujus vocabulum est Lucdunus, unde servi Dei et Episcopi in præfato vico et in eodem monasteriolo haberent plenius victualia eorum et vestimenta. Postea vero tam ejus tempore quam et successorum, multæ res ad præfatum monasteriolum a nobilibus et liberis hominibus sunt legaliter traditæ: ipsum namque monasteriolum cum prædictis rebus et omnibus ad se pertinentibus suæ Sedis Ecclesiæ subjugavit, et suis successoribus jure Ecclesiastico possidendum et canonice gubernandum reliquit. a. Ambigue scriptum hoc nomen, ut non facile esset decernere an. Conegisilus, Covegisilus, Lovegisilus, Lonegisilus legendum esset. An is Leogisilus fortassis est, de quo xm Januarii, hinc postea Vergiacum translatus? Eum certe Longisium a quibusdam appellari notavimus: est vero etiamnum in Cenomanis decanatu Sagonensi, vulgo de Sonnois, S. Longisi Prioratus. Isthic fortassis Buxidum monasterium fuit.

Ebronium fundatum. Hadoindi obitus.

Temporibus quoque prædicti Domni Haduindi Episcopi erat quidam peregrinus per prædictam parochiam transiens, et reliquias sanctæ Dei geneticris Mariæ secum deferens, in locum qui vocatur a Aurion fessus pervenit, ibique quadam die sub aliqua arbore requiescens, et in ipsa arbore prædictæ S. Mariæ reliquias appendens, atque diutius inibi corde orans, obdornivit et fessus paulisper requievit. Surgens autem inde, et ad alia loca properare volens, prædictas reliquias de jam dicta arbore auferre, neque secum deferre valebat: quod et nutu Dei factum esse, haud dubium est.

9 Audiens igitur hæc ingentia signa antedictus Domnus Haduindus Episcopus ad eumdem locum properare festinavit, ibique hæc omnia, sicut supra inserta sunt, vera esse sciscitando cognovit. Ipsum scilicet peregrinum benigne suscipiens, et ipsas reliquias ibidem venerabiliter custodiens, divinitus admonitus est, ut ecclesiam ibi et monasterium in honore S. Mariæ faceret. Ille vero idipsum facere non renuit: sed voluntarie ipsum opus perficere totis viribus studuit. In territorio enim Ecclesiæ..... Cenomanicæ urbis, cui idem Pontifex præsidebat, juxta vicum scilicet suum qui Aurion vocatur, et ubi pagani Christianitatis normam hauserunt: in quo et antecessor suus Domnusb Turibius dudum ecclesiam,..... postquam ei et ejus Sedis Ecclesiæ traditum ab hæredibus, cujus propriumc Rupiacus erat, fuerat, quia prædictus vicus Aurion de jam dicta villa Rupiaco erat. Sed, ut superius memoravimus, Domno Turibio secundo Cenomanicæ urbis Episcopo a præfixis hæredibus ad ecclesiam faciendam, et ad divinum cultum explendum, traditus olim fuerat; sive ad decorem suæ Sedis Ecclesiæ amplificandum, et ad totius Christianitatis normam ornandam, a prædictis Deum timentibus hominibus firmiter est delegatus, sicut in actibus jam dicti S. Turibii hactenus insertum invenitur.

10 In præfixo namque vico, qui, ut dictum est, dudum fuerat de villa quæ Rupiacus nominatur, hoc ingens signum demonstratum est. In ipso territorio suæ Sedis Ecclesiæ jam dictum monasterium, sicut ex instinctu Dei demonstratum est, ædificare mirifice cœpit, et ad effectum usque perduxit. In eodem quoque monasterio quod in territorio S. Mariæ, et SS. Gervasii et Protasii et..... Ecclesiam devotissime in honore sanctæ Dei genitricis Mariæ perstruxerat, prædictasque S. Mariæ reliquias devotissime et honorifice collocavit, et truncum prædictæ spinæ infra ipsum altare S. Mariæ inclusit, et agmina monachorum regulariter inibi Domino inservientium nobiliter instituit, atque de rebus Episcopatus sui ipsam ecclesiam, sive ipsum monasterium dotavit, sicut hactenus in ejus testamento; quod de ipso monasterio fecit, declaratur. Demum vero multi nobiles ad jam dictum monasterium eorum hæreditates, in honore Dei et amore S. Mariæ, legaliter per instrumenta chartarum tradiderunt, præfixum scilicet monasterium matris et civitatis Ecclesiæ S. Mariæ et SS. Gervasii et Protasii, cui præsidebat Ecclesiastico ordini subjugarunt, ac suis successoribus atque civitatis et matris Ecclesiæ Sacerdotibus et Canonicis perpetualiter jure possidendum Ecclesiastico, ut diximus, ordini dereliquerunt.

11 Hic quippe sedit in prædicta Sede annos triginta, menses xi, dies xxiii, qui et in pace xm Kal. Februarii obiit, et in ecclesia Apostolorum ultra fluviumd Sartæ, in qua Domnuse Victurius, et nonnulli antecessores sui Episcopi requiescunt, honorifice a Sacerdotibus et discipulis suis sepultus est: cujus obitum virtutum prosecuta sunt signa, qui et cum Sanctis æternaliter in coelestibus regnat sedibus, ubi et nos pervenire intercessionibus omnium Sanctorum Dei, atque una cum illis beata requie frui mereamur, tribuente illo cui nihil difficile est factu, per seculorum secula, Amen.

a Ebronium id nunc vocant caenobium, vulgo Euron.
b Colitur S. Turibus 16 April.
c Hic ille videtur esse locus, quem S. Mauro destinarat qui eum per Harderadum advocarat Episcopus, ut in ejus Vita 15 Januarii dicitur.
d Sarta Alençonium, inde ipsam alluit Cenomanorum urbem.
e Colitur S. Victurius 1 Septembr.

Testamentum s. Hadoindi

e MSS. editum a Barnaba Brissonio.

In nomine Domini nostri Jesu Christi et Spiritus sancti, vii Idus Februar. in anno a v, regnante gloriosissimo Clodoveo Rege, ego Hadoindus acsi indignus, tametsi peccator, Episcopus sanctæ Dei Ecclesiæ Cenomannis civitatis, sanus, Deo propitio, mente et corpore, sanoque consilio, metuens casum humanæ fragilitatis, testamentum condidi, eumque Cadulto Diacono scribendum dictavi. Quod testamentum meum, si quo casu jure civili aut Prætorio, vel alicujus novæ legis interventu, valere nequiverit, acsi ab intestato, ad vicem codicillorum valere id volo, et valeat.

2 Itaque si quando ego Hadoindus suprascriptus Episcopus e rebus humanis excessore, et debitum venturi temporis complevero, tunc, tu sacrosancta Ecclesia venerabilis hæres mea esto, hæredemque meam te esse constituo: ita ut ubicumque aliquid per hoc testamentum meum dedero, legavero, dareque jussero, id ut detur, fiat, præstetur, fidei tuæ hæres mea, committo. Dono tibi sancta ac venerabilis mater Ecclesia Cenomanica in honore S. Mariae et Domni Gervasii et Protasii Martyrum, villam juris mei, cujus vocabulum appellatur Ausa, quam datis rebus propriis meis comparavi, cum domibus, ædificiis, mancipiis, vineis, silvis, pratis et pascuis, quantumcumque in ea loca aspicere videtur, cum colonis, et integro termino suo ad jus et dominationem vestram revocetur perpetualiter possidendum.

3 Similiter basilica Domini Victurii, ubi ipse Dominus requiescere dinoscitur, et si meruero, inibi sepulturam hâbere desidero, dono tibi villam nuncupatam Acervo, quam dato pretio comparavi, cum domibus, mancipiis, vineis, silvis, pratis et pascuis, exceptis his quos pro animæ meæ remedio ingenuos fieri præcepi, totum et ad integrum præfata basilica post meum discessum suæ potestatis faciat revocare perpetua dominatione possidendum.

4 Ea vero conditione dono sanctæ basilicæ Domni Petri et Pauli Apostolorum, quam Domnus Bertichrannus quondam Episcopus Cenomannicæ civitatis suo opere ædificavit, villam proprietatis meæ Iscomodiacum, sitam in pago Belini, quam data pecunia de Ausereno et genitrice sua comparavi, ut hanc ministri ejusdem post meum transitum teneant, possideant, et futuris, facere cui voluerint, derelinquant. Similiter dono ipsi sanctæ basilicæ Domni Petri et Pauli Apostolorum villas, quibus nomina sunt Taudiniaco, Martiniaco quam Lupus quondam per beneficium nostrum tenere visus fuit. Hoc supradicta basilica post nostrum discessum cum omni integritate, quod ad ipsas villas aspicere videtur, ministri nostri jam dictæ basilicæ, de præsenti percipiant dominandum.

3 Simili modo, dono basilicæ S. Vincentii Martyris, quamb Dumnolus sanctæ recordationis Episcopus suo labore construxit, villam juris mei Pratellus, cum omni integritate, quantumcumque mihi Domnola visa fuit habuisse.

6 Simili modo dono basilicæ Domnæ et S. Mariae, Aureono vicum, quemc Agobertus Abbas Diablentis simul ædificavit. Et Jona villam quæ fuit Sigulfi Presbyteri, et quam fidelis noster Chaddo per nostrum beneficium habere videtur: pariter et mansionem ad prope ipsam Jona, quam Lupus quondam tenuisse visus fuit, ipsi Chaddoni volumus esse concessum: si tamen habuerit filios, in eorum permaneat potestate: et si quidem filios non habuerit, post suum transitum ad jus et dominationem Domnæ Mariae de Aureonensi vico revertatur perpetuis temporibus dominandum. Similiter villa Lastemarico, quam ex munificentia nostra ipsi fideli nostro Chaddono Defensori nostro concessimus, voluntas mea est, ut dum advixerit, hoc usu possideat: post ejus vero discessum cum omni re meliorata, vel superposita sanctæ basilicæ Aureonensi vico revertatur. Similiter Vernicella cum omni jure et termino suo vel coloniis ad se pertinentibus, ad ipsam sanctam basilicam proficiat in perpètuum.

7 Et si aliquis ex inde epistolam quasi a nobis factam protulerit, vacua et inanis permaneat. Et ita nobis convenit, ut superius, intimare, ut quicumque facta nostra de propinquis aut hæredibus nostris chartam aliquam, quamvis bonorum hominum manu roboratam, ut cupiditas suadet, protulerit, vacua et inanis permaneat: et illam maledictionem percipiat, ut superius est comprehensum. Villam Fontanas in pago Siliviacinense, filius et parens nostra Bodilo, dum superstes fuerit, Locellum locum tempore vitæ suæ teneat ac possideat.

8 In Christi nomine Hadoinus etsi peccator Episcopus hoc testamentum, quod ex devotione fieri rogavi, relegi et subscripsi. Rosindus subscripsi. Berthegiselus subscripsi. Marsus subscripsi. Auffrebertus subscripsi. Saigrannus subscripsi. Audobertus subscripsi. Cadulfus ordinante Domno Hadoindo Episcopo, hoc testamentum redditus scripsi et subscripsi.

9 d Magnificis in Christo et sancta Ecclesia filiis Bodilono et Andranno Hadoindus Episcopus. Rogo et supplico caritati vestræ, ut cum me Dominus et creator omnium de hoc seculo migrare præceperit, Cenomannis civitate ire faciatis, et ibi testamentum meum, cum apertum fuerit vobis prosequentibus, apudque publica gestis municipalibus faciatis allegare. Et quod unicuique per ipsum testamentum sanctis civibus vel propinquis meis visus sum delegasse, vestra dispensatione unusquisque juxta ipsam delegationem percipere valeat: et quicquid exinde egeritis, gesseritis, ratum et firmissimum debeat permanere. Quod mandatum manu nostra firmavimus, et petimus muniendum. Cenomannis civitate in Christi nomine Hadoindus etsi peccator Episcopus hoc mandatum relegi et subscripsi. Rosindus subscripsi. Marsus subscripsi. Audo subscripsi. Auffrebertus subscripsi. Defensor subscripsi. Ursimanus subscripsi. Sirannus Cadulfus Diac. ordinante Domno Hadoindo Episcopo hoc mandatum scripsit et subscripsit.

a Is erat Christi 648, ut supra diximus.
b Colitur S. Domnolus 16 Maii.
c An hic est fortasse monachus ille, de quo supra in Vita cap. 3, num. 8.
d Clausum fuisse testamentum colligit Baronius, et super co hanc inscriptam instructionem: desiderari autem codicillum, quo manumissiones servorum et alia legata scripta erant.

✠

Source: Acta Sanctorum. Ianuarius, tomus II, Paris: Victor Palmé, 1863. English translation published November 22, 2026. Translation and editing: Christian Reality Team.

Volume II Calendar of the year